Dırıjer
Sársenbi, 1 tamyz 2012 7:29
Orkestr – ujym. Al ony basqarý dırıjerdiń mindeti. Bul aıtýǵa ǵana ońaı. Áıtpese, shyǵarmanyń notasy qolyna tıgennen bastap ony tyńdaýshyǵa jetkizgenge deıingi aralyqta dırıjer orkestr ujymymen bite qaınasyp, qajymaı-talmaı eńbek etedi. Osy ýaqyt ishinde qanshama ter tógiledi deseńizshi! Demek, dırıjer eńbegi izdenispen birge qajyrlylyqty da talap etedi. Osyndaı qajyrly eńbegimen tanylǵan dırıjerlerdiń biri de biregeıi Qazaqtyń Memlekettik Qurmanǵazy atyndaǵy akademııalyq halyq aspaptary orkestriniń dırıjeri Janas Bekenturov. Ol bul deńgeıge qalaı jetti? Áńgimeni osydan bastaıyq.
Sársenbi, 1 tamyz 2012 7:29
Orkestr – ujym. Al ony basqarý dırıjerdiń mindeti. Bul aıtýǵa ǵana ońaı. Áıtpese, shyǵarmanyń notasy qolyna tıgennen bastap ony tyńdaýshyǵa jetkizgenge deıingi aralyqta dırıjer orkestr ujymymen bite qaınasyp, qajymaı-talmaı eńbek etedi. Osy ýaqyt ishinde qanshama ter tógiledi deseńizshi! Demek, dırıjer eńbegi izdenispen birge qajyrlylyqty da talap etedi. Osyndaı qajyrly eńbegimen tanylǵan dırıjerlerdiń biri de biregeıi Qazaqtyń Memlekettik Qurmanǵazy atyndaǵy akademııalyq halyq aspaptary orkestriniń dırıjeri Janas Bekenturov. Ol bul deńgeıge qalaı jetti? Áńgimeni osydan bastaıyq.
Bári aýyldan bastaldy. Erkeligi basym jeti balanyń kenjesi bolǵanmen tańmen talasa óriske mal aıdaıtyn. Aýyldyń shańy, ózenniń jıegi, myńǵyrǵan mal, kók shalǵyndy jaılaý, sheksiz dala kórinisi elgezek balanyń qııalyna qanat baılap, ony ǵajaıyp bir álemge jeteledi. Ol sulýlyqqa ińkár bolyp ósti. Sodan da shyǵar, aýyl balalary traktorshy bolamyz dep tehnıkany aınalshaqtap júrgende, bul muǵalim bolýdy armandaıdy. Aqyry, Aıagózdegi №2 orta mektepti támamdaǵan soń, ózi týyp, ósken Aqshı aýylyndaǵy 8 jyldyq mektep ınternatta tárbıeshi bolyp eńbek jolyn bastaıdy. Jetpisinshi jyldary Otan aldyndaǵy azamattyq boryshyn ótep kelgen soń da atbasyn aýylǵa burady, klýb meńgerýshisi bolyp qyzmet atqarady.
Ata-anasy onyń dúnıege kirpish bolyp qalansam degen qulshynysyn qoldaı tura, oqyǵanyn, bilim alǵanyn qalaıdy. Sóıtip, Janas Semeıdegi Muqan Tólebaev atyndaǵy mýzykalyq ýchılıshege oqýǵa túsedi. Ony 1977 jyly úzdik bitirgen soń, Almatydaǵy Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııanyń tabaldyryǵynan attaıdy. Munda esimi elge tanylǵan dombyrashy Baqyt Qarabalınadan dáris ala júrip, dırıjerlikke de den qoıady. Ustazy – áıgili Shamǵon Qajyǵalıev. Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qurmanǵazy atyndaǵy orkestrdiń Bas dırıjeri ári kórkemdik jetekshisi Shamǵon Saǵadınulynyń ataq-dańqy dúrkirep turǵan kez. Alǵashynda júreksingenmen kele-kele boıyn úıretken. Ustazy da shákirtiniń qabiletin tanyp, qoldaı bildi.
Konservatorııa – mýzykalyq joǵary bilim beretin oqý orny. Munda stýdentter bilim alýmen birge tájirıbeden de ótedi. Osyǵan baılanysty Janastyń mynadaı bir tosyn jaıdy eske alǵany bar.
