Alǵa adymda, alǵadaı azamat!

Juma, 8 aqpan 2013 7:46

Zyrlap ótip jatqan ýaqyt-aı deseńizshi! Kúni keshe ǵana edi. Joǵarǵy Keńeske bir top adamdardan hat tústi. Shet elderden kóship kelgender eken. Týǵan elderine oralǵandaryna qýanyshtary qoınyna syımaıdy. Alaıda, balalaryn oqytýda ýaqytsha kórip otyrǵan qıyndyqtaryn aıtady. Bilim mınıstrligine jiberdik. Kóp kidirmeı, jaýap keldi. Meılinshe, egjeı-tegjeıli jazylypty.

Juma, 8 aqpan 2013 7:46

Zyrlap ótip jatqan ýaqyt-aı deseńizshi! Kúni keshe ǵana edi. Joǵarǵy Keńeske bir top adamdardan hat tústi. Shet elderden kóship kelgender eken. Týǵan elderine oralǵandaryna qýanyshtary qoınyna syımaıdy. Alaıda, balalaryn oqytýda ýaqytsha kórip otyrǵan qıyndyqtaryn aıtady. Bilim mınıstrligine jiberdik. Kóp kidirmeı, jaýap keldi. Meılinshe, egjeı-tegjeıli jazylypty. Máselemen shyndap shuǵyldanyp júrgen adamnyń qalam saptasy. Aıaq jaǵynda ebin taýyp bizdi de qaǵyta ketipti. Hat jazǵandardyń kóbi Túrkimenstan men Qaraqalpaqstannan eken. Shamasy, ishi buryp otyr dep oılasa kerek. Álgi aǵaıyndardyń qınalyp jazǵan jaıttaryn ózderiniń de túsinetindigin, qoldarynan kelgenshe kómektesip jatqandaryn aıtypty. Emeýrinin túsine qoıdym. Kúlip jiberdim. Jaýapty kim jazǵanyna qaradym. «Mınıstrdiń orynbasary B.Saparbaev» depti.

Ol kezde jańa saılanǵan Parlamenttiń babynda turǵan ýaǵy. Kúnara Úkimet múshelerin shaqyrtady da jatady. Kezek Bilim mınıstrligine keldi. Mınıstr bastaǵan barlyq basshylar aldyńǵy qatarǵa kelip jaıǵasty. Ishinde bireýiniń óńi beıtanystaý kórindi. «Shamasy, Saparbaev osy-aý!» dep oıladym. Tipten jas eken. Tyǵyrshyqtaı aqsary jigit. Dúrse qoıa bergen depýtattardyń qarsha boraǵan qatygez saýaldaryn únsiz tyńdap otyrdy. Syr bildirgen joq. О́zine ózi senimdi. Áldenelerdi qaǵazyna túrtip alyp, suraq túse qalsa, jaýap berýge ázir otyr.
Az ýaqyt óte Qyzylorda oblysynda ákim aýysty. Aral teńizinen bastap, bári qurǵap, bári qırap jatqan óńirge ózge adam tabylmaǵandaı qarshadaı jigit taǵaıyndalǵanyn san-saqqa júgirtýshiler de tabyldy. Sol kezde jol-jónekeı meniń de Qyzylordada bolǵanym bar. Buryn da kem-ketigi kóp qalanyń tipten azyp ketken tusy eken. Meımanhanasy ańǵal-sańǵal. Terezesin ashyp qoısań, aýyzdaryn arandaı ashyp, antalaǵan masa tap beredi. Jaýyp qoısań, qapyryqtan ólip barasyń. Tań atqansha kóz ilmeı shyqtyq. Jýynatyn sýy da joq. Tot basyp ketken temir tútikterden qoımaljyń birdeńe aǵady. «Aı, bul  Qyzylorda Berdibektiń shashyn áli talaı aǵartady ǵoı», – dep oıladyq ishimizden. О́zi qalada joq eken. Áldebir apatty jaǵdaı shyǵyp qalyp, aýdandardyń birine ketipti.
Kóshege shyqsań, qaıdaǵy bir qoqyr-soqyrdyń bári qalyqtap aspanda júr. Burqyraǵan jel ári uıtqytyp, beri uıtqytyp, aqyrynda sıqy ketken sym baǵandarǵa aparyp qondyrady. Bir top bala áldebir domalaqty dop qylyp teýip, ózara shýyldasyp oınap júr. Kóńilge úmit oıatatyn tek sol bir kóńilsizdeý kórinis qana. Esi ketkenshe oınap, tátti uıqyǵa shomýdy ańsaıtyn balalyq qııal áli bar eken. Sol bar jerde eshteńe ólmeıdi. Bári de ózgeredi, bári de túzeledi.
Alqymnan qysqan aýyr sezim azdap jeńildegendeı boldy. Keleńsizdikterge belshesinen batqan qala qońyraıyp qalyp barady. Shamalyda ony mynaý oısyraǵan mesheý halden eshkim ajyrata almastaı kóringen. Joq, onymyz bekershilik eken. Kóp uzamaı, jaǵdaı ózgere bastady. Qyzylordanyń atyna baspasóz betinde jyly sóz aıtý jıiledi. «Qolda ósken taılaqtyń bota aty qalmaıdy» degendeı, Berdibek sol kezdegi ákimderdiń eń jasy bolǵandyqtan, jurtshylyq tarapynan birden yqylas taba alar ma eken degen kúdik seıildi. Jańaqorǵanda týyp-ósken jas jigit kúni-túni bir migir tappady. «Kindik qany tamǵan ólke ǵoı. О́zimdiki degende ógiz qara kúshim bar degen osy ǵoı. Syr boıynyń shańdaǵyna belshesinen batyp ósken jigit qoı. Jan-jaǵynan antalap, jabysyp baqqan qalyń sheńgeline maltyǵyp, kómilip qalmaı, shyqty ǵoı sýyrylyp!» dep súısindik.
Sóıtken Berdibek aıdy aspanǵa bir-aq shyǵardy. Kórshi Ońtústik Qazaqstan oblysyna ákim bolyp aýysty. Bárimiz de ishimizdi tarttyq. Keshegi toqpaǵy qatty keńes zamanynda da eshkimge ońaı ılige qoımaǵan óńir edi. Ásirese, toqyraý tusyndaǵy ári ıterip, beri jyqqan kezeńde aty dúrildep shyqqan-dy. Oǵan nebir ysylǵan sharýashylyq basshylary da jumsaldy. Kórnekti-kórnekti ǵalymdar da qoıyldy. Baıaǵy shyǵyp qalǵan ataǵy báribir boı bere qoımady. Eńserilýdiń ornyna burynǵy jamanattyń ústine jamanat jamala tústi. Sondaı ólkege aqqaptal, kópti kórgenderdiń bireýi jiberilmeı, buǵanasy áli qatyp, býyny bekı qoımaǵan Berdibek jiberilip otyr. Alyp kete alsa, jaraıdy… Taqymymyzdy qysa tústik. Aıtyla-aıtyla silikpesi shyqqan eski áńgimeler qaıta gýledi. Biraq, Berdibek syr bermedi. Shydap baqty.
Oblys jer kólemi jaǵynan ortańqol. Halyq meılinshe kóp shoǵyrlanǵan. Eki mıllıonnan asyp, úsh mıllıonǵa qaraı aıaq basty. Ekonomıkanyń qaı salasy da bar. Qazaqstanda qandaı halyq bolsa, sonyń báriniń de ókilderi tabylady. Dástúrli malshylyqpen qosa, dıqanshylyq baıaǵydan óristegen. Saýda-sattyq ta qatty damyǵan. Osyndaı ólkeniń ekonomıkasyn túbegeıli qaıta quryp shyǵarýdyń qanshalyqty kúrdeli ekendigin aıtpasaq ta túsinikti.  Birin aıaǵynan endi turǵyzyp jatsań, ekinshisi jalp etip qulap jatady. Mundaı jaǵdaıda bastaǵan isti aıaǵyna deıin alyp barýǵa jigittiń jigiti ǵana shydaıdy.
Qudaıǵa shúkir, Berdibekke de sondaı shydam beripti. Onyń jap-jas jigittiń boıyna qaıdan bitip júrgenin kóp uzamaı óz kózimmen kórdim. Jamanat habar jatpaıdy ǵoı, Almaty men Tarazdyń arasynda asa aýyr jol apaty bolypty. Jap-jas jigit oqysta apatqa ushyrapty. Berdibektiń joǵary oqý ornynda oqyp júrgen uly qaza taýypty. Kóńil aıtýǵa úıine bardyq. Iin tiresken qalyń jurttyń arasynda tirideı jerge sińip bara jatqandaı bolyp abdyraǵan otaǵasy tur. Áýeldegi óńiniń ne aq, ne quba ekendigi belgisiz.  Kúni-túni túren aıdap, jer jyrtyp egin salǵan kús-kús qol. Jazdyń aptaby men qystyń sýyǵy birdeı qaqap, ábden jel qaǵyp, qara surlanyp alǵan. Iyqtan zil batpan bolyp basqan aýyr qasirettiń qanshalyqty eze túskendigin sezdirgisi kelmeı, kóńil aıta kelgenderdiń qaı-qaısymen de únsiz amandasyp, únsiz tildesip turǵandaı. Shoqpardaı myǵym qoldardaǵy bolmashy diril ǵana jan dúnıesindegi alaı-dúleıden ses bergendeı. Mezgilsiz mert bolǵan qyrshyn bozdaq pen artynda ańyrap qalǵan ata-anasyn qosa aıap, egilip, sógilip bara jatqandaı. Tilek aıtýshy kóptiń qolynan ne keledi?! Kóp jyl eńbek etken beınetqordyń kús-kús qolyn únsiz qysyp qınala qosh aıtystyq.
Astyndaǵy jer oıylyp bara jatsa da myńq etpeıtin aýyr minezdi, birtoǵa adamnyń jaı-japsaryn Myrzashólge barǵanda estidim. Berdibek Jańaqorǵanda óskenmen, Mashekeńniń jastyq shaǵy Myrzashólde ótipti. Beınetqorlyǵy sondaı, egis basynda júrgende, úıge shaqyryp keltire almaıdy ekensiń. Kún-tún jumys dep omaqasyp júrgeni. Taýsylmaıtyn da, bitpeıtin sylpyń sharýa.
Sondaı dıqandar ortasynda týyp-ósken alǵyr azamat Berdibektiń de jatsa-tursa oılaıtyny – jumystyń qamy. Men Ońtústikte onymen bir apta bolyp, oblysty araladym. Sonda onyń ózi týǵan ólkeniń ekonomıkasyn jatqyzyp-órgizetinin bildim. Keıingi aýdarma-tóńkermeler ejelgi sharýashylyqtardy qalpynan shyǵaryp, burynǵy júıesine dálme-dál keletin balamalar taýyp bere almaı jatyr eken. Ol týraly aıtqanda, armandaǵanda sózge tuıyqtaý jigit juldyzdaı aǵady. Bir kezde aspan astyn túgel ıemdengen maqta sharýashylyǵyndaı túsimdi kásiptiń basynan baq aýyp barady. Sol betimen ulǵaıta berýge jeke sharýashylyqtar qulyqsyz. Onyń ústine sonshalyqty sýarmaly egiske sý taýyp berý de ońaı sharýa emes. Bárin qolmen otap, qolmen butarlaıtyn dáýren ketip barady. Bárin jappaı mehanıkalandyrýdyń da oılanatyn máselesi kóp. Jerdi de ábden tozdyrǵan. Tyńaıtqyshsyz ónim bermeıdi. Sonshama mashaqatpen kelgen ónimdi ótkizýdiń ózi – qarly Qarataý.
Men baryp kórgen kezdegi Ońtústiktiń kórgen kúni osyndaı edi. Osynshama qıyndyqtardyń arasynan ildelep jol taýyp, sharýashylyq órbitip jatqan-dy. Sýdy únemdemeı bolmaıdy. Ol úshin bir kezdegi tartqan ırrıgasııalyq júıelerdiń bárin aınadaı qylyp tazartqan jón. Keıingi kezde qalaı bolsa solaı júrgizgendikten, olardyń kóbiniń izi joǵalyp bara jatyr. Biz aýyldarda eski kanaldar men aryqtardy qalpyna keltirýdiń qyzyp jatqan tusynda boldyq. Olardy tazalaýyn tazalaǵanmen, bárine sý jetkize alsań, jaqsy. Jetkize almasań, kezenesi keýip qalǵan júlgeler kúl-qoqysqa qaıta tolady. Ondaı sý jetkizý de ońaı sharýa emes. Taýdyń bas jaǵyn bógep, ejelgi dıqan kórshiler otyr. Olar tamshylatyp ázer jibergen sýdy qysta qaıda syıǵyzaryn bilmeı, Arnasaıǵa buryp, burynǵy ıelerine qaıta asyryp jatyrmyz. Sony aıtqanda Berdibektiń kózi buryshtanyp, mólteńdep ketedi. Keıinnen bul máseleni Kóksaraı sý qoımasyn saldyrtý arqyly Elbasymyz sheship berdi.
Júrip jatqan jumystardyń jaı-kúıimen tanysyp, Túrkistandaǵy, Ken­taý­daǵy, Sholaqqorǵandaǵy, Babata­daǵy, Shaıandaǵy, Bógendegi, Leńgirdegi, Sha­raphanadaǵy, Saryaǵashtaǵy, Keles­tegi, Shardaradaǵy, Myrzashóldegi aǵaıyn­dardyń kári-jasynyń qos basyndaǵy kezdesýlerde aıtqandary da jol-jónekeı Berdibek aıtyp kele jatqan áńgimelerge saıady.
Ol kezde Ońtústiktegi kóp óndiris oryndary qańtarylyp turǵan. Sulyq turǵan  zaýyttar men esik, terezesi sypyrylǵan úı qańqalarynan kóz tunady. Solardy aralap kele jatqan bizdiń de jelpinýimizden ahylap-ýhileýimiz kóbirek. Bar medet eterimiz – qaıda barsaq ta tyrbańdap eńbek etip jatqan halyqqa kezdesemiz. Jurtshylyq arasyna kelgende, Berdibek qalyń topqa sińip joǵalady. Qapelimde bastyǵy qaısy, basqasy qaısy ekenin bile almaısyń.
Kóz aldyma taǵy Máshekeń keldi. Shashyn taqyrlap aldyrǵan domalaq bas, kúnge kúıe-kúıe áýeldegi óńin joǵaltqan dóńgelek júz, myj-myj ájimder aıǵyzdaǵan keń mańdaı, tunjyrańqy janar.
Maqtashylar qosynda da, baqshashylar kúrkesinde de, jol jıegindegi kóp sálem­shiler de – bári de Máshekeńe uqsaıdy. Solardyń arasynda kóptiń aýzyna qarap, aıtqandaryn únsiz tyńdap, únsiz uǵyp  turǵan Berdibek te ákesine uqsaıdy. Bárinen de halderin surasań «Shúkir!» deıdi. Sharýalaryn surasań «Jaman emes!» deıdi. Balalaryna tıesili aqshanyń berilmeı jatqanyn aıtqan áıelderge júzderin sýytyp jaqtyrmaı qaraıdy.
Ol jaryqtyqtarǵa ne kerek ekenin Berdibek te biledi. Biz de bilemiz. Biraq aspandaǵy aıǵa qolymyz jetpeı jatyr. Búgin bolmaǵanmen, erteń bolatynyna sendirip ári qaraı jóneldik.
Ol kezder de ótti. Ońtústikke baryp qaıtqan menen «Berdibek qalaı eken?» dep suraǵandarǵa: «Beli býýly, jeńi suǵýly. Kúni-túni jumysta. Jumys istep júrgen jigitke aıtylatyn sóz kóp qoı!» dep kúldim. Olar da kúldi.
Artynan Astanaǵa aldyryldy. Kedenniń qaı kezde sharýasy ońǵan?! Ol kezde syn kóp aıtylyp turǵan kez edi. Berdibek keldi de urshyqtaı úıirip áketti. Eńbek pen áleýmettik qorǵaýdyń da aıtatyny kóp edi, ustatatyny joq-ty. Jumyssyzdyq azaımaı turǵan. Kisideginiń kilti aspanda. Sheteldik ınves­torlar tipten mańaılatpaıdy. Kelisim-sharttar baıaǵyda jasalǵan. Olardy retteıtin zańdar qaıta qaralmaǵan. Qordalanyp qalǵan kóp máselelerdi qolǵa alýǵa kóbi betinen basady. Eńbek mınıstri bolyp taǵaıyndalǵan Berdibek iske bel sheshe kiristi. Biraz sharýany dóńgeletip tastaǵanda Shyǵys Qazaqstanǵa jiberildi.
Ol tarapta da atqarylmaı jatqan biraz sharýalar bolyp shyqty. Qaıda da Berdibekti kúrdeli sharýalar kútip turady. Sol jyly qys qatty boldy. Avtotrassalardy taý-taý qar basyp qaldy. Aıaǵyna kerzi etigin kıip, ıinine fýfaıkasyn ilip, kóppen birge júrip, qar arshysty. Kóktemde qar erip, taý ózenderi túgel tasydy. Keshegi qarǵa maltyqqan qalalar men aýyldardy qalqyǵan sý jaılady. Jurt Jetisýdaǵy Qyzylaǵash oqıǵasyna qynjylyp jatqanda, Altaıda ondaǵan aýyldar jóńkigen tasqynnyń jolynda qaldy. Túbi qaıyr. Jaz ortalaı apattyń beti beri karady.
Odan beri de biraz jyldyń júzi aýdy. Dáıim, alǵy shepte qyzmet etken qolbasshylardaı Berdibek te jańa oblysqa boı úırete bastady. Shyǵystyń aty – Shyǵys. Sharýalary Ońtústiktegiden bir de kem emes. Bir ózine burynǵy eki oblys toptasqan. Semeı asa iri jeńil jáne tamaq ónerkásibi men mal sharýashylyǵyn órkendetse, Altaı – ken qazý men metallýrgııa syndy aýyr ónerkásiptiń ólkesi. Damyp jatqan energetıkasy taǵy bar. Egini men maly, balyǵy men baly, buǵysy men maraly ıin tiresip tur. Álemdegi eń iri eki memleketpen shekaralas. Jedel damyp jatqan eki ekonomıkanyń da qarqynyna kúlli álem kóz tigip otyr. Solarmen irgeles otyrǵan О́skemenniń sál kem-ketigi ántek kózge shalynady. Sondyqtan, bul oblystyń qaı sharýashylyǵy da álemdik ekonomıkamen ózektese, qarqyndy damýy kerek. Qudaıǵa shúkir, Berdibek kelgeli bul máselede de ilgerileýshilik bar. Altaıdyń ásem tabıǵatynyń qaq tórine ornalasqan О́skemenniń qyz kókiregindegi merýert jambydaı jarqyramasqa jáıi joq.
Jumys ta jymysqy túlki ǵoı. Sál qaraıǵan kórinse, qalqalap, túbine tyǵylyp jatyp alady. Ony da izdegen kóredi. Berdibek te el úshin eter qyzmetti ózi izdep taýyp alady.
Naryq jolymen alǵa basqan elimizdiń strategııasy men taktıkasyn Elbasy jasaqtaıdy. Onyń jergilikti kórinisterin kózge elestetý men jiliktep-jiktep iske asyrý jergilikti bıliktiń qolynda. Búkil sanaly ómirin táýelsizdikpen birge jasap, birge atqaryp kele jatqandar arasynda Berdibek Saparbaevtyń alar orny aıryqsha.
Alpysqa tolyp otyrǵan azamat elimen birge eseıip, elimen birge kósegesi kógerip jatyr.
Shyǵystan atqan ár tań aldymen Altaı­dy nurǵa bóleıdi. Altaıdy jarqy­ratqan nur búkil qazaq dalasyn keýleıdi. Bul úderis údeı túspek. Sondaı joıqyn serpilistiń óńirdegi bas dıspetcheri Berdibek Saparbaev burynǵysynsha jaýapty vahtada. Ár keshińiz tabysty aıaqtalyp, ár tańyńyz sátti bastalǵaı, alǵadaı Azamat!
Ábish Kekilbaıuly.