Batyrbek datqa

Beısenbi, 7 maýsym 2012 7:34

General Chernıaevtiń qupııa hattary osy tulǵa týraly tanymymyzdy túbirinen ózgertip otyr

Aspanda qudaı, jerde arhıv bar.

(Baýyrjan Momyshuly)

HIH ǵasyrdyń birinshi jartysynda qazaq dalasy terrıtorııalyq jaǵynan bólshektenip, úsh bólikke bólinip ketti. Reseı otarshyldary Kishi júzdi bodan­dyq­qa kóndirip, saıası ortalyǵy Oryn­borǵa aınalyp, el bıleý júıesin ózderine laıyqtap, ózindik ereksheligi bar sultan pravıtel bıligin endirdi. Bılikke tó­re­lerdi otyrǵyzdy. О́ıtkeni, olar otar­shy­l­dar­ǵa asa senimdi sultan pravıtelder bolýy sebepti de olardyń arasynan bes qazaq generaldarynyń shyǵýy jat qubylys emes edi. Qashan qazaq dalasyn baýyryna tutas basyp, Túrkistan ólkesin túgel jaýlap alǵansha,

Beısenbi, 7 maýsym 2012 7:34

General Chernıaevtiń qupııa hattary osy tulǵa týraly tanymymyzdy túbirinen ózgertip otyr

Aspanda qudaı, jerde arhıv bar.

(Baýyrjan Momyshuly)

HIH ǵasyrdyń birinshi jartysynda qazaq dalasy terrıtorııalyq jaǵynan bólshektenip, úsh bólikke bólinip ketti. Reseı otarshyldary Kishi júzdi bodan­dyq­qa kóndirip, saıası ortalyǵy Oryn­borǵa aınalyp, el bıleý júıesin ózderine laıyqtap, ózindik ereksheligi bar sultan pravıtel bıligin endirdi. Bılikke tó­re­lerdi otyrǵyzdy. О́ıtkeni, olar otar­shy­l­dar­ǵa asa senimdi sultan pravıtelder bolýy sebepti de olardyń arasynan bes qazaq generaldarynyń shyǵýy jat qubylys emes edi. Qashan qazaq dalasyn baýyryna tutas basyp, Túrkistan ólkesin túgel jaýlap alǵansha, Kishi júz ben Orta júzde el bıleý tizginin sultan pravıtelder men aǵa sultandarǵa ustatqanda ýaqytsha «uzyn arqaý, keń tusaý» saıasatyn ustandy. Osy qubylysty sezingen jaýynger aqyn Mádeliqoja:

Aýzymen han qarany teń qylyp tur,

«Uzyn arqan – tusaýdy keń qylyp» tur.

Zulymnyń mártebege qoly jetip,

Arada momyn jatqan el quryp tur,

– dep el bıleýge endirilgen otarshyldyq múddeniń ashyq kórinisiniń shyndyǵyn dál ańǵartady.

Orta júzde de el bıleýdiń aǵa sul­tandyq júıesi boıynsha ol orynǵa áýeli tóreler tizgin ustasa, Kenesary handy­ǵynan keıin qara halyq ókilderi bılikke qol artýy – otarshyldardyń tóre­lerge senim­sizdikpen qaraýynan edi. Bul kezde ońtústik ólkesindegi bılik tizgini Qoqan handyǵy tarapynan qoıyl­ǵan datqalarǵa berildi. Mundaǵy erekshelik iri rý basshysy datqalyq bılik tizgi­nin ustady.

