A.Baıtursynuly atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıteti oqytýshysynyń sońǵy jyldary stýdentterge fılosofııa pánin aǵylshyn tilinde júrgizetini týraly estıtinbiz. Árıne sabaqtyń aǵylshyn tilinde júrgizilýi qazir kóptegen bilim ordasynda tańǵalarlyq ta oqıǵa emes. О́.Sultanǵazın atyndaǵy Qostanaı pedagogıkalyq ýnıversıtetinde biraz jyldan beri kóp tildi muǵalim mamandary daıyndalady. Qazaqstandy ekinshi Otanym dep biletin ózge ult ókilderiniń qazaq tilin úırenýi sonshalyqty daýryǵatyn oqıǵa emes. Oblystaǵy qazaq mektepterinde bilim alyp júrgen ózge ult ókilderiniń balalary da kezdesedi. Qazaq aýylynda ósip, bala kezinen qazaq tilin ana tilindeı meńgergen «torǵaılyq orystar» da júıe-júıesimen sóıleıdi.
Qazaq tili – Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tili, bizdiń memlekettiligimizdiń bir rámizi bolǵandyqtan, ony árbir qazaqstandyq bilýi kerek emes pe? Oblystaǵy til úırený ortalyǵynyń partasyna jyl saıyn memlekettik qyzmette júrgen, polısııada qyzmet etetin, basqa salalardaǵy talaı adam otyrady. Olar kýrsty bitirgen soń qolyna «qazaq tilin úırený kýrsyn bitirdi» degen sertıfıkat alady. Eger aqıqatyn aıtsaq, til úırený ortalyǵyn bitirgenderdiń arasynan qazaq tilinde saırap ketkenin kezdestire qoımadyq.
D.Kacheevtiń qazaq tilin úırenýge talpynysy solardyń barlyǵynan bólek. Ol Qostanaı qalasynda ósti. Qazaq tilin mektep baǵdarlamasynan oqydy, biraq ózge synyptastary sekildi ol kezde bul da memlekettik tildi úırenýge den qoıǵan joq.
– Meniń ákem – orys, anam – tatar ultynyń ókili. Úıde naǵashy ájem boldy. Anam men ájem ózara tek tatar tilinde, ákemmen orys tilinde sóılesetin. Men orys tili men tatar tiliniń, musylmandyq pen hrıstıan dininiń arasynda erjettim. Ájem men anamnyń áńgimesinen tatar tilin ájeptáýir túsinetinmin, biraq sóılegen emespin. Shynymdy aıtsam, bala kezde orys tilinen basqa tilge ańsarymyz aýǵan joq, óıtkeni táýelsizdik alǵanǵa deıingi saıasattyń aǵymy basqa jáne Qostanaıdaǵy ortada orys tiliniń mysy basym bolǵanyn aıtyp jatýdyń ózi artyq shyǵar búgin, – deıdi D.Kacheev.
Denıs – qarapaıymdylyǵymen qatar, óte belsendi. Ǵylym qýdy, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty atandy, dosent. Oblystyq mesenattar klýbynyń syılyǵyn 2015 jyly «Ǵylym» atalymy boıynsha jeńip aldy. Keýdesine «Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy» medalin taqty. 2013 jyldan beri «Qazaqstan fılosoftarynyń quryltaıy» qoǵamdyq uıymynyń Qazaqstannyń Soltústik óńiri boıynsha bólimshesiniń tóraǵasy. Almatydan shyǵatyn «Ál-Farabı» ǵylymı jýrnalynyń 2018 jyldan beri redaksııa alqasynyń múshesi. Ǵalym jáne azamattyq belsendiligi bar adamǵa aqparattardan qalys qalýǵa bolmaıdy. Jıyndarda qazaq tilinde úlken ǵalymdar, saıasatkerler, aıtary bar jastar sóılep jatady. Osyndaı sátterde D.Kacheevtiń júreginde qazaq tiline degen yntyzarlyq oıanatyn.
– Qazaqstanda meniń atalarym ǵumyr keshti, ózim týyp-óstim, ómirime bar keregimdi aldym. «Memlekettiń memlekettik tilin, jalpy, túrki álemindegi úlken tildiń birin nege bilmeımin?» degen suraq týdy. Qazaq tilin báriniń de bilgisi keledi, biraq boıynda «báribir úırene almaımyn» degen qorqynysh bar. Men osy qorqynyshty jeńemin, – deıdi D.Kacheev.
Mektepte aǵylshyn tilin oqydy. Orys tildilerge aǵylshyn tiliniń tez «baǵynatynyn» ol da jasyrmaıdy. Joǵary oqý ornyn bitirgen soń, ǵylym jolyna tústi. Bul kezde de aǵylshyn tilin bilý kerek boldy. Ol óz betinshe izdenýiniń arqasynda fılosofııa pánin aǵylshyn tilinde dáris oqıtyn dárejege jetti. Bir jarym jyldan beri qazaq tilin úırenýge yqylas qoıyp, aýdıtorııada stýdentterden tek qazaq tilinde sóılesýdi ótingen. Bizge WhatsApp arqyly taza qazaq tilinde jáne qatesiz jazǵany súısindirdi.
– Men bir-eki jylda qazaq tilin úırenip alamyn dep ýáde bermeımin. Túpki nátıje bolaryna senemin. Maǵan stýdentter «siz túsinbeı qalady dep orys tilinde aıtyp turmyn» deıdi. Men «túsinbesem, ol meniń sharýam, maǵan tek qazaq tilinde aıt» deımin. Aǵylshyn tiline qaraǵanda, qazaq tiliniń tildik ortasy bar, bul da jaqsy múmkindik ekenin bilip júrmin, – deıdi ol.
D.Kacheev qazaq tili týraly óziniń barlyq suraǵyn ýnıversıtettiń gýmanıtarlyq-áleýmettik fakýltetindegi aǵa oqytýshy Baqyt Ádilbekke qoıady. Qazaq tilinen ol júrgizgen ár sabaqtan keıin tildiń ıirimine batyp bara jatqandaı, til úırenýge degen yntasy kúsheıe túskenin aıtady.
– Baqyt Tursynbekqyzy ustaz bolyp jaralǵandaı áser beredi. Sol kisiniń ádistemesi arqyly til úırenýdegi qamaldy alǵandaımyn. Aıtpaqshy, «ustaz» sózi «usta» sózinen shyqty ma eken dep oılap qoıamyn. «Adam tárbıesiniń ustasy» degen ǵoı? – deıdi Baqyt Tursynbekqyzynyń shákirti oıly júzben.
– Qatelespeıtin shyǵarsyń. Qazaq tiliniń bolashaq zertteýshisimen kezdesip turǵan bolarmyn? – deımin men.
– Rahmet! Bári de bolýy múmkin, – deıdi Denıs te kúlip. Ol ár sózdi taza aıtýǵa, WhatsApp-ta qatesiz jazýǵa umtylady. Ǵalymnyń soqpaǵy álden bilinip turǵandaı.
QOSTANAI