«1981 jyly bolý kerek. Qazaqstan Kompartııasynyń kezekti sezi qurmetine qoıylatyn konsertke daıyndyq ústindemiz. 300-ge tarta oryndaýshylardan quralǵan bes ujym – Qurmanǵazy orkestri, Otyrar sazy jáne konservatorııanyń stýdentter orkestri, sondaı-aq, mýzyka kolledji men Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti jáne Aýyl sharýashylyǵy ýnıversıtetiniń birikken orkestri birigip Respýblıka saraıynyń sahnasyna shyqpaqpyz. Baǵdarlamada – Qurmanǵazynyń «Saryarqasy» men N.Tilendıevtiń «Jeńis saltanaty». Men áli stýdentpin. Ol kezde konsertten bir kún buryn búkil baǵdarlamany komıssııa tyńdap, qabyldaıtyn. Kútpegen jerden Shamǵon aǵa meni shaqyryp alyp, erteń sen dırıjerlik etesiń dedi. Bul men úshin ári tosyn, ári úlken jaýapkershilik, syn boldy. Abyroı bolǵanda, múdirmeı, jańylmaı ótkizdim. Ony kórip, tyńdaǵan maıtalman dırıjer, Qazaqstannyń halyq ártisi Tólepbergen Ábdirashev konsertten keıin janyma kelip, qolymdy qysyp: «Dırıjerlik tulǵań daýylda terbelgen qaıyńdaı eken, qol siltesiń mirdiń oǵyndaı eken, kózge kórikti kórindiń, bolaıyn dep turǵan bala ekensiń», dep aǵalyq aq batasyn berdi».
Árıne, áıgili dırıjerdiń bul baǵasy Janasty jańa bıikterge jigerlendirgeni sózsiz. Keshikpeı konservatorııany dombyra jáne dırıjer mamandyǵy boıynsha bitirip shyqqan ol sanaýly qazaq dırıjerleri qataryna qosyldy.
Dırıjerler demekshi, qazaqtyń dırıjerlik mektebiniń qalyptasý kezeńi 1937 jyldan bastalatynyn aıta ketý artyq bolmas. Sol jyly akademık Ahmet Jubanov Qazaq AKSR (ASSR) atqarý komıteti atyndaǵy orkestr uıymdastyrǵany belgili. Arada on jyl ótkende, naqty aıtqanda, 1944 jyly bul orkestrge Qurmanǵazy esimi berildi. Qurmanǵazy orkestrine Ahmet Jubanovtan keıin Latıf Hamıdı, Leonıd Shargorodskıı tárizdi maıtalmandar dırıjerlik etti. 50-shi jyldardan bastap olardyń isin Shamǵon Qajyǵalıev, Fýat Mansurov, Nurǵısa Tilendıev, Aldabergen Myrzabekov, Gleb Safonsev, Málgájdar Áýbákirov tárizdi dırıjerler jalǵastyrsa, qazirgi ýaqytta tizgin Aıtqalı Jaıymov, Jalǵasbek Begendikov, Erkin Nurymbetov, Dúısen Úkibaı tárizdi dırıjerlerdiń qolynda. Osy arada Nurǵısa Tilendıevtiń Qazaqtyń dırıjerlik mektebi úrdisin jańasha qalyptastyrýy talaılardyń juldyzyn jarqyratqanyn aıta ketsek, artyq bolmas. Solardyń biri Irlandııadaǵy Ulttyq sımfonııalyq orkestrdiń bas dırıjeri qyzmetin atqaryp júrgen Alan Bóribaev qazaq dırıjerlik mektebiniń tuǵyry bıik ekenin álemdik deńgeıde moıyndatyp otyr. Sol sııaqty Nurǵısa Tilendıev atyndaǵy «Otyrar sazy» akademııalyq folklorlyq-etnografııalyq halyq aspaptary orkestriniń bas dırıjeri ári kórkemdik jetekshisi Dinzýhra Nurǵısaqyzy Tilendıevanyń óneri de joǵary baǵaǵa laıyq.
Biz úshin Janas Bekenturovtyń osyndaı sańlaqtardyń kóshin bastap kele jatqanyn aıtý zor súıinish. Janastyń dırıjerligi bilimdilikke negizdelgen. Aldyndaǵy shyǵarmanyń notalyq úlgisin boıyna sińirý, áýen yrǵaqtaryn jadyna túıý, sony orkestr únimen úndestire bilý – onyń negizgi maqsaty. Ádette, orkestrlik shyǵarma oryndalǵanǵa deıin birneshe qoldan ótedi. Áýeli kompozıtor notaǵa túsiredi. О́ńdeýshi adam ony orkestrlik partıtýraǵa salady. Orkestrlik júıemen árbir aspapqa arnalǵan nota aıshyqtalady. Sodan soń ǵana dırıjer qolyna jetedi. Shyǵarmanyń endigi taǵdyry dırıjerdiń qolynda. Janas bul jumystarmen elekten ótkizgendeı kúndelikti aınalysady. Dırıjerlik etkende notany paıdalanǵan durys, alaıda, sol shyǵarmanyń qurylys bitimin, áýez-únin boıǵa sińirý odan da jaqsy. Osyndaı qasıetter Janastyń boıynda bar.
