Rjev-Vıazma: teńdessiz shaıqastar dalasy

Beısenbi, 7 naýryz 2013 7:37

3 naýryzda Rjev qalasynyń jaýdan azat etilgenine 70 jyl toldy. 1941 jyldyń sońynan 1943 jyldyń naýryz aıyna deıin sozylǵan Rjev-Vıazma shebindegi shaıqastar ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy ǵana emes, jalpy adamzat tarıhyndaǵy eń bir qantógisti urystar bolyp tabylady. Ataqty jazýshy Ilıa Erenbýrgten tórt jyldyq soǵysta bárinen buryn qaı shaıqas umytylmastaı bolyp esińizde qaldy degende, «Rjev» dep jaýap bergen eken. Máskeýden Batysqa qaraı baǵyttalǵan qaıtalanbas shabýyldar naq osy Rjev túbinde bastaldy. Eger Rjev shaıqasy bolmasa, Máskeý men Stalıngradtaǵy,

Beısenbi, 7 naýryz 2013 7:37

3 naýryzda Rjev qalasynyń jaýdan azat etilgenine 70 jyl toldy. 1941 jyldyń sońynan 1943 jyldyń naýryz aıyna deıin sozylǵan Rjev-Vıazma shebindegi shaıqastar ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy ǵana emes, jalpy adamzat tarıhyndaǵy eń bir qantógisti urystar bolyp tabylady. Ataqty jazýshy Ilıa Erenbýrgten tórt jyldyq soǵysta bárinen buryn qaı shaıqas umytylmastaı bolyp esińizde qaldy degende, «Rjev» dep jaýap bergen eken. Máskeýden Batysqa qaraı baǵyttalǵan qaıtalanbas shabýyldar naq osy Rjev túbinde bastaldy. Eger Rjev shaıqasy bolmasa, Máskeý men Stalıngradtaǵy, Kýrsk ıinindegi jeńiske qol jetkizý qıyn edi dep aıtýǵa bolady. Biraq Rjev shaıqastary kóp ýaqytqa deıin belgisiz bolyp keldi jáne tym az zertteldi… Sońǵy ýaqytqa deıin «Mars» degen shartty ataýmen belgili osy áskerı operasııanyń qujattary qupııa ustalyp keldi. Keńestik tarıhnamada Rjev-Vıazma plasdarmyndaǵy soǵys operasııalary «jergilikti mańyzy bar urystar» dárejesinde atalyp júrdi. Rjevke «Áskerı dańqy bar qala» qurmetti ataǵynyń 2007 jyly ǵana berilgeni sonyń bir mysaly.

Shyntýaıtqa kelgende, Uly Otan soǵysy tarıhynda aýqymy men aıaýsyzdyǵy jaǵynan Rjev shaıqastaryna teńdesetin shaıqas joq deýge bolady. Bul shaıqasqa eki jaqtan 10 mıllıonǵa jýyq adam qatysty, soǵys aýmaǵy se­giz oblysty qamtydy, urys­tar­dyń uzaqtyǵy 17 aıǵa sozyl­dy. Soǵysýshy taraptar úshin stra­­te­gııalyq jaǵynan mańyzdy bolǵanyn aıtpaǵanda, Rjev shaı­­qastary shekten shyqqan ma­­nevrleri, oraǵytýdyń, qor­shaý­dyń, qarsy soqqy berýdiń úıle­simi turǵysynan da aıryqsha erek­shelikterimen kórindi.Urystar bes maıdandy, otyzdan astam armııa men korpýsty qamtydy, oǵan myńdaǵan tank qatysty, bir shaıqas úshin buryn bolyp kór­­me­gen áskerı operasııa­lar – alty ret shabýyldaý jáne tórt ret qor­­­­­­­­ǵaný operasııasy júzege asyryldy.
Rjev-Vıazma plasdarmy KSRO astanasynan 150 shaqyrym jerde edi, sol sebepti Rjev qalasy «Máskeýdi alatyn kilt» dep sanaldy. Keńes basshylyǵy nemisterdiń 1942 jyly naq osy baǵyttaǵy shabýylynan qatty qaýiptendi. Rjev-Vıazma baǵytyndaǵy urystar sol sebepti Uly Otan soǵysyndaǵy ózekti de kúrt ózgeristi shaıqastar dep sanalady.
Tarıhshylardyń pikirinshe, «Mars» operasııasy barysyn­da eki jaqtan 2,5 mln.-nan astam adam qaza tapqan. Kons­tan­tın Sımonovtyń bul jer­ler­di «ólim ańǵary» dep ataǵany kez­deısoqtyq emes. Osy qan­dy qyrǵynnyń tiri kýágeri bol­ǵan ataqty aqyn Aleksandr Tvar­dovskıı óziniń áıgili «Iа ýbıt podo Rjevom» óleńinde ózekten ótetin yzǵarly, ashy shyn­dyqty tolǵaıdy. Osy bir tozaq otyndaı urystyń qaınaǵan ortasyn­da Almaty jáne Aqtóbe qala­larynda jasaqtalǵan qazaq­standyq 100-shi jáne 101-shi derbes atqyshtar brıgadalary soǵysyp, ortaq jeńiske eleýli úles qosty. Brıgadalardaǵy jeke ásker quramynyń 80 paıyzdan astamy naq osy Rjev topyraǵynda qaza tapty.
Bizdiń otandastarymyz Rjev pen Vıazma janynda, Olenıno selosynyń mańynda, Molodoı Týd jáne Belyı derevnıalary túbinde janqııarlyqpen shaıqasty. Qaqaǵan aıazǵa, qarý-jaraq pen oq-dáriniń, basqa da soǵysqa qajetti nárselerdiń jetispeýshiligine jáne jaýdyń qasarysqan qarsylyǵyna qara­mas­tan, jerlesterimiz Qyzyl áskerdiń barsha jaýyngerleri sııaqty, árbir súıem jerdi, árbir derevnıany qantógisti urystarmen bosatyp otyrdy. Jaý áskeri 1943 jyly naýryzda Rjev qalasyn tas­tap shyqqanǵa deıin dál osylaı úzdiksiz urystar júrgizildi.
Uly Jeńistiń 65 jyldyǵy qarsańynda qazaqstandyq qahar­mandardyń esimin máńgi este qaldyrý úshin Memleket basshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń tapsyrmasymen Rjev jerinde 100-shi jáne 101-shi derbes atqyshtar brıgadalary jaýyngerlerine arnalǵan kórnekti memorıal ornatyldy. Bul memorıal uzyndyǵy 27 metr granıt qabyrǵany beıneleıdi, onda Qazaqstannyń kartasy ornatylǵan. Kartada osy brıgadalar qurylǵan Aqtóbe jáne Almaty qalalary jáne elordasy – Astana qalasy kórsetilgen. Memorıal qabyrǵasyna «Máń­gilik taǵzym. 100-shi jáne 101-shi derbes atqyshtar brıga­da­lary jaýyngerlerine qazaq­standyqtardan» degen jazý jarqyrata jazyldy. Eskertkish tuǵyryna ishinde týǵan jerdiń topyraǵy bar kapsýl salyndy. Eń bastysy – granıt taqtalarda eki brıgada quramynda soǵysqan 10 myńǵa jýyq qazaqstandyqtyń aty-jóni kórsetildi. Qos brıgada jaýyngerleri týraly de­rek­terdi qazaqstandyq dıplo­mattar Reseı Qorǵanys mınıstrliginiń Podolsk qalasyndaǵy mura­ǵatynan tapty. Buryn jaýyn­gerlerdiń kópshiligi «habarsyz ketken» dep eseptelip, otbasy músheleri olardyń taǵdyry jaıynda eshbir habarsyz bolyp keldi, qaı jerde jerlengenin bilmeı júrdi. «Habarsyz ketkenderdiń» jaqyn-jýyqtary memleket tarapynan tıisti áleýmettik tólemder ala almady. Dıplomattardyń osy ıgilikti isi arqyly tarıhı ádilettilik qalpyna keltirildi dep oılaımyn. Jetpis jyldan astam ýaqyt boıy muraǵat papkalarynda saqtalǵan jaýyngerlerdiń aty-jóni jarııa bolyp, ózderiniń laıyqty ornyn aldy. BAQ-ta osyndaı aqparat jarııalanǵannan keıin ondaǵan qazaqstandyq otbasylar ákeleri men atalary jatqan qasıetti jerge kelip, taǵzym etti, quran oqyp, duǵa baǵyshtady.
Memorıaldyń ashylýyna oraı «Nur Otan» halyqtyq-demokratııalyq partııasynyń basshylyǵymen Qazaqstannan «Jeńis poıyzy» keldi. Poıyz Rjev-Vıazma shaıqasynyń qa­tysýshylaryn, ardagerlerdi, jaýyngerlerdiń urpaqtaryn, qoǵamdyq uıymdar ókilderin – 200-ge jýyq jolaýshyny osy tarıhı orynǵa jetkizdi. Atalǵan oqıǵalardyń barlyǵy qazaqstandyq talantty rejısser Nazgúl Ábýturapovanyń Rjev shaıqasyna qatysýshy jerlesterimizge arnalǵan «Jeńis rýhy» televızııalyq fılminde jan-jaqty kórsetilgen.
Qazaqstannyń Reseıdegi el­­shisi bolǵan ýaqytta Rjev-Vıaz­ma shaıqasynyń ardager qa­ty­sýshylarymen, qaza tapqan ja­ýyngerlerdiń týysqandarymen jıi kezdestim. Sol kezde olar qaharman jaýyngerlerdiń erli­gine eskertkish ornatyp, eń bas­tysy – tarıhı shyndyqty qal­pyna keltirgeni úshin Qazaq­stan Prezıdentine shynaıy rıza­shylyqtaryn bildirdi. Osy rette uly qolbasshy Aleksandr Sývorovtyń qaza tapqan eń sońǵy soldat jer qoınyna berilgenshe, soǵys aıaqtaldy dep esepteýge bolmaıdy degen sózderi eriksiz eske túsedi.
Bul memorıaldyq keshen bizdiń bir qasıetti paryzymyzdy oryndaǵanymyz ári ulttyq maqtanyshymyz bolyp ornyqty. Negizinen qazaqtardan quralǵan ulttyq atqyshtar brıgadalary jaýyngerleriniń urpaqtary ákeleri men atalarynyń rýhyna taǵzym etý úshin Rjev syndy áskerı dańqy bar qalaǵa áli talaı keletini sózsiz.
Búginde osy tektes ju­­mys­­­tar­dy biz Ýkraınada júrg­i­zýde­miz. Ústimizdegi jyly Kıev­tiń jáne Ýkraınanyń jaýdan azat etil­genine 70 jyl tolady. Bu­ryn­ǵy keńes halqymen birge, Ýkraı­nany jaý qolynan azat etý shaı­­qastaryna qazaqstandyqtar da qahar­mandyqpen úles qosty. Maıdanǵa shaqyrylǵan 1,2 mln. otandasymyzdyń 600 myńy Ýkraınany azat etý urystaryna tikeleı qatysty. Bulardyń arasynda eki márte Keńes Odaǵynyń Batyry Talǵat Bıgeldınov, dańqty partızan Qasym Qaısenov jáne basqa da kóptegen soǵys jeńimpazdary bar.
Qazaqstandyqtardyń Ýkraı­nany jáne Kıevti jaý qolynan azat etýdegi jaýyngerlik eńbe­gin eske ala otyryp, Qazaqstan elshiligi Kıev qalalyq mem­le­kettik ákimshiligine 2013 jyly Kıev qalasynda salynyp jatqan metrostansalardyń bi­rine «Qazaqstan» ataýyn berý týraly máseleni qaraýǵa usynys jasady. Qazaqstannyń Qorǵanys mınıstrligimen birlesip, «Har­kov qazany» dep atalatyn eresen shaıqasta túgelge jýyq qy­rylyp ketken qazaqstandyq 102-shi atqyshtar jáne 106-shy kavalerııalyq dıvızııalarǵa Harkov túbinde, sondaı-aq Slavýta qalasyna taıaý jerdegi lagerde qaza tapqan qazaqstandyq tutqyndarǵa eskertkishter ornatý jaıy zerttelip, zerdelenýde.
Ýkraınanyń jaýdan bosa­tylýynyń 70 jyldyǵyna oraı Qazaqstan elshiligi eki tele­vı­zııalyq fılm jasaýǵa bastamashy bolýda. Onyń birinshisi qazaqstandyqtardyń Uly Otan soǵysyndaǵy erligi men qahar­mandyǵy jaıynda bolsa, ekinshi fılm tyl eńbekkerleriniń Uly Jeńiske qosqan úlesi týraly baıandaıdy. Bul fılmder Qazaqstan men Ýkraınanyń telearnalarynda kórsetilip, keıinnen Kıev qalasyndaǵy «Uly Otan soǵysynyń ulttyq murajaıy» qoryna tabys etiledi.
Mundaı jumystardy óskeleń urpaq úshin, halyqtardyń bir­ligi úshin aldaǵy ýaqytta da jal­ǵastyrý kerek dep oılaımyn. Uly Jeńis – burynǵy Keńes Odaǵyn mekendegen týysqan halyqtar yntymaqtastyǵynyń qýatty qaınary, ol dıplomatııa­ny tereńdetip, strategııalyq áriptestikti óristetýge baǵa jet­­­­pes múmkindik beredi. Uly J­e­­ńis úshin janyn qıyp, er­li­kteri­men adamzattyń aldyna jar­qyn bo­lashaq ashqan osynaý qa­har­mandar aldynda búgingi urpaq óteı almaıtyndaı boryshty ekenin sezingenimiz jón. Sol sebepti bizdiń ortaq paryzymyz – jeńimpazdardyń qasıetti erligin tarıhı zerdemizde saqtap, barsha Keńes halqyna ortaq Jeńiske jetkizgen otanshyldyq pen maq­tanysh sezimin búgingi urpaq boıyna sińirý bolýǵa tıis.
Zaýytbek TURYSBEKOV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Ýkraınadaǵy jáne 
Moldova Respýblıka­syndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi.
KIEV.