Áskerı ekspedısııany basqarǵan general Chernıaev aldymen Áýlıeata qalasyn kúshpen basyp alyp, artynsha Shymkent, Tashkent qalalaryna shabýyl jasaǵan tus­ta qazaq datqalarymen tikeleı aralasa bas­tady. Ońtústik Qazaqstandaǵy qazaq dat­qalary Baızaq, Batyrbek, Shoqaı, Sapaq tórteýi de bedeldi, zaman aǵymyn jaqsy se­zingen rý basylary bolatyn. Bul dat­qa­lar ishinde Baızaq datqa men Batyrbek datqa óz zamanyndaǵy saıası-áleý­mettik máse­lelerge qyzý aralasyp, halyq taǵdy­ryna ara túsken qoǵam qaıratkeri retinde de el aýzynda aıtylyp júrgen ańyz áńgimelerdiń jelisine arqaý bolyp órilgen keıipkerlerge aınalǵan. Ekeýi de sol zaman shyndyǵynyń sýretkerleri bolǵan aýzy dýaly ataqty aqyndar jyrynda kóbirek oryn alyp, sóz bolýy jaı nárse emes. О́ıtkeni, general Chernıaevtiń «Bul kisi­ler­diń arasyndaǵy Batyrbek datqa – men úshin óte qupııa tulǵa. Islam dinine, salt dástúrine óte berik. Orystardy jat dindiler deıdi. Basqa datqalarǵa qa­raǵanda ońtústik óńirde halyq arasynda ataq-abyroıy óte zor, bulardy ózge datqalar da ashyq moıyndaıdy» dep soǵys mınıstrine minez­deme bere habarlaıtyny bar. Generaldyń resmı baǵalaýy men sol zamannyń ataqty aqyndary Shóje, Súıinbaı, Maılyqoja, Mádeliqoja jyrlarynda sýrettelgen Batyrbek datqa beınesin tanyp-baǵalaýy bir jerden shyǵyp jatýynda mán bar. Bizder tanyp-bil­megen saıası-áleýmettik jaǵ­daıdyń kóp­tegen astary belgi berýin­de beımálim syrlar qabaty jatqandaı áser de qaldyrady.

Arqanyń ataqty aıtys aqyny Shóje ońtústik aımaǵyn aralap, el tanyp, jer tanyp, el ıesi datqalardy jyrǵa qos­qan­da, Batyrbek datqaǵa erekshe toqtalyp:

Sıqymnyń bolǵan balasy,

Dýlattyń bolǵan panasy, –

dep pikir órbitkende Batyrbek datqany el qorǵany bolǵan, halyq úshin bar kúshin aıanbaǵan qoǵam qaıratkeri deńgeıine kótere baǵalaýynan Shóje aqynnyń dýaly aýzymen berilgen tarıhı shyndyqtyń bolmysyn kórgendeı bolamyz.

Jetisý aqyndarynyń altyn dińgegi dep atalǵan ataqty Súıinbaı – datqalar tulǵasyn somdaýǵa aıtarlyqtaı úles qos­qan sańlaq aqyn. Súıinbaıdyń súıe­gine bitken shynshyldyq pen synshyldyq óner datqalar tulǵasyn somdaý jolynda da óz oı tańbasyn qaldyryp otyrady. Súıin­baı Batyrbek datqany jaqsy bilgen, san ret betpe-bet kezdeskende dat­qanyń elge syıly, halqynyń múdde­sine jegile qyz­met etken áreketin jyrlaýmen birge, kem­shiligin de betine basa aıtqan qaısarlyǵy da, bult ishinde oınaǵan naızaǵaıdaı shart etetin tus­tary da belgi berip jatady.

Reseı otarshyldarynyń qazaq elin jaý­laýda qoldanǵan ádis-amalynyń negizi eldi, ondaǵy rýlardy bir birine aıdap salyp, aǵaıyn týystardy ózara arazdastyryp, otarshyldyq saıasatyn birimen biri qyrqysqan qazaqtardyń óz qolymen júzege asyryp otyratyn dástúrli jy­mys­qy saıasaty bolatyn-dy. Ońtústik ólkesin jaýlaý kezinde de osy saıasatty qoldanǵan general Chernıaevtiń, ıaǵnı otarshyl orystar «Orta Azııanyń Ermagy» dep maqtan tutqan qolbasshysynyń soǵys mınıstrine jazǵan hatynda: «…Sol­tús­tik óńirdi mekendegen qyrǵyz-qaı­saq­tar kósemderiniń alaýyzdyǵy órshiti­lip, Reseı qaramaǵyna ótýleri qam­ta­masyz etilgen joq pa? Osy saıasatty, ádis-aılany ońtústik óńir halqynyń kósemderin arazdastyrý maqsatynda sizderdiń qamqorlyqtaryńyzben tezde­tip iske asyrý kerek», dep kósemsıtini bar.

Chernıaevtiń osy saıasatyna ilik bolǵan Batyrbek datqa men Baızaq datqa ara­syn­daǵy jerge baılanysty týyndaǵan ózara tartysty paıdalanýdan tartyn­ba­ǵan aıla-tásilin ózi aıtyp, ózin-ózi artyn asha­tyn áreketin de osy resmı soǵys mınıstrine qupııa hatynan tanyp bilemiz.

Eki datqa arasyndaǵy kıkiljińdi el aýzynda aıtylyp júrgen áńgimelerden qulaǵymyz shalyp, habardar da bolatynbyz. Bul áńgime, ásirese, Mádeliqoja men Maılyqoja óleńderinde ashy shyndyqqa ara túsken, elge degen janashyr sózderi de bizderge jetip otyr, mysal retinde atap óter bolsaq, Mádeliqoja «Tastama jurtqa shala kósherińde» degen ara aǵaıyn retinde aıtylǵan óleńinde:

Dushpandar tyń salmaı ma shabysyńa,

Tulpardaı árbir shyqqan dabysyńa.

Baızaq, Batyrbekpen eki nýsyń,

Ot salma ózdi ózińniń qamysyńa,

– dep eskertýinde general Chernıaevtiń ishki aramza saıasatyn sezgendeı tap basyp aıtatyn janashyr eskertý sózinde sezingen kóp syrdyń ashylmaǵan qabattary jat­qandaı. О́ıtkeni, «bir dushpan ekeýińdi janyp júrme» deýi arqyly general Chernıaevtiń soǵys mınıstrine: «Baı­zaq­tyń ólimin óz maqsatyma paıdalandym, onyń ólimine Sapaq, Shoqaı, Batyrbek datqalar kináli, ózderi birge kelissózge barmady, Baızaqty jalǵyz jiberdi dep jergilikti senimdi adamdar arqyly sybys tarattym. Bul qupııa áreketim óz jemisin berip jatyr. Qazir maǵan kelip jatqan astyrtyn máli­met­ter boıynsha, Baızaqtyń keıbir týys­tary basqa datqalardyń týystarymen araz bolýda» – dep qýana habarlaýynan qandybalaq generaldyń bar ishki dú­nıe­siniń syryn, ekijúzdiligin ashyq tanı alamyz. Bizder, ıaǵnı Baızaq ólimine Batyrbek datqa kináli degen ótirik, aılaker sybysyna bir jarym ǵasyr boıy nanyp kelgen urpaqtar, otarshyldar saıa­saty­nyń, jaýyz­dyq ózek tamyryna aldanyp, Qazaq­stan­nyń Reseıge qosylýy ilgerishil qubylys dep sanamyzǵa sińirgen kompartııanyń ótirigine de nanyp keldik emes pe?

General Chernıaev Baızaq datqany sanaly túrde ózi ólimge aıdap, óz kinásin bas­qa datqalar moınyna artqanyna eldiń esti kisileri nanbaǵanyn jáne datqalar qansha arazdassa da birin-biri ókpege qısa da, ólimge qımaıtynyn moıyndaıtyny bar.

Generaldyń maqsaty ózine qolushyn bergen Baızaq, Batyrbek, Sapaq, Shoqaı datqanyń tórteýin de qoqandyqtardyń qolymen óltirtip, jergilikti halyqty kó­sem­siz qaldyrý bolatyn. Osy jaýyzdyq nıetti sezgen datqalar generaldyń kúmán­di shaqyrýyna kelmeı qalady, tek Baızaq datqa ǵana eliniń qonysy orys áskeri qol astynda bolýy sebepti lajsyz keledi. Chernıaev Shymkenttegi Qoqan qorǵanyn beıbit jolmen, kelisimmen alý úshin shart qoıyp, Baızaqtyń janyna orys emes tatardyń eki ýnter ofıserin qosyp, elshi retinde jibermek bolǵanda Baızaq «qo­qan­dyqtar barysymen olar meni óltire­di» dep qarsylyq bildiredi. Biraq general Chernıaev oǵan «sen orys qolynyń elshisi retinde barasyń, janyńa orys ofıserin qosyp beremin» dep bir jaǵynan ses kórsetip, bir jaǵynan sózben nandyryp, kúshtep otyryp jiberedi. Ol Baızaqtyń Qoqan qolynan óletinin bilip otyryp, ádeıi qazaq rýlary arasynda ot jaǵyp, bir-birine arazdyq týdyrý maqsatyn kózdegen aram pıǵylyn jasyrmaı, soǵys mınıstrine: «…Baızaq datqanyń kelis­sózden tiri qalmaıtynyn bildik, sol úshin de orys ofıserlerin qasyna qos­pa­dym, tatar tilmash pen eki tatar ýnter ofıserin qostym, barlyǵy musyl­mandar ǵoı (muǵamedtandar)» – dep ishki syryn aqtara jazatyny bar.

