Daýylpaz baba – Qojabergen

Seısenbi, 12 aqpan 2013 7:15

О́z zamanynda keń baıtaq jerimizdi, bytyraı qonǵan elimizdi qyzǵyshtaı qorǵaǵan, halqynyń bostandyǵy, bolashaq urpaqtyń baqyty jolynda qasyq qany qalǵansha kúresken qazaqtyń has batyrlary jyldar, ǵasyrlar ótse de umytylmaıdy. Eli­miz Táýelsizdigine qol jetkizgennen beri olardyń tarıhtaǵy ornyn aıqyndaý, óne­geli isterin urpaqqa úlgi etý, laıyqty qur­­met kórsetý baǵytynda aıtarlyqtaı ju­mystar atqarylýda. Sonyń bir mysaly, Úkimet ústimizdegi jyly Qo­jabergen Tolybaıulynyń týǵanyna 350 jyl tolýyn atap ótý týraly jaqynda qaýly qabyldady.

Seısenbi, 12 aqpan 2013 7:15

О́z zamanynda keń baıtaq jerimizdi, bytyraı qonǵan elimizdi qyzǵyshtaı qorǵaǵan, halqynyń bostandyǵy, bolashaq urpaqtyń baqyty jolynda qasyq qany qalǵansha kúresken qazaqtyń has batyrlary jyldar, ǵasyrlar ótse de umytylmaıdy. Eli­miz Táýelsizdigine qol jetkizgennen beri olardyń tarıhtaǵy ornyn aıqyndaý, óne­geli isterin urpaqqa úlgi etý, laıyqty qur­­met kórsetý baǵytynda aıtarlyqtaı ju­mystar atqarylýda. Sonyń bir mysaly, Úkimet ústimizdegi jyly Qo­jabergen Tolybaıulynyń týǵanyna 350 jyl tolýyn atap ótý týraly jaqynda qaýly qabyldady.

Rasy sol, tarıh qoınaýynda qalǵan baıaǵynyń batyrlarynyń, bı-sheshenderiniń ómiri men shyǵarmashylyǵyna qatysty derekterdi ǵylymı turǵydan negizdeý, júıeleý jeńil júrip jatqan joq. Sirá, ol uzaq jyldar boıy qazaqqa erlikti de, bilimdarlyqty da, sheshendikti de, bir sózben aıtqanda, kóp ıgilikterdi qımaǵan saıasattyń sanamyzǵa sińip qalǵanynan bolsa kerek. Qojabergen babamyzdyń aty da kóp ýaqyt qalyń elge belgisiz bolyp keldi. XVIII ǵasyrdaǵy qazaq ádebıetiniń eń kórnekti ókilderiniń biri Buqar jyraýdyń Qojabergenge arnalǵan «Ǵadyl er» degen tolǵaýyndaǵy:

Kóshebe Kereı aǵasy,

Tolybaı synshy balasy.

Qol bastaǵan Qojekeń,

Úsh júzdiń boldy-aý danasy, – degen nemese «Ustazyma» degen tolǵaýyndaǵy «Bata alǵan Buqarmyn, Qojabergen asyldan» – degen sózderdi, Qojabergenniń ózi «Elim-aı» dastanynda Buqar jyraýǵa:

Shákirtim Súıindikte Buqar jyrshy,

Ol Buqar – ózi aqyn, ózi synshy.

Oldaǵy qarap jatpas attan salar, –

Sózine onyń, halqym, qulaq túrshi! – degenin kózge ilmeı keldik.

Desek te, zertteýshilerdiń Qojabergen babamyzdyń ǵıbratty ǵumyryna qyzyǵý­shylyǵy eshqashan da báseńsigen emes. Qo­jabergenniń ómiri men eńbegi qazaq hal­qy­nyń alǵashqy aǵartýshysy Ybyraı Al­tynsarındi de qyzyqtyrǵan. Ybyraı Al­tynsarın Qojabergenniń atyn 1879 jy­ly Orynbor baspasynan jaryq kórgen «Qa­zaq hrestomatııasy» jáne Qazan qala­syn­da basylyp shyqqan «Máktýbat» degen ki­ta­byna engizedi. Qojabergen murasyna S.Seı­fýllın, I.Jansúgirov, S.Kóbeev, B.Maı­lın, Ǵ.Músirepov, I.Omarov syndy hal­­qy­myz­dyń asyl uldarynyń da den qoı­ǵany tarıhtan belgili.

Bularǵa deıin Qojabergen Tolybaıuly týraly Dástem sal Qarabasuly (1677-1752), Jankisi jyraý Kóshekuly (1734-1817), Janaq Tólekuly (1743-1821), Bahram Shaqshaquly (1779-1826), Kórpesh, Segiz seri Bahram uldary, Sháńgereı Bókeev (1847-1920), Máshhúr Júsip Kópeev jazǵan.

1983 jyly Almatydaǵy ǵylym baspasynan «Erte dáýirdegi qazaq ádebıeti» degen eńbek jaryq kórdi. Osy kitapta Qojabergen jyraýǵa da oryn berilgen. Mine, sodan beri Qojabergen Tolybaıuly týraly birneshe kitap, júzden astam zertteý maqalalar jaryq kórdi.

2000 jyldyń 19-20 jeltoqsanynda Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń uıymdastyrýymen «Qojabergen Tolybaı synshyulynyń el tarıhyndaǵy orny men róli» degen taqyrypta Qyzyljar qalasynda ótken ǵylymı-teorııalyq konferensııada negizgi baıandama jasaǵan akademık marqum M.Q. Qozybaev Qojabergen murasyn zertteý, búgingi urpaqqa jetkizý – zamana talaby ekenin basa aıtqan. «Qojabergen babamyz kóp batyrlardyń biri ǵana emes. Ol 1688-1710 jyldary 22-23 jyl boıynda qazaq, noǵaı, qaraqalpaq halyqtarynyń birikken jasaǵyna qolbasshylyq jasaǵan sardarbek, ordabasy, Ortalyq Azııa deńgeıindegi áskerı qaıratker! «Aqtaban shubyