Jıembet bı

Senbi, 28 shilde 2012 7:45

Asyldyń synyǵyndaı tul­ǵa­lar qazaq tarıhynda bar­shy­lyq. Qalyń jurtynyń bola­shaǵyna baǵyt, baǵdar siltep, úlgi-óne­ge­simen óz zamanynyń qaıratker­lerine aınalǵan olar­dyń bári birdeı túgendelip bolǵan joq. Solardyń biri Jıembettiń batyr, aqyn, jyrshy, sazger, áskerbasy, Esim hannyń bas bıi, halqyn oılaǵan tarıhı tulǵa bolǵanyn ańyz da, jazba derekter de, shejire de rastaıdy. Ony orys elshileri, tarıhshy­lary­nyń jazba derek qujatta­rynan da tabasyń, orys tiline aýdarylǵan óleń, jyrlaryn oqyp tánti bolasyń. Jı­­em­bet­tiń aqyndyq tásilimen Mahambet jyrlady,

Senbi, 28 shilde 2012 7:45

Asyldyń synyǵyndaı tul­ǵa­lar qazaq tarıhynda bar­shy­lyq. Qalyń jurtynyń bola­shaǵyna baǵyt, baǵdar siltep, úlgi-óne­ge­simen óz zamanynyń qaıratker­lerine aınalǵan olar­dyń bári birdeı túgendelip bolǵan joq. Solardyń biri Jıembettiń batyr, aqyn, jyrshy, sazger, áskerbasy, Esim hannyń bas bıi, halqyn oılaǵan tarıhı tulǵa bolǵanyn ańyz da, jazba derekter de, shejire de rastaıdy. Ony orys elshileri, tarıhshy­lary­nyń jazba derek qujatta­rynan da tabasyń, orys tiline aýdarylǵan óleń, jyrlaryn oqyp tánti bolasyń. Jı­­em­bet­tiń aqyndyq tásilimen Mahambet jyrlady, Oljas jyrlady. Jıembet: «Ar­qa­­ǵa qaraı kósher­min, Alashym uran deser­min» – dese, Mahambet: «Atadan týǵan arýaqty er, Jaýdy kórse japyrar, údeı soqqan daýyldaı» – dep er­­­liktiń, eldiktiń asqaq­ty­ǵyn tanytady.

