Áýezov álemi

Senbi, 29 qyrkúıek 2012 8:30

Ár ulttyń uly tulǵalary bo­la­dy. Olar qanshama ǵasyrlar ótse de sol ulttyń móri sekildi sanaǵa soǵylyp, adamzattyń ortaq qun­dy­lyǵyna aınalady. Aǵylshyndar úshin – Shekspır, fransýzdar úshin – Balzak, orystar úshin – Pýshkın, úndiler úshin – Tagor, óz­bek­ter úshin – Naýaı, túrkimender úshin – Maqtymquly, ázerbaı­jan­dar úshin – Nızamı, qazaqtar úshin árıne – Abaı. Sol Abaıdyń uly­ly­ǵy men danagóıligin ashqan Muh­tar Áýezov te ótken ǵasyr­daǵy qazaq ádebıetiniń alyby.

Senbi, 29 qyrkúıek 2012 8:30

Ár ulttyń uly tulǵalary bo­la­dy. Olar qanshama ǵasyrlar ótse de sol ulttyń móri sekildi sanaǵa soǵylyp, adamzattyń ortaq qun­dy­lyǵyna aınalady. Aǵylshyndar úshin – Shekspır, fransýzdar úshin – Balzak, orystar úshin – Pýshkın, úndiler úshin – Tagor, óz­bek­ter úshin – Naýaı, túrkimender úshin – Maqtymquly, ázerbaı­jan­dar úshin – Nızamı, qazaqtar úshin árıne – Abaı. Sol Abaıdyń uly­ly­ǵy men danagóıligin ashqan Muh­tar Áýezov te ótken ǵasyr­daǵy qazaq ádebıetiniń alyby.

Muhtar Omarhanuly Áýezov ult ádebıetiniń altyn ǵasyrynyń bastaýynda tur. Ol qazaq ór­ke­nıe­ti­niń jańa bolmysyn ashqan ja­zýshy, ǵalym, ustaz, dramatýrg, syn­shy. Bir sózben túıindep aıt­saq, ensıklopedııalyq ushan-teńiz bilim darııasynyń kemeńgeri ári uly qaıratkeri.
Uly sýretker feodaldyq qoǵam ydyrap, qazaq qoǵamy kapıtalızmdi aınalyp ótip, sosıalıstik qo­ǵam­nyń ornyǵa bastaǵan tusynda ádebı ómirge keldi. Sondyqtan da bilimdilerdiń bel ortasynan óz ornyn erte oıyp aldy, erte jarq etip kórindi. Biraq zamana sura­ny­syna dendep kirip, keńestik áde­bıet­tiń kúreskeri de, jarshysy da bolyp kete almady. Qytaı oı­shy­ly Konfýsııdiń: «О́tpeli kezeńde ómir súrme», – degen danalyǵy dóp keldi. Muhtar Áýezov revo­lıý­sııa­nyń qyzyl qyrany da, daýylpazy da bola almady. Ol óziniń jan dú­nıesin baýrap alǵan uly maq­sat­tardy birte-birte júzege asyrdy. Bul jazýshylyq hám ǵalymdyq jol edi. Osy jol Muhtar Omar­han­ulyn azapty jolǵa apardy, osy jol Muhtar Omarhanulyn álem moıyndaǵan qalamgerlerdiń sapyna qosty, osy jol Muhtar Omarhanulyn akademıktik dáre­je­ge, Lenındik syılyqqa alyp keldi. Osy jol Muhtar Omarhanulyn shyn mánindegi halyqtyq jazýshy deń­geıine kóterdi. Al halyq ja­dy­na engen adamdy ýaqyt ta, zaman da, qoǵam da tarıhtan syzyp tastaı almaıdy. Biraq osyndaı halyq mahabbatyna jetý úshin Muhań «tar jol, taıǵaq keshýlerden», ja­by­la qapqan ash bóri syn­shy­lar­dan, ekijúzdi saıasattyń, aýyr ıde­o­­logııanyń qandy qaqpanynan ótti.
Muhtar Áýezov qandaı adam edi? Halyq mahabbatyna qalaı jetti, onyń ozyq oıly dúnıe­ta­ny­myn taný joldary qandaı? Bul suraqty qoıyp otyrǵan sebebimiz mynada. Jyldar jyljyp ótken saıyn, jańa Qazaqstannyń jas urpaqtary uly klassık jazýshy tý­raly kóbine ınternettik aqpa­rat­pen ǵana tanys bolady da, onyń ómir jolynyń san soqpaq jol­da­ry­nan beıhabar qalady. Son­dyq­tan…
Abaı Muhtardy ádebıettiń shy­ńyna kóterdi, Muhtar Abaıdy álemge tanytty. Bul − aqıqat.
Abaıdy taný arqyly Muhtar Áýezov qazaqty, onyń tarıhyn, ulttyq qundylyqtaryn, salt-dás­túrlerin, ańyz-áńgimelerin, folk­lo­ryn tanydy. Bul óz kezeginde Muh­tar Omarhanulynyń ómirlik prınsıpterin qalyptastyrdy.
Ol qandaı prınsıpter?
О́z ultynyń uly muralaryn taný arqyly óz halqyńa qyzmet etesiń. Ult murasyna adal bolý ar­qyly halqynyń sanasyn oıata­syń. Halyq ulaǵatyn nasıhattaý ar­qy­ly jas urpaqty tárbıeleısiń. О́ziń ósseń – halqyń da ósedi.
Osylaı Abaıdy taný arqyly Muhtar Áýezov qazaq ádebıetiniń klassıgi dárejesine kóterildi.
Muhańnyń kózqarasyn qalyp­tas­tyrǵan taǵy bir úlken saıası mektep bar. Ol – Alash ıdeıasy. «Bul bala Muhtardyń kózi ashyq, kókiregi oıaý kezine tap keldi. 20 jasar Muhtar Áýezov «Alashorda» úkimetiniń maqsat-múddesin ómir­lik maqsatym dep túsindi ári onyń jumysyna belsene aralasty» (I.Tasmaǵambetov, T.Jurtbaı. Kirispe sóz. M.Áýezov. I tom. A. Ǵylym. 1997,16 b.).
Ataqty Muhtar Áýezovtiń qoljazba qorynda «О́z jaıymnan maǵlumat» atty jazbasy bar. Sonda Muqań:
«Arasynda aýyryp, oqýdy bir­li-jarymdy toqtatyp, doǵaryp qoıyp júrip, semınarııany 1919 jyly shala-sharpy bitirdim. Bul kezderde fevral tóńkerisi bol­ǵan. 19-jyldyń aıaǵynda keńes óz­ge­risi boldy, áleýmet qyzmetine aralasyp kettik. Sodan keıingi baspa sózine tolyǵyraq aralas­qa­nym 1918 jyly «Abaı» jýr­na­lynyń shyǵýymen baılanysty. Ondaǵy sózder syrly ádebıet emes, jalpy maqalalar, bala­lyq­tyń, jastyqtyń, ár saıǵa basyn soqqan sandalysy, dalbasalyǵy sııaq­ty», – dep jazypty. (Qol­jazba qory, 382-papka).
Taǵdyr Muhtardy «Abaı» jýr­na­lyna alyp kelipti. Abaı jas Muhtardyń aldynan qaıta shyqty. Atyna zaty kele bermegen jýrnal qyzmeti ony qyzyqtyra qoımady. Kózqarastaǵy ishki qaıshylyqtar jas Muhtardy jegideı jeıdi. Ony qalamgerdiń «Oqýdaǵy qurby­laryma» atty maqalasynan aıqyn ańǵarýǵa bolady.
«Endigi halyq bolýmyzǵa uıytqy bolatyn nárse – qurysh qursaýly ádil, qatal bılik. Endigi hakimniń negizge qurylǵan zakony bolmasa, jýan atanyń erki el ishinde júrmeýi kerek. Áli de jýan ata bılep-tóstep, qadirli bo­la­tyn bolsa, avtonomııa degen, bó­lektik degenniń bári de syrty bú­tin, ishi tútin bolady. Biraq mun­daı kúıdi burynǵy ýaqyt kóterse de qazirgi ýaqyt kótermeıdi… . Biz áli shıki jurtpyz, talaı ózge­ris­ke moıyn usynamyz. Zaman eriksiz moıyn usyndyrady… Bul haldi árkim eskerý kerek» (M.Áýezov shyǵ. 20t. 1984. 15 t. 10 b.).
Muhtar Áýezov Reseı qura­myn­daǵy «Alashorda» úkimetiniń joly durys bolǵanymen, derbes ulttyq memleket qurýǵa jol berilmeıtinin túısinedi. Oıyn ashyq, búk­pe­siz jarııalaıdy.
1919 jyldyń 1 jeltoqsanynda Semeı gýbernııalyq revolıý­sııa­lyq komıteti janynan qazaq bó­li­mi ashylyp, Muhtar Áýezov sonyń bir bólimin basqardy. Joǵalǵany tabylyp, óshkeni janǵandaı edi. Endi halyq úshin qyzmet etetin shaq týdy degen oıǵa keldi. Jáne bul kózi ashyq, saýatty jastardyń bárine ortaq mindet dep esepteıdi. Osylaı Muhań «Qazaq oqyr­man­da­ryna ashyq hat» jazdy. (M.Áýezov shyǵarmalary. 1984. 15 t. 30 b).
«Osy kúnde ne qylsa da oqy­ǵandardyń bári de baryn salyp eńbek qylyp, osy ókimetti sendirý kerek. Sonymen búgingi mekeme ataýlyda bos qalyp júrgen qa­zaq­tardyń muń-muqtajyn oryn­daý kerek. Qashyp baǵýdyń eshbir sebebi joq. Sovet ókimeti úlken jazyǵy bar adamdardy da qa­ta­ryna kirip, paıdaly qyzmetterdi isteımin dese – qýmaıdy. Eger qazaq oqyǵandary Sovet óki­me­tiniń qabaǵynan qorqyp qashsa, aıtatyn sózimiz osy: Oqyǵannyń qaısysy bolsa da azǵantaı paıda keltire alarlyǵy bolsa, tezirek qalaǵa kelip qyzmetke kirýi kerek… Qazaqtyń qamyn jeıtin oqy­ǵan bolsa …bos júrgenniń bári kelýi kerek».(sonda.)
Bul ulttyq patrıotızmniń jar­qyn kórinisi. Qalaı bolǵanda da oqyǵandar memlekettik qyz­met­te kóp bolsa, solǵurlym qazaqtyń, solǵurlym halyqtyń kózin ashady. Ol jańa zamanda adaspaı óz ornyn taba bilgenin qalaıdy. Keıin bolshevıkter partııasynyń bir memleket qurý ıdeıasyn júzege asyra bas­taǵanyn kórgen soń, saıası ju­mystan bir jola qol úzedi. Jan kúızelisin jazýdyń bir ǵana joly bar edi. Ol – qalam, ol – ádebıet. Áde­bıet − úlken álem. Oǵan qa­lam­ger bárin de syıǵyza alady. Aq qaǵaz ben sııa saýyt Muhtar Áýe­zovti ádebıettiń shyńyna kóterdi, ol óz qııal-dúnıesiniń bıleýshisi bo­lyp, sóz pat­shalyǵynyń hakimine aınaldy…
Muhtar Áýezov halyqqa óz só­zin, óz kózqarasyn jetkizýdiń bir ǵana jolyn kórdi. Ol – dramatýrgııa edi. Áýeli «El aǵasy» degen 4 kórinisti drama jazady. Biraq ol izim-ǵaıym joǵalyp ketedi. Al, «Báıbishe-toqaldyń» jóni bólek. Bul shyǵarma áli kúnge teatr sah­nalarynan oryn alyp júr. Ár rejısser «Báıbishe-toqaldy» ártúr­li qoıǵanymen, pesanyń negizgi leıtmotıvi saqtalýda. Bir-birin kóre almaıtyn báıbishe-toqal orys ofıseri kelgende jaıylyp tó­sek, ıilip jastyq bola qalady. Avtorlyq remarkanyń kúshtiligi son­daı, munda bolashaq uly ja­zý­shy qazaq bolmysynyń trage­dııa­syn kúndelikti ómir kórinisteri ar­qyly dóp kórsetedi, ishtegi qy­jy­lyn syrtqa shyǵarady.
1921-1922 jyldar qazaqtyń basyna qara bult bolyp keldi. Eldi ashtyq jaılady. Bul jas Muh­tardyń kózqarasyn tolyqtaı qa­lyptastyrdy. Endi shydaý da, ún­siz qalý da múmkin emes edi. Ol qa­zaq qyzmetkerleri Odaǵy keńe­si­niń májilisinde zapyran sózin aıtty.
«Shyndyǵyna kóshsek, ashar­shy­lyq jaılaǵan qyrdaǵy eldiń qyrylǵanynyń janynda, qala­da­ǵy ashtyqtyń úreıli kórinisteri oıyn sııaqty áser etedi. Egerde bul aýdandardy ashtyqtan qut­qa­rý úshin dál qazir shuǵyl túrde sheshýshi shara qoldanbasa, onda Qa­zaq Respýblıkasy qazaqsyz qa­lady».
…«О́kimet basynda otyrǵan qazaq qyzmetkerleri, bul isti dál sol kúıinde qaldyryp qoıýǵa bol­maıtyny óz aldyna, bul sizder úshin qylmys, biz bul úshin Qazaq eliniń aldynda, ózimizdiń ary­myz­dyń aldynda jaýaptymyz». (QR MOA. 82 qor. 42-is. 23-24 pa­raq­tar).
Muhtar Áýezov halyq trage­dııa­syn óz tragedııam dep bildi. Ashy shyndyqty ashyq aıtady, batyl aıtady. Mundaı taqy­ryp­ty, árıne, júreginiń túgi bar, ult­jandy adam ǵana qozǵaı alar edi. Mine, osyndaı jaǵdaıattar Muhtar Omarhanulynyń janyn kúızeltti, mundaı qylmysty kórý de, oǵan ortaqtas bolý da ólimmen para-par edi. Sondyqtan da Tashkentke ba­ryp, Orta Azııa ýnıversıtetiniń dárishanasyna otyrdy, budan keıin de paıyz taba almaı Lenın­grad­taǵy ýnıversıtetke aýysyp ketti. Elden ketkenmen el elesinen kete almady. Biraz áńgimeleri, atap aıtqanda «Qyr sýretteri», «Jas júrekter», «Zaman erkesi», «Kim kináli», atty shaǵyn hıkaıattary birden Muhtar Áýezovtiń atyn shyǵardy. Top jaryp shyǵa kelgen jas darynǵa bireýler qýanyp, bireýler kektenip qarady. Onyń ústine 1922 jyly «Sholpan» jýr­nalynda Muhtar Áýezovtiń «Qa­zaq­taǵy qalam qaıratkerlerine» atty ashyq haty jarııalandy. Onda jazýshy baspasózdiń qoǵamda alatyn orny hám oqyrmanǵa qa­lam­ger qandaı materıaldar usyný qajettigi týraly búkpesiz oıyn aıtady. Ári ulttyń basyndaǵy ja­ǵymsyz ádetterdi synap mineıdi.
…«Bul baspasózdiń basylýy, kúsheıgen ýaqyty deýge bolady. Biraq, qalyń qazaqtyń tilegine kelgende bul, sany bar, sapasy joq sózderge uqsaıdy. О́te kóp, óte qıyn jańa sózder sóılenip jatyr. Solardyń ádebıet ar­qy­ly birde-biri qazaqtyń mıyna kep, rýhyna sińdi me? Sińgen joq. Sebebi, bul sózder sýyqtyq qylyp otyr. Eldiń qyshýly jerin ta­ýyp, óziniń kerek bolarlyq ornyn bilmegendikten, oqýshyny taba almaı otyr.
…Bizdiń osy kúngi bas­pa­sózi­miz­den arzan sóz joq…
…Jazýshynyń mindeti: el nege qyzyǵady, neni kókseıdi, qandaı rýhy bar, sony uǵyp alý, hám soǵan laıyqtap sóz jazý.
…Qazirgi keıbir baspasózderde kóbine, qazaqtyń maqtan­shaq­ty­ǵy shyǵatyn boldy.
… Shyǵyp jatqan gazetter­diń bundaı isterge jamandaý men maqtaýdan qoly tımeıtin bolsa, olarǵa betińnen jarylqasyn deıik… Taza ádebıetke bir jol salý, bet túzeý de búgingi kúnniń qa­ryzy sııaqty…» («Sholpan» 1922 j. №.2,3. A., «Anarys»  2010j., 70-71 b.).
Muhtar Áýezovtiń bul haty bıliktegilerdiń shambaıyna tıgeni anyq edi. Ashyq oıdan jaý izdeý qara shegirkedeı qaptap, qoıýlanyp kele jatty. Endi ádebıettegi «jolbıkelermen» kúres memlekettik saıasattyń bir tarmaǵyna aı­nal­dy. Árıne, mundaı maqala úshin ókimet Áýezovti qalaı jaqsy kór­sin. «Jolbıkelermen» kúres bas­taldy. О́kimettiń «jolbıkeleri» degenderi kimder edi? Olar – Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Júsipbek Aımaýytov, Maǵ­jan Jumabaev, Muhtar Áýezov, Da­nıal Ysqaqov, Jansha Dos­mu­ha­medov, Qoshke Kemeńgeruly sııaq­ty Alash ardaqtylary bolatyn.
Osylaı Muhtar Áýezov prole­tarlyq ádebıetten shoshynǵan, eski dáýirdi ańsaıtyn, onyń qundy­lyq­taryn jańa zamannyń parasat bıiginen joǵary qoıatyn qalamgerge aınalyp shyǵa keldi. «Qaragóz» tragedııasy sol sadaq qadalatyn jambyǵa aınaldy. «Qaıran elim qazaǵym, qaıran jurtym…». Aqy­ry «Qaragóz» sahnadan alynyp tastaldy. «Qorǵansyzdyń kúni», «Jetim», «Qaraly sulý», «Eskilik kóleńkesinde», «Qaragóz», «Báı­bi­she-toqal» syndy klassıkalyq shy­ǵarmalar arqyly Muhtar Áýe­zov qoǵam men adam ara­syndaǵy taǵdyr talasy týraly trage­dııa­lyq sheshim arqyly, tuspaldy oı aıtty. Bul ultty túzeý úshin qa­jetti dúnıeler edi. Biraq «tyrnaq astynan kir izdeý» ońaıdyń ońaıy. Bul rette Imanǵalı Tasma­ǵam­betov pen Tursyn Jurtbaı jazǵan myna bir pikirge tolyq qosylasyń.
«Áýezovtiń bul kezdegi jan dúnıesiniń tolǵaǵyn ańǵartqan da, keıin san ókindirip-opyndyrǵan da, ashyndyryp-aıalaǵan da – osy «Qaragóz». Áleýmetshil synshylar ár sóz ben ár noqattyń arasynan jasyryn syr, emeýrin izdedi. Olar úshin «Qaragóz» ótkendi ań­saǵan zar, kóshpeli álemniń joq­taýy ǵana edi. Syrymnyń Qara­gózdiń qabiri basyndaǵy mono­logy­nan qurannyń ýaǵyzyn estigendeı bolady» (M.Áýezov. Shyǵar­mala­ry­nyń 50 tomdyq jınaǵy. A., Ǵylym, 1997 j., 23 b.).
Bul dál aıtylǵan sóz, ashy da bolsa shyndyq.
Muhtar Omarhanuly Áýezovtiń «Abaı» epopeıasyna bastaǵan ádebı joldyń biri onyń «Eńlik-Kebek» pesasy boldy. Bul pesanyń tarıhy, arhıtektonıkasy, kórkem­diligi men beıneliligi týraly kóp zertteý júrgizgen, drama tabı­ǵa­tynyń tamyrshysy, akademık, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Rymǵalı Nurǵalı edi.
Rekeń «Eńlik-Kebek» ańyzy­nyń eki áńgime, eki poema túrinde tórt nusqasy bolǵanyn, jáne ol nusqalardyń barlyǵy da bir-biri­men alshaq emestigin mysalǵa ala otyryp, Eńlik pen Kebek taǵdyry naıman-tobyqty konflıktisinen týyndaǵan mahabbat tragedııasy eken­digin dáıekteıdi. Naqty my­sal­dar keltire otyryp, Muhtar Áýezov pesasynyń kezinde syn­shylar qaharynyń iligýiniń sebepterin túsindiredi. Sóıtsek, másele mynada eken. M.Áýezov «Eńlik-Kebektiń» alǵy sózin ózi jazypty. Muny búgingi ǵalymdardyń kóbi bile bermeıdi:
«Aınymaǵan: keshegi kúni ja­qy­nymen jatsha jaǵalastyrǵan altybaqan alaýyzdyq. Alashtyń aty ozǵansha, aýyldasynyń taıy ozsyn degen berekesi, tynysh­tyǵy joq, bitimi, tynymy joq qazaq áli sol qazaq. О́z qaıratyn ózi joıyp, qasyndaǵy týysqanyn qaraqtap, óz qolyn ózi baılap bergen qazaq áli kúnge sol qazaq, óshpegen minezi osy. Umytylmaǵan ádet, jazylmaǵan dert osy». (M.Áýezov. «Eńlik-Kebek» 4 perdeli pesa, 5 sýretti tragedııa. Oryn­bor, 1922, 2-b.)
Endi 1930-jyldarǵa keleıik. Bul kezde Muhtar Omarhan­uly­nyń jaǵdaıy kúrt tómendep, tut­qynda otyrady. Tergeý eki jarym jylǵa sozylady. Osy tergeý ma­terıaldaryn taýyp, halyqqa jetkizý mindeti tur. Bul kúnge de jetermiz. Ol zobalańnan Muqań «So­sıaldy Qazaqstan» men «Kazahstanskaıa pravda» gazetterine óz qateligin moıyndaǵan ashyq hat jazyp, áreń qutylady. Biraq shyn­dyqty aıtýdan tartynyp qalǵan joq. Kúlli túrki áleminiń, qun­dylyǵy qyrǵyzdyń «Manasyn» qorǵaǵan erligi ne turady?! Bul, árıne, aıtýǵa ǵana jeńil.
1947 jyly Qazaqstan Kompar­tııasy Ortalyq Komıtetiniń Qazaq SSR Ǵylym akademııasy Til jáne ádebıet ınstıtýty qyzmetindegi óreskel saıası qatelikteri týraly qaýlysy shyqty. Qazaq ádebıetine, aýyz ádebıetine taǵy da qaýip tóndi. 1953 jyldyń 11 sáýirinde atalmysh qaýlynyń oryndalý ba­ry­sy týraly akademııanyń úlken zalynda prezıdıým májilisi ótti. Qazaqtyń batyrlyq jyrlarynyń halyqtyq sıpaty týraly edi áń­gime.
Pikirtalasqa shyqqan Muhtar Áýezovtiń kózqarasy qandaı? Áýe­li Muhań syn men ózara synnyń prınsıpterinen kete almaıtynyn túsindi. Sondyqtan da ol óziniń ótken jolyndaǵy ultshyldyq hám pantúrkıstik pıǵylda bolǵany týraly aldyndaǵy sóılegen­der­men kelisetinin jetkizedi. Biraq bul ıdeıalardan óziniń baıaǵyda-aq bas tartqanyn jarııalaıdy. Son­daı-aq óz kemshilikterin tizbelep shyǵady. Sonan soń jınalystaǵy jeke kózqarastar men saıası usta­nymdarǵa aýysady.
M.Áýezov: «Talqylanyp otyr­­ǵan máseleler boıynsha baıanda­mashy Ǵabdýllın qanshalyqty prın­­sıpshil, qanshalyqty ádil. Mundaı suraqtardy aıtpasqa bol­maıdy. Onyń baıandamasynyń birinshi bóliginde Edige, Qoby­landy, Er Saıyn, Kenesary jáne basqa epostar jóninde bir-biri­men úıles­peıtin kereger pikirler joq pa?
…M.Ǵabdýllın bar kináni maǵan artqany nesi? Aıta keteıin, sy­nalǵan tom daıyndalǵan kezde Ǵabdýllınniń ózi áýeli ınstıtýt dırektorynyń orynbasary, odan soń dırektory boldy emes pe? Onda Ismaılovtyń, Jumalıevtiń tomdy daıyndaýǵa qatysýyna nege men ǵana jaýap berýim kerek, birinshi kezekte Ǵabdýllın jaýap bermeı me?
…Men partııanyń ádil jáne obektıvti sheshimine berik senimmen qarap ómir súrip júrgen adammyn.
…Men Ǵabdýllınnen maǵan ta­ǵylǵan aıypty jeńildetýdi nemese alyp tastaýdy suramaımyn, ony óz uıaty bilsin».
Munan keıin M.Áýezov «Qoby­landy», «Qambar», «Alpamys», «Er-Tarǵyn», «Qyz Jibek» sııaqty epostarda handardyń jaǵymdy beınesi joq ekendigine toqtalady. Orhon jazýlaryndaǵy Bilge Qa­ǵan, Kúltegin, Tonykók jyr­lary­nyń tarıhılyǵy men formalyq erekshelikteri bar ekenine qyzy­ǵýshylyq tanytý kerektigine nazar aýdartady. Ári halyq murasyn tazalap, qoldan jasalǵan qospa­lardan tazartyp, halyq qazynasyn qaıtarý qajettiligine basa nazar aýdarady.
Bul Qazaqstan qalamgerleriniń abyroıly mindeti ekendigin aıtyp, sózin támamdaıdy.
Málik Ǵabdýllın azamat, óz-ózine syn kózimen qaraı alatyn biregeı tulǵa ekenin keıin dáleldedi de. 1955 jyly 28 qazanda Málik Ǵabdýllın «Qazaq ádebıeti» gazetinde «Muhtar Áýezovke hat» joldaıdy. Sonda mynadaı joldar bar:
«… Bir kezde syn dep, synaý dep syńarjaq ketken, asyra siltegen jerimiz boldy. Ondaıymyz úshin keshirim etýińizdi suraımyn».
Muhtar Áýezov buǵan qalaı qarady? Keshti me, qazaqtyń eki uly tulǵasy túsinisti me? Túsi­nisipti. Muhtar Áýezov Málik Ǵab­dýllınge «Kirbiń ketken kóńilden» dep qoltańba qoıyp, «Abaı jo­lyn» syılaıdy.
Aldy keń, júregi taza, ozyq oıly Muqań ǵana mundaı keńshilik jasaı alar edi. Ulylyq degen osy bolar!
Qazir «Abaı» epopeıasyndaǵy keıbir keıipkerler týraly tyń derekter aıtyla bastady. Máselen, Muhtar Áýezov romanyndaǵy Shu­bar aqyn kim? Ondaı aqyn bolǵan ba? Bul rette fılologııa ǵylym­darynyń doktory, professor Sul­tanǵalı Sadyrbaevtyń «Sóz týra­ly sóz» degen kitabyndaǵy Muhań týraly esteligine nazar aýdarǵan jón. Munda Sultanǵalı Sadyr­baev 1951 jylǵy naýryz aıynda Muhtar Omarhanuly Áýe­zov­pen ótken kezdesýde:
– Abaı da, Kókbaı da bárimizge belgili, al osy Shubar degen aqyn kim? Meniń bilýimshe, Shubar degenimiz «Eńlik-Kebektiń» ýaqıǵasyn jyr túrinde jazǵan Qunanbaıdyń Kúńke degen báıbishesinen týǵan Qudaıberdiniń uly Shákárim shyǵar», − dedi óńi sýyq jigit.
– «Aqyn aǵa taza tarıhı roman emes. Basty keıipkeri Abaı tarıhı tulǵa bolǵanymen, onyń aınala­syndaǵy adamdardyń kópshiligi avtorlyq oıdan shyǵarylǵan obrazdar. Solardyń qatarynda Shu­bar da bar. Shubar Shákárim shyǵar dep, dybys qýalaýdyń qansha qa­jeti bar?!» − dep M.Áýezov su­raq­qa shamdana jaýap berdi.(S.Sa­dyr­baıuly. «Sóz asyly sózde». A., Qazaq ýnıversıteti, 2009 j. 224-225 b.)
О́ńi sýyq jigit kim, Muhań nege shamdandy? Áýezovtanýshylar úshin bul qajetti derek bolar dep jazyp otyrmyn.
Bul kezde Muhtar Omarhanuly Áýezov kim edi? Bul kezde Muhań «Abaı» romanyn jazǵan, sol úshin 1-shi dárejeli Stalındik syılyq alǵan iri jazýshy edi. Biraq ataq-dańqqa Muhtar Áýezov ońaı­lyq­pen jetken joq.
«Abaı joly», «Abaı» epo­peıasy Muhańnyń baǵyn da ashty, teperishti de kórsetti. Qoǵamdyq pikir san alýan boldy. «Abaı» romany birneshe márte talqyǵa tústi. Sonyń eń toqeter sózin, 1943 jylǵy talqylaýda qazaqtyń Ǵa­beńi, Ǵabıt Músirepov aıtty. Sol sóılengen sózderdegi úzik-úzik pikirlerge den qoıyp kórelikshi.
«Abaı» − qazaq sovet áde­bıe­tinde, «roman» degen úlken ma­ǵy­naǵa tolyq jaýap beretin birinshi roman».
«Abaıdaı» shyǵarma bul kúnge deıingi búgingi qazaq ádebıetinde bolǵan emes».
«… Qazaq degen eldiń eldik dá­rejesi shynynda qandaı edi, ta­rıh­tyń qaı satysynda turǵan edi, osynyń bárin «Abaıdan» to­lyq kóresiń».
«Bul – jazýshynyń óz ózegin órtep, óz júregin terbetip shyq­qan óz eńbegi!…».
Qaıran Ǵabeń! Qalaı aıtqan! Muhańdy «Abaı» romany úshin synaǵan ǵalym Esmaǵambet Ys­maıy­lovtyń ózin syn tezine ala­dy, taqqan aıyptaryn joqqa shy­ǵa­rady. Ulyny ulynyń tanýy degen osy emes pe?! Bul talqy­laýdyń da stenogrammasy qolda joq sy­ńaıly. О́kinishti.
«Meniń Áýezovim» dep roman – esse jazǵan akademık Zeınolla Qabdolov «Tolstoıdy oqymaı orys­ty, Balzakty oqymaı fran­sýzdy, Áýezovti oqymaı qa­zaqty bildim deý sondaı qıyn» dep jazdy.
«Romanda … eń bastysy – uly Abaı óziniń bar bolmysymen, tul­ǵasymen kóringen. Shyǵarma bizdi onyń ómirimen qosa, búkil tvor­chestvosymen, ár shyǵarmasynyń týý jolymen tanystyrady. Abaı­dy kóp elderdiń óz shyǵar­ma­lary arqyly emes (olardy aý­dar­masy áli de qanaǵattan­dyr­maı­tyny belgili) Muhtar romany ar­qyly tanýy da osynyń dáleli» dep jazǵan akademık Serik Qı­rabaevtyń pikiri áli de ómirsheń.
Uly Abaı shyǵarmalaryn orys tiline ǵana emes, aǵylshyn, arab, fransýz, ıspan, nemis tilderine kemeline keltirip aýdarýymyz qajet. О́ıtkeni, Abaıdy tanyǵan el qa­zaqty tanyr edi, qazaqty tanyǵan el Muhtar Áýezov syndy ǵulama ǵalymdy, klassık jazýshyny tanı túser edi.
Muhań somdaǵan Abaı Qunan­baev iri tarıhı tulǵa ǵana emes, óz ómir súrgen qoǵamnyń shyrmaýyn úzip shyqqan uly aqyn da. Ol obraz erekshe bolýǵa tıis. Biraq tarıhı shyndyq bar emes pe? Abaıdyń óziniń ólmes óleńderi kóz aldyńda turǵan joq pa? Mine, uly sýretker Abaı beınesin somdaǵanda onyń ómirbaıanyn romantıkalyq sa­ryn­nan aryltyp, tarıhı shyndyqtyń shymyldyǵyn ashady.
«Abaı obrazyn oqyǵanda, bizdi jalyqtyrmaýy bylaı tursyn, ne nárse bolsyn, ol Abaısha tú­sinip, Abaısha sezinýge májbúr etedi, − dep jazypty akademık Mu­ha­med­jan Qarataev. – Abaı obrazynyń eliktirgish, ılan­dyr­ǵysh kúshi mine osynda».
Árıne, mundaı ataly sózge ıla­nasyń. О́ıtkeni, bul kóńil-kúı «Abaı» romanyn oqyǵan janǵa óte túsinikti. Osylaı Áýezov álemine óziń de boı aldyrasyń, oqı bergiń, toqı bergiń keledi…
Akademık Zákı Ahmetov Muhtar Áýezovtiń romanyndaǵy áldebir alystaǵy, basqa bir kúnderdiń elesin kórgendeı bolady.
Bul «Abaı» epopeıasynyń epı­lo­gyndaǵy tolǵanys-tolǵam:
«Alda – ómir, tartys. Sol tartysta bul jalǵyz. Shynǵa kelse, jap-jalǵyz. Ras, onyń bir qýaty, bir úmiti bar ekeni ras. Qýaty – aqyndyq, úmiti – halyq. Biraq biri oıanbaǵan kúsh bolsa, biri tanylmaı, uǵylmaı keter me? Jeter me sabyr, jeter me qaı­rat?»
Bul Abaı armany edi. Muhtar Áýezov Abaıdyń mundaı tebirenisti, jan kúızelisti nege saldy? Sonyń arjaǵynan Muhtar Áýezov armandaǵan egemendiktiń ushqy­nyn kórgendeı bolamyn…».
Muhtar Omarhanuly Áýezov qazaq ádebıetin álemge tanytty. «Abaı» týyndysy epostan – epopeıaǵa deıingi qazaq áde­bıe­tiniń júrip ótken jolynyń kemel kezeńin kórsetti. Úlken áde­bı mektep qalyptasty. Ábdi­já­mil Nur­peıisov, Ǵabıt Músi­re­pov, Ǵabıden Mustafın, Ilııas Esenberlın, Sher­han Murtaza, Sáken Júnisov, Muhtar Ma­ǵaýın, Qabdesh Juma­dilov syndy qazaq ádebıetiniń alyptary Áýe­zovtiń rýhanı mektebinen ótti. Osylaı M.Áýezov ǵalym, akademık, jazýshy retinde jalpy áde­bıettiń órkendeýine úles qosyp qana qoımaı, halyq aýyz áde­bıetiniń asyl muralaryn, kósh­pendiler mádenıetin jınas­ty­ryp, zerttep, ony sahnalap ul­tynyń uly tulǵasyna aınaldy.
«О́z basym ózge elge saparǵa shyǵyp, ózge jurttyń tabal­dy­ry­ǵyn attaı qalsam, árqashan qa­sıet tutyp, ózimmen birge qas­terlep ala júretin eki túrli ulttyq asylym bar: − biri «Manas», biri – «Muhtar Áýezov», − dep edi kezinde adamzattyń Aıt­matovy.
«Bizdiń Áýezovten úırenerimiz kóp. Áýezov Abaıdan keıingi qazaq ádebıetiniń qalyptasý dáýirinde alǵash ret lırıkalyq, psıho­lo­gııa­lyq bıik óreli prozany jazýdy úıretti». Bul qazaq ádebıetiniń búgingi abyzy Ábdijámil Nur­peıi­sov aıtqan sóz.
Biri Áýezovti «Manaspen» qa­tar qoısa, ekinshisi ustaz dep ba­ǵalaıdy.
Álemdi aýzyna qaratqan Muh­tar Áýezov týraly dúnıejúzi qa­lamgerleri qadap aıtqan pikirlerdi taǵy bir ret jas urpaqtyń jadyna jańǵyrtsaq artyq bolmas.
Lýı Aragon: «Epıkalyq roman «Abaı» meniń oıymsha HH ǵasyrdaǵy eń úzdik shyǵarma­lar­dyń biri. …Álemniń basqa elderinde de onymen teń túsetin shy­ǵar­many tabý qıyn».
Leonıd Sobolev: «Muhtar Áýezovtiń «Abaıy» − bul naǵyz roman, basqasha aıtqanda ómirdiń tutas qyrtystaryn qoparǵan, tur­mystyń, adamdar arasyndaǵy qush­tarlyqtyń, mahabbat pen ósh­pen­diliktiń aıqyn boıaýly sýretterin jasaǵan jáne eń bastysy, este qa­larlyq jarqyn obrazdar ar­qy­ly halyq tarıhynyń ómirlik prosesterin jınaqtaǵan, qulashy keń kitap».
Alfred Kýrella: «Siz áli Abaıdy oqyǵan joqpysyz? Onda siz múldem eshteńe oqymaǵansyz… Siz sol dáýirdi kózińizben kór­gen­deı aına-qatesiz tanısyz. …Qandaı tunyq poezııa! Proza formasymen basylǵan osynaý qalyń-qalyń eki tomnyń ón boıynda bir jol qara sóz bolsashy!».
Benjamen Matıp: «Qazaqtar týraly buryn-sońdy eshteńe estimegenmin. Shynynda, bul qazaqtar – netken ǵajaıyp halyq! Osy keremet «Abaı» romanynda qandaı tamasha sýrettelgen!»
Iá, búgingi qazaqtyń ómiri de, álem kartasynda alyp otyrǵan orny da bólek. Abaı armandaǵan, Áýezov armandaǵan egemen Qazaq­stannyń jańa tarıhy jazylyp jatyr. Onyń ulttyq pasporty retinde Abaı sol jylnamanyń ba­syn­da tur. Qazir M.O.Áýezov atyn­­daǵy Ádebıet jáne óner ıns­tıtýty uly jazýshynyń 50 tom­dyq tolyq shyǵarmalar jına­ǵy men «Áýezov» ensıklo­pe­dııa­syn shy­ǵardy. Bul ulttyq qazyna, ǵy­lymı qazyna.
Abaı degende – Áýezov, Áýezov degende Abaı kóz aldyńa kelip tura qalatyny búkpesiz shyndyq.
– «Siz Áýezovti áli oqyǵan joq­syz ba? Onda áli eshteńe oqymaǵan ekensiz…».
Ýálıhan QALIJANOV,
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory
ALMATY.