Táýelsizdik jyldarynda qazaq mýzykasyn nasıhattaý, damytý erekshe qarqyn aldy desek, oǵan Janastyń qosqan úlesi súbeli. Ol osy jyldar ishinde respýblıka kóleminde atalynǵan mádenı sharalardyń birde-birinen tys qalǵan joq. Qarapaıym tyńdaýshynyń janyn orkestr únimen terbetip, Qurmanǵazy, Daırabaı, Táttimbet, Dına, Túrkesh, Yqylas, Súgir, Razdyq kúılerin, Ahmet Jubanovtyń «Abaı» sıýıtasyn, Sydyq Muhamedjanovtyń «Shattyq Otany», Mákálim Qoıshybaevtyń «Qazaqstan», Kenjebek Kúmisbekovtiń «Farabı sazy», «Vals», Nurǵısa Tilendıevtiń «Ata tolǵaýy», «Mahambet», Eýropa kompozıtorlarynyń shyǵarmalaryn shalqytty. Osylarmen qatar, onyń qoǵamdyq jumystarda da belsendilik tanytqanyn aıta ketýdi oryndy sanaımyn. Janas uıymdastyrýshylyq qabiletimen de kózge túsip júr.
2001 jyly, deıdi Janas, – Pavlodar qalasyndaǵy S.Toraıǵyrov atyndaǵy ýnıversıtettiń rektory Erlan Arynnyń shaqyrýymen baryp, orkestr uıymdastyryp, konsert berip qaıtqan bolatynmyn. 2011 jyly sol orkestrdiń qurylǵanyna 10 jyl tolýyna oraı uıymdastyrylǵan konsertke qatysyp, ýnıversıtettiń «Qurmetti professory» ataǵyna ıe bolyp, S.Toraıǵyrov atyndaǵy «Altyn medalmen» marapattaldym. Qazirgi kezde sol orkestrdiń negizinde oblystyq orkestr uıymdastyrylyp otyr.
Janas Bekenturovtyń Qurmanǵazy orkestrimen Shvesııa, Qytaı, Kıpr, Fransııa, Italııa, Germanııa, Avstrııa elderine jáne Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy elderine gastroldik saparmen barǵanyn da aıta ketkenimiz jón. Osy atalǵan elder ishinde ol Fransııada, Italııada, Germanııada, Avstrııada Qurmanǵazy orkestrine dırıjerlik etti.
2001 jyly ol tuńǵysh ret Oral qalasynda ótken Shamǵon Qajyǵalıev atyndaǵy I-respýblıkalyq dırıjerler konkýrsyna qatysyp, 30-ǵa tarta úmitkerdiń arasynan úzdik shyǵyp, laýreat atandy. Onyń kemeldiginiń kórinisi retinde bertinde ǵana Shanhaı birlestiginiń Astanada ótken jıynynda alty el prezıdentteri aldynda, Han-Shatyr mádenı ortalyǵynyń jáne Astanadaǵy Qazaqstan ortalyq konsert zalynyń ashylý saltanattarynda, sondaı-aq Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna arnalǵan konsertte óner kórsetkenin aıta ketsek artyq bolmas.
Taǵy bir derek, Elbasy N.Nazarbaev 2008 jyldyń 5 jeltoqsan kúngi Jarlyǵymen kóp jyldar boıǵy eleýli eńbegi úshin Janas Bekenturovqa «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» qurmetti ataǵyn berdi.
Osymen áriptes týraly áńgimeni aıaqtaýǵa da bolar edi, alaıda, myna bir erekshe kórinis kóńilden keter emes. Jaqynda Astanada kúı atasy Qurmanǵazyǵa eskertkish qoıyldy. Ashylý saltanatynda Qurmanǵazy atyndaǵy akademııalyq halyq aspaptary orkestri men Astananyń halyq aspaptary orkestri Qurmanǵazynyń kúılerin oryndady. Dırıjerlik etken Aıtqalı Jaıymov pen Janas Bekenturov boldy. Kúı sazyna súısingen Memleket basshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaev:
«Qadirmendi qonaqtar, myna kúıden keıin eshnárse aıtpaýǵa da bolar edi. Biz elimizdiń tarıhyndaǵy uly tulǵalardy ulaǵattap, Táýelsizdik jyldary kóp belgili babalarymyzǵa eskertkishter ornatyp jatqan halyqpyz. Osynyń barlyǵy bizdiń Táýelsizdiktiń arqasy. Eldiń uly babalarǵa degen taǵzymy, urpaqtyń rızashylyǵy bolyp sanalady», dedi. Prezıdent aldynda «Saryarqa» kúıine dırıjerlik etken Janas Bekenturov ta sol sátte búkil halqymyzben birge erekshe shattanǵan sezimde turdy.
Jarqyn ShÁKÁRIM,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, mýzyka zertteýshi.
