Osynyń aldynda Rım papasy qoltyǵyna sý búrikken batys jurty qaıta-qaıta shabýyldap, Altyn Ordanyń biraz jerin basyp alǵan da, Dnepr men Donnyń arasyndaǵy Deshti Qypshaq dalasyndaǵy bizdiń jurtty qyrǵanyn qyryp, qalǵanyn quldyqqa aıdap áketken. Endigi maqsat Edil men Ertistiń arasyndaǵy halyqty jer etý edi. Borsyqty shaıqasynda biz jeńilgende búgingi qazaq degen halyq bolar ma edi, bolmas pa edi?! Taqqa talasqan handar qyrylysyp jatqanda (jıyrma jylda jıyrma han óltirilgen) myltyqsyz halqyn kók myltyqqa qarsy qoıa bilip, jeńistiń týyn jelbirete alǵan, keler urpaqtyń da erkin el bolýy úshin arpalysqan Edige batyrdyń erligi búgingi de, keler urpaq úshin de sheksiz úlgi.
Qumkent qalasynda Qutlyqııanyń otbasynda dúnıege kelgen Edigeniń de ómir joly ońaı bolmaǵan. Taq úshin tartysqa túsken Uryshannyń qolynan Qutlyqııa da, Toqtamystyń ákesi Taıqoja han da qaza bolǵan. Jan saýǵalaǵan Toqtamys ta, bas amandyǵy úshin jas Edige de Ámir Temirdi panalaǵan.
Borsyqtyda Edigeden ońbaı jeńilgen Vıtovttyń beti qaıtqan joq edi. Kúndirshinde jeńile bastaǵanyn kórip, urys dalasyn tastaı qashqan Toqtamysty ol tegin panalatqan joq. Vıtovttyń armany Toqtamysty ári qaraı paıdalanyp, túbi Altyn Ordany basyp qalyp, qorǵaýshysyz qalǵan orystardy da baǵyndyrý edi. Vıtovt Toqtamys bıligine jer bólip berdi, óz áskerin qurýyna kómek etti. Sóıtip ol aqyry Qyrymda Toqtamysty han dep jarııalady. Altyn Ordanyń qasıetti jeriniń biri Qyrymdaǵy jurttyToqtamys bastap kelgen jatjurttyqtardyń zorlyq-zombylyǵynan qutqarý da Edigeniń úlesine tıgen edi.
Han taǵyn Edige batyrdyń, Altyn Ordanyń uly bıiniń syrttaı baqylaýymen, kómegimen biraz ýaqyt basqarǵan, ishteı tynyshtyqqa qol jetkizgen Temir Qutlyq han da ajaly jetip, dúnıeden ozǵan. Han taǵyna endi kim ıe bolady degendeı kezeń týǵan. Antalaǵan úmitkerler jeterlik edi. Uly bı Edige han taǵyna degen talasty birjolata toqtatý úshin taq muragerlik jolmen ǵana beriletin ustanym engizgen. Basqa yńǵaıly tulǵa bolmaǵandyqtan taqqa ózimshildeý Shádibekti otyrǵyzdy. Shádibek ózinshe bılep-tóstemek boldy. Utymdy is júrgize almaǵan Shádibektiń kún saıyn el arasyndaǵy bedeli de kete bastaǵan. Ol Edigeniń sózin tyńdamaýǵa tyrysty. Keshe Altyn Ordaǵa qarsy shyqqan orys knıazdaryna Vıtovtqa qarsy shyǵady degen syltaýymen eki polk ásker de bergen. Sóıtip Shádibek ishteı arazdyqty órshitti. Edige batyrdyń Sibirge ótip ketken Toqtamysqa qarsy attanǵanyn estip, osy shaqty paıdalanǵan Toqtamystyń uly Jalaladın Shádibekti qýyp shyǵyp, Altyn Orda taǵyn basyp qaldy.
Osyndaı sátte Altyn Orda taǵyndaǵy Bolat hannan asyǵys habarshy keldi. Edige batyrdyń orys jerine ketkenin paıdalanyp, kúnbatystyń qarýly áskerin ertip, Jalaladın Ordaǵa jetipti.
Altyn Orda taǵynyń mańynda búlinshilik bolyp jatýy Edigeni eriksiz máskeýlikterdiń usynysyn qabyldaýǵa májbúrlep, Ordaǵa qaraı at basyn burǵan. Uly bı Vasılıı knıazǵa hat jazyp ketken eken. Kóne arhıv muny da saqtapty. «Orys jeri bizdiń adal ulysymyz bolatyn... salyq tóleıtin... sen óziń ne istep júrgenińdi bilemisiń? Ulysyń talan-tarajǵa tústi... Han salyǵyn ornymen tólep tursań, orys jeri tynysh bolar edi. Al sen qul sııaqty buqpalap qashyp júrsiń. Oılan da aqylǵa kel».
Jalaladındi Vıtovt qoldap, ol Vıtovttyń degenin jasasa, Kerimberdi Máskeýdiń qolshoqpary. Vıtovttyń da, Máskeýdiń de súıengeni altyn-kúmiske arany ashylǵan bilikti top. Kepek te olardan uzap ketpegen.
Edige batyr orys pen lıtvanyń arasyna kezek júgirgen Kepekti han Ordasynan qýyp tastap, han taǵyna Shyńǵysty otyrǵyzǵan. Shyńǵys Buhar, Samarqan jaǵynda ósip, shyǵystyń tárbıesin alǵan, dini basqany kápir dep túsinetin sultan edi. Tárbıesi bóten Shyńǵystyń taqqa ıe bolýy Vıtovttyń bar josparyn buzǵan. Ol endi Shyryn áýletimen jalǵasyp, Egimberdini Qyrym hany dep jarııalady. Ile saqadaı-saı áskerine Radzıvılındi qolbasy etip taǵaıyndap, joryqqa attandyrǵan. Oıda joqta habarsyz jetip kelgen jaýǵa Shyńǵys qolda bar jasaǵymen qarsy shyqqan. Sol arpalysta Shyńǵys ta qaza bolady.
Bir kezde Edigege qatyn bolǵan Toqtamysqyzy Jánike saqtap qalyp, keıin jat jerde ósken Kádirberdini Shyryn áýleti súıep, Qyrymda han dep jarııalandy da, ony Vıtovt qoldap shyqty. Vıtovttan muzdaı qarýlanǵan ásker alyp, oǵan Qyrym jurtynan jasaqtalǵandardy qosyp, Kádirberdi Altyn Ordaǵa qarsy joryqqa shyqqan. Edige batyr jaýmen Elek ózeniniń Úsh bórte atalatyn saǵasynda kezdesti. Dushpandy bastap kelgen Kádirberdi ajal qushsa, Edige de aýyr jaralanǵan.
Jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Ánes Saraı «Noǵaıly» degen bultartpas derekter negizinde jazylǵan zertteý kitabynda Edigeni «Láshkerbasy Hajy Muhammed (Kóshim hannyń babasy) Qumkent, Baba túkti Shashty Ázız janyna jetkize almaı, Ulytaýǵa jerledi» dep tarıhı derekterge súıene otyryp dáleldegen.
Taqqa otyrýdy maqsut tutpaǵan, bar ǵumyryn uly memlekettiń taǵyn da, halqynyń baǵyn da saqtaý úshin sarp etken Edige batyr dúnıeden ozǵan.
Uly tulǵaǵa ár eldiń de, árkimniń de bar talasy. Reseı ǵasyrlar boıy Shyńǵys handy jamandap keldi. Sol orystyń bir jýrnalısiniń «Velıkıı Chıngız han slavıanskogo proıshojdenııa» dep jazǵanyn oqyp, tańǵalǵan edik.
Uly Edigeni tatar da, bashqurt, qaraqalpaq, noǵaı da ózderiniń ulttyq batyry dep esepteıdi. О́ıtkeni bul halyqtardyń barlyǵy da Altyn Ordanyń quramyndaǵy elder. Olarda Edige týraly talaı jyrlar saqtalǵan.
Keıingi kezde Edige batyrdyń máńgilik orny týraly neshe qıly áńgimeler shyǵyp júr. Aldyńǵy jyly bireýler Er Edigeniń molasyn Mańǵystaýdan tapqan bolyp jazsa, ótken jyly «pálen degen shal aıtty» dep, Edige Aqtóbe oblysynyń Baıǵanın aýdanynda jerlengen dep jazdy. Biraq sol aýdanda Edigeniń jaly degen jota bar ekenin, sondaǵy bir beıittiń Edigeniń anasynyń molasy dep atalatynyn burynnan biz estigen jaǵdaı ári ol týraly gazetter de jazǵan.
Shoqan Ýálıhanov janyna akademık Shrenkti ertip, Ulytaýǵa shyǵyp, Edigeniń basyna táýep etken. Bul qazirginiń alyp-qashpa sózi emes, tarıhı fakt. Shoqan da, oǵan jol bastap barǵan aqsaqaldar da ımany bar, ádil, taza jandar. Olar bir qııalı áńgimeni aıta salatyn búginginiń aýmaly-tókpeli shaldary emes.
Er Edigeniń, qazaqtyń uly bıiniń Ulytaýdyń shyńynda jatqan týraly báz bireýlermen aıtysqanymyz «Egemen Qazaqstan», «Túrkistan» gazetterinde kezinde jaryq kórgen. Edigeniń bassúıegi degen súıekti qolymyzǵa ustap otyryp, onyń olaı emes ekenin, Edigeniń pıramıda tárizdi tas molasy ashylmaǵanyn da dáleldep shyqqan edik.
Kámel JÚNISTEGI,
jazýshy