Maılyqoja aqyn Batyrbek pen Baı­zaq datqaǵa arnaǵan óleńderinde erekshe kóńil bólip, olarmen bir zamanda jasaýy sebepti kózben kórip, oımen bilgen ómir shyndyǵyn qaz qalpynda sýretteýge mán beredi, mysaly: «Elge qonys ápergen» dep atalatyn jyrynda bylaı deıdi:

Jýalyda Batyrbek

Kelmegen jaýy qasyna,

Arystan onda jatyr dep.

Arǵy atasyn surasań,

Yrysbek, Shinet – asyltek,

Sıqymǵa qonys áperdi,

Aıamaı kúshin ázirlep,

Sońyna ergen halqyna,

Ne dese sony maqul dep.

О́z ordasyn Teris ózeniniń bastaý kezindegi sazǵa ornatyp osy ordada Kenesary, Qunanbaı, Shormannyń Musasy men Tezek tóre, Shoqan Ýálıhanov, t.b aıtýly tulǵalar qonaqta bolyp el taǵdyry jaıly syr shertken kúnder de ótken.

General Chernıaev ekspedısııasynda bol­ǵan Sh.Ýálıhanovty Batyrbek datqa ordasynda arnaıy syıly qonaq retinde qa­byldaýy, orys otarshyldarynyń saıa­sı-ıdeologııalyq maqsattary men keleshekte jerge, dinge qol salyp, mıssıo­nerlik áreketterdiń óris alyp, halyqtyń rýhanı qyspaqqa túsetinin sezingen datqa Shoqanǵa kóp syrdyń astaryn ashqan bolsa kerek. О́ıtkeni, general Chernıaev «Batyrbek datqa jóninde barlyq aqparat­ty zamandastary Baızaq, Shoqaı, Sa­paq­tardan bilip alǵan soń ekinshi ret ol kisini ózime taǵy da shaqyrtyp sóı­lestim. Birinshi kezdesýimde áńgimege rotmıstr Shoqan Ýálıhanov qatysqan bolatyn. Ekinshi kezdesýimizde rotmıstr qatysqan joq, ol maǵan renjip, ekspedısııadan ketip qalǵan. Rotmıstr­diń maǵan renjip ketýine, estýimshe, Batyrbek datqanyń tikeleı qatysy bar, sebebi, ekeýi ońasha kezdesken, rot­mıstr­di ol jat dindilerge kómektesip júrsiń dep kinálaǵan, óz halqyńa qarsy soǵysyp júrsiń dep aıyptaǵan kórinedi. Olarǵa shydamaǵan rotmıstr Sh.Ýálıhanov ekspedısııadan ketti», – dep jazýy arqyly bizge kóp máseleniń astarly syryn jańa qyrynan qarap ashýǵa naqtyly oı jelilerin berip otyr. Mysaly, Sh.Ýálıhanovtyń ekspedısııadan ke­tip qalýyn buryndary Áýlıeata be­kinisin alǵandaǵy orys soldattarynyń qalany tonaýǵa salyp, qastandyqpen jasaǵan zorlyq-zombylyq isterine narazy bolýy sebepti deıtin. Al general Chernıaevtiń hatynda Batyrbek datqa men Sh.Ýálıhanovtyń arasyndaǵy bolǵan áńgi­me­niń barysynda ulttyq, dúnıeta­nymdyq túsinikten týyndaǵan sebeptiń nátıjesi ekendigine mán bere baıandaýy bizder úshin jańa tanymnyń sańlaýyn ashýy – zertteýshini jańa tyń oılarǵa, synshyl kózqarastarǵa bastaıdy.

Ata-babadan qalǵan el bıleý men shalqyǵan dáýletti, eli úshin jasaǵan erlikti ata dástúrin jalǵastyryp damytý salty aqyn jyrynda Baızaq, Batyrbek urpaqtaryn sýretteý arqyly kóz aldy­myzǵa ákelip, olardyń tálim alý urpaq paryzy ekendigin eske salyp ótetini bar. Aldyńǵy qatarly datqalardyń el úshin etken erlikterin madaqtaı otyryp, olardyń arasyndaǵy oryn alǵan kópten bergi aǵaıyn arasyndaǵy kıkiljiń talas-tartysqa da Maılyqoja óz pikirin jan­ashyrlyqpen bildire otyryp, ara aǵaıyn­dyq bitimgershilik oı pikirin ortaǵa tas­tap otyrady:

Shinet batyr, Yrysbek

Olar da ótken soǵystan.

Odan bergi Batyrbek

Baızaqpenen toǵysqan.

Kesirinen kóp dýlat

Qobaljyǵan qonystan, –

degen jyr jelisinde sıqym men shymyr rýynyń arasyndaǵy qonysqa talasy tarıhynan sóz qozǵaıtyny bar. О́ıtkeni, otarshyl Reseıge qazaq rýlary arasyn­daǵy arazdyq, bir-birine alakózdik jasap tartysqa túsýi – olar úshin kókten izde­geni jerden tabylatyn utys kilti bolyp tabylady. General Chernıaev Reseı ım­pe­rııa­synyń Orta júzde qazaq rý basylary­nyń alaýyzdyǵyn órshitý sııaqty olardyń Reseı qol astyna ótýine qolaıly jaǵdaı jasaǵan saıası tájirıbeden sabaq alyp, osy saıasatty ońtústik qazaqtaryna da qoldanatynyn jasyrmaıdy. Osy astarly saıasatty ortalyqtaǵy patsha saıasat­ker­le­ri josparly túrde qoldanýǵa sebepti de general Chernıaev: «…Ońtústik óńir halqy­nyń kósemderin arazdastyrý maqsatynda sizderdiń qamqorlyqtaryńyzben tezdetip iske asyrýym kerek», – dep osy qaterli saıasatty júzege asyrýǵa qyzý aralasqan. Qazaq rýlarynyń basshysy datqalardy bir-birine arazdastyryp, ózara talas-tartystyń otyn úrlep qaýlatýǵa orta­lyq­tan berilgen saıası aıla-tásildiń nus­qaýy barlyǵyn da ańǵartyp ótýinde.

Onyń qandyqol áreketin árbir is-qımylynan kóremiz. Qazaqtardyń osy maqsat turǵysynan datqalardy ózine tartyp, olardyń bárine áskerı maıor ataǵyn bergende, bári razy bolyp, tek qana Batyrbek datqanyń ol ataqty almaǵanyn, aldyn oılaıtyn saıası qaıratker eken­digin moıyndap jazatyny bar.

General Chernıaev patsha aǵzamnan Batyrbek datqaǵa polkovnık shenin berip, arnaıy óz atyna qylysh jasatyp, syı retinde usyný saıasaty da ony basqa dat­qalardyń arazdyǵyn qozdyryp, ózara tar­tysqa túsirý úshin «Jergilikti halyq­tyń kósemderine túrli dárejedegi ataqtar men syılyqtar jasaý arqyly arazdastyryp, birtindep ózimizge táýeldi etemiz» dep óziniń ishki esepke qurylǵan qýlyǵyn, quryq boılamaıtyn aılasyn jasyrmaıdy, qaıta maqtanysh kóredi. Bul asa jo­ǵary syılyqty Batyrbek datqa báribir almaıtynyna aıta otyryp moıyndaıdy da. Biraq osy aıla-amaly arqyly datqa­lar arasynda arazdyq otyn jaǵý úshin osy áreketke barý maqsatyn ózi ashyp beretini bar. Eki datqa arasyndaǵy araz­dyqty paıdalanyp ári qoqandyqtarǵa qarsy joryqta olarǵa ósh qazaq qolyn paıdalanýdy da maqsat etip qoıǵanyn general Chernıaev jasyrmaıdy. Soǵystaǵy zeńbirekti paıdalanyp, eki myńdaı qazaq sarbazyn qorǵan ishindegi qandy qasap soǵysqa salyp jiberedi. Qorǵandy alýda eki jaqtan adam qyrǵyny kóp bolyp, eki myń qazaq qyrylyp, úsh júzdeıi ǵana aman qalǵanynan habar bere ketedi. Mu­nyń baıaǵydaǵy qazaq-qalmaq soǵysyn­daǵy qalmaqtardy jaqtap qarý-jaraqpen jabdyqtap, qazaqtardy aldap salǵan ıaǵnı jabaıylardy jabaıylardyń qolymen qyrý saıasaty Chernıaev Shymkentti alý soǵysynda qoldanǵanyn jasyrmaıdy. Bul áreketin soǵys mınıstrine maqtana jazǵan qupııa hatynan tolyq uǵyna alamyz. Tipti, ońtústik datqalaryn túgeldeı qoqandyqtar qolymen óltirýge áreket etýi de osy qandy qysym saıasatynyń jemisi bolyp tabylady.

Biz bir jarym ǵasyr boıy, ıaǵnı alty urpaq almasqanǵa deıin Baızaq datqany Batyrbek datqa qoqandyqtarǵa ustap bergen degen general Chernıaev taratqan jalǵan sybysqa aldanyp keldik. Baýyrjan Momyshuly«Aspanda qudaı, jerde arhıv bar» dep aıtqandaı, bul qupııa syrdyń shyndyǵyn tarıhshy ǵalym D.Danııarbekovtiń Tashkent arhıvinen ushy­ratqan dereginen – general Chernıaevtiń Reseı ımperııasynyń soǵys mınıstri Borı­sovqa jazǵan qupııa qujatynan tanyp-bilip otyrmyz. Bul qupııa qujat patsha úkimetiniń Túrkistandy otarlaý saıasa­tyndaǵy kóptegen saıası-áleýmettik máse­lelerdiń astarly syrlaryn ashty.

Mine osy saıasattyń bári de halyqtyń tekti áýletin, ıaǵnı ulttyń genefondyn joıýǵa baǵyttaldy. Mysal retinde alar bolsaq, Batyrbek datqanyń áýleti, odan taraǵan urpaqtary tutas qýǵyndalyp, ul ataýly urpaq joq bop ketýiniń syry da osy ustanǵan saıasattyń nátıjesi bola­tyn-dy. Qudaısyzdar qoǵamy uıymdas­ty­rylǵan soń Batyrbek datqanyń óz kesenesi, saldyrǵan meshiti, medreseleri túgel joıylyp, talqandaldy. Baızaq dat­qany ustap berdi degen jalanyń jabylýy Batyrbek datqaǵa degen teris kóz­qarasty qalyptastyryp, urpaq sanasynan óshirdi.

Endi búginde general Chernıaevtiń Reseı ımperııasynyń soǵys mınıstrine jazǵan qupııa haty tarıhı shyndyqty bilý jolynda kózimizdi ashyp, oı-tanymymyzdy túbirimen ózgertip otyr. Orta Azııanyń, ıaǵnı Túrkistannyń Ermagy atanǵan Cher­nıaevtiń Baızaq datqany óz qolymen ólimge aıdap, jalasyn Batyrbek datqaǵa japqan, astyrtyn taratqan sybysyna nanyp kelgen Jambyl, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákim-qaralary endi qozǵalsa kerek. Ýaqyt keldi, eski nanym ózgerdi. Osy jaǵdaı Batyrbek datqanyń tarıhı orny men ony halyq sanasyna jańa tanym turǵysynan nasıhattap, Jýaly, Saıram aýdany men Taraz qalasynda mektep, kóshe attaryn qoıý, datqanyń kesenesi turǵan aımaqqa (jerge) Batyrbek datqa atyn qoıý, kesenesin burynǵy qalpyna keltirý áreketin qolǵa alý – búgingi sanaly urpaq ataýlynyń tarıh júktep otyrǵan paryzyna aınalýda.

Mekemtas MYRZAHMETULY,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty,

Abaıtaný ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory.

TARAZ.