Áıgili ǵalym H.Súıinshá­lı­ev­tiń «Qazaq ádebıeti» gazetinde 1993 jyly 2 shildede jarııa­lan­ǵan maqala­synda Jıembet ádil bı, sheshen jyraý, aılaly arýaq­ty batyr retinde sýretteledi. «Qarasaı qolǵa túsip qalǵanda Jıembet pen qońyrat Alataý batyrlardyń «Jaqsyǵul, Jaq­syǵul» deýi tegin emes. Sol úndi estigen boıda Jaqsyǵul qalmaq batyry Dókirdi qulatady. Jı­embettiń «Eńsegeı boıly er Esim» jyrynda da Jaqsyǵul Shabaıuly mergen, júrekjut­qan batyr dep dáripteledi.
Esim han tusynda, ıaǵnı 1620, 1627, 1628, 1638 jyldarda qalmaq­tarmen bolǵan soǵystar­da Jıembet batyr bastaǵan sarbazdar iri jeńiske jetedi» (S.K.Bogolıavlenskıı, «Materıaly po ıstorıı kalmykov v pervoı polovına HHCh11-veka», ısto­rıcheskıı zapıska № 1939. st.60-72). Avtor Jıembettiń jyr tolǵaýlaryn da atap ótedi.
Álsiz halyqty jaýlap, qan­tógispen baılyǵyn tartyp alý, jerin ıelený adamzat tarıhynda qaıtala­nyp turatyn jáıt. Ki­si­lik tanytyp, tynysh ómir súrý pendeniń mańdaıy­na jazyla bermeıdi. Soǵys, qaqtyǵys júr­gen jerde byqpyrt tıgendeı bú­liný bolady. Búlingendi túzeı­tin de, joqty bar etetin de batyrlar ekenine Orbulaq jota­syn­daǵy 20 tonnalyq eskert­kish taqta­da­ǵy myna jazýlar dálel bolǵan­daı. «Bul jerde 1643 jyly Sal­qam Jáńgir bastaǵan qazaq­tyń 600 jaýyngeri or qazý tási­limen qalmaq­tyń 50 myń qolyn toqtatyp, onyń 10 myńyn joıyp jibergen.
Osy kezde bularǵa Samar­qan­nan alshyn Jalańtós baha­dúr 20 myń qolmen kómekke kelip úlgerdi.
Uly jeńiske shapyrashty Qa­­rasaı, arǵyn Aǵyntaı, tana Jıembet, qańly Sarbuqa, naıman Kókserek, qyrǵyz Kóten men Tabaı, dýlat Jaqsyǵul, ar­ǵyn Qom­paı, sýan Eltindi batyr, taǵy basqa has batyrlar úles qosty.
Batyr babalardyń arýaǵyna
bas ıemiz!
Qazaqtyń eskertkishter
qorǵaý qoǵamy»
Qarańyz, or qazyp (okop) 600 jaýynger on myń adamdy joısa, bul tańdanarlyq oqıǵa. Álemdik soǵys tarıhynda okop qazý tásilin qazaq sarbazdary bastaǵan syqyldy. El men jerdi qorǵaýda Orbulaq shaıqasynyń tarıhı mańyzy joǵary bolǵan. Bas­qynshylyqqa qarsy joıqyn kúsh kór­setilgen. Bul soǵystyń mán-maǵyna­syn tarıhshylar or­ystardyń Kýlıkovo shaıqasy­men teńestirýi tegin emes.
Ǵalym Mamytbek Qaldy­ba­ev aqyn Qazanǵap Baıboluly jaz­ǵan «Eńsegeı boıly er Esim», «Tóle bıdiń tarıhy» týraly eki dastanyn negizge ala otyryp, «Tóle bı» kitabynda Orbulaq soǵysyna qatysqan birer adamdy atasa, sonyń biri Jıembet, ol týraly «Bortuǵa­lıuly Jıembet, Alshyn deıdi, ańǵarǵan», – dep jyr etedi Qa­zanǵap. Qa­zybek te ony: «Or­bulaq shaı­­qa­syna qatysqan da, Tashkent soǵysyna qatysqan da bir Jıembet ekenin, al onyń áıgili Jıembet jyraý ekenin, tek Bor­tuǵalıuly emes, Súıin­shá­lıev­she («Qazaq ádebıetiniń qalyp­tasý kezeńderi», 1967, 95-bet) Birtoǵashuly, Maǵaýınshe Boto­ǵashuly atalyp júrgen­di­gine kóz jetkizemiz», – deıdi. M.Maǵaýın «Qo­byz saryny» (1968, 50-bet) kitabyn­da: «Jıembet – «Eńse­geı boıly er Esim» jyrynyń basty keıip­keriniń biri. Demek, Jıembet Esim hannyń da, Sal­qam Jáń­girdiń de áskerbasy, senimdi batyry bolǵanyn ys­pat­taıdy. Tolyp jatqan tarıhı derekter men zertteýshi, tarıhshylar Sho­qan Ýálıhanovtan bas­tap Súıinshálıev, Qazybek bek Ta­ýa­saruly, J.Qorǵas­bek­te­gi jáne basqalarynyń aýyz toltyryp atap kórsetkenindeı, tip­ti alǵash­qy handyq zamanyn­da­ǵy­lardaı erekshe dáriptelip, esimi ǵasyrdan ǵasyrǵa jetken Jı­em­bettiń aqyn­dy­ǵy, sazger­li­gi óz aldyna, Esim hannyń on eki bıin jumyldyryp, zań shy­ǵa­rýǵa qatysýshy ekeni anyq. Sarbazdaryn soǵys ónerine tár­bıeleý, ásirese, jekpe-jektegi sheberlik­ti úıretýde de Jıem­bettiń úlgisi az bolmaǵan. So­ǵysta júreksiný namyssyzdyq, ondaıǵa janyn­daǵylar da arlanady. «Aýlaq júr qorqaq» dep jerleıdi, qylyshtyń júzindeı qylpyp tu­ratyn jaýjúrekti erlerdi da­ıyndaý baıtaq dalany qorǵaý­dyń qasıetti paryzy. Sonda ǵana arqaly batyrlar qalyń qoldy jeńiske bastaıdy. Qazaq­tyń árbir batyry birinshi jerin qorǵap, ultyn saqtaýdy maqsat etti. Oǵan taǵy bir dá­lel, ba­tyrlardyń birazy­nyń er­ligin, Orbulaq shaıqasyndaǵy qazaq­tar­dyń soǵys ereksheligin Sibir arhıvine tarıhı qujattap jet­kizgen elshi Grıgorıı Il­ınniń orny bólek. Onda qazaq-qyr­ǵyz­dardyń uly hany, orystar Esim patsha degen kóregen, aıbarly han taǵynda 47 jyl otyr­­­­­dy (1598-1645)» dep jazady.
Bir derekterde Jıembettiń Qazy­ǵurt óńirinde báıbishesi Esenqyzǵa úılengeni keltiriledi. Jetkilikti qa­lyń maly bolmady ma, bul áıteýir Táýekel hanǵa unamasa kerek. Hannyń jel ja­ǵynan shyqqan jazasyz qalma­sy anyq. Qyryn kózqarasqa Jıembet óleńmen jaýap beredi.
Úsh aı bolǵan kezinde,
Qoshqar menen býra mas.
Qaq kóktemniń kezinde,
Aıǵyr menen buqa mas.
Jas boljaly jetkende,
Qyzdar menen jigit mas –
Sol mastyqtyń jónimen
Aldyńa kelgen men bir jas, – deýiniń shyndyǵy bar. Jıembet odan keıin Tashkent hany Tursynnyń kóte­rilisin basýda da úlken qyzmet atqa­rady. Kishi júzde erkin bılik qurǵan Jıem­bettiń bes myń áskeri bolýy da onyń handyq dáýirdiń bıik tu­l­ǵalarynyń biri bolǵanyn dá­lel­deıdi. Basqasyn aıtpaǵanda «Qa­zaq SSR tarıhynda» ol – hannan qorlyq kórip, esesi ketken eldiń joǵyn joqtaǵan er azamat. Esim óltirgen quldyń qunyn daý­lap, hanǵa qarsy shyǵatyn da, handy óz qylmysyn moıyn­daýǵa májbúr etken de osy Jıembet. «Eshkim joq­tap, eshkim qun talap etpeıtin quldy ól­tir­gen… Esim Jıembetten keshirim suraýǵa májbúr bolady» – dep j­a­zylǵan «Qazaq SSR tarıhynda». Munyń ózi aıbarly batyr­dyń, ádildigine dálel emes pe! 1908 jyly basylyp shyqqan «Jaqsy úgit» jınaǵynda Jıem­bettiń hannyń jónsiz isterine ashynyp jazǵan tolǵaýynda:
Esim, seni esirtken,
Esil de meniń keńesim.
Es bilgende, Esim han,
Qolyńa boldym súıesin,
Qoltyǵyńa boldym demesin, – deýi Esim hanmen er jetip eseıgenshe jastyq shaǵy birge ósken deýge negiz bar. Qalmaq­tyń hany Esim hanǵa syıǵa tartqan sulý qyzdy jolyn tosyp alyp ketken Jolymbet ba­tyrdyń ústemshiligin Esim ke­shir­meı, zyndan­ǵa salyp óltir­mek­shi bolady. Sony estigen Jıembet týǵan inisin qutqa­rýǵa baryp:
Ámiriń qatty Esim han,
Búlik salyp buıyrdyń.
Basyn ber dep batyrdyń,
Qanyn iship qanbaqqa,
Janyn otqa salmaqqa,
Atadan jalǵyz men emes,
Han ıe, isiń jol emes.
Jolbarystaı Jolymbet,
Qurbandyqqa qol emes.
Jol tosyp alyp ketipti,
Qalmaqtan almaq syıyńdy.
Atasy basqa qalmaqqa,
Jaqpaq oıyń qıyn-dy.
Qaharyńdy basqaly,
Qalyń elim jıyldy.
Bastap kelgen ózge emes,
Jıembet syndy bıiń-di.
Malyn salyp aldyna,
Ár saladan quıyldy.
On eki ata baıuly,
Bir táńirge syıyndy, – dep handy sózge toqtatyp, syıly­ǵyn berip Jo­lymbetti bosatqa­nymen, odan ári ala­kózdik jaq­sylyqqa bastamaıtynyn uqqan Jolymbet týys-týǵandary, jek­jat, juraǵattarymen Horezm aı­ma­ǵyna kóship ketedi. Bir áıeldiń qyrsyǵynan biraz batyr han tóńi­re­ginen sytylyp shyqsa, Jıembet te han jarly­ǵymen Iteline aıdalady. Hanǵa qarsy sóz aıtýǵa, onyń abyroıyna daq keltirýge bolmaıtyn bı­lerdiń daıyndaǵan zańyna Jıembet­tiń moıynsunbaıtyn amaly joq. Ańyzdar men jazbalarda áskerbasy, dańqty batyr, jyrshy, sazger Jıembet Ite­lin­de júrip úılenip, odan týǵan urpaq Itel Baımurat bolyp tarap ketken. Sóz sońynda aıtarymyz, Atyraýdaǵy Inder aýdanyn Jıembet esimimen atandyrý jaıly respýb­lı­ka­lyq gazetter kóterip júrgen máse­lege biz de qosylamyz. Qazaqtyń iri ǵalymdarynyń biri H.Súıin­shá­lıev: «Jıembettiń negizgi meke­ni Baıbaraq, Baıshórek degen jerler. Qystaǵy Ja­ıyq jaǵa­syndaǵy Esim tóbesi. Jazda Jıembet aýyly Jem-Saǵyz boıyn jaılaıtyn bolǵan», degenine súıen­sek Inder aýdany halqy­nyń suranysy óte oryndy. Bul oryndalsa, ata-baba aldyndaǵy boryshymyz ótelip, joǵy­myz túgendelgendeı bolar edi.
Tabyl QULYIаS, 
jazýshy, Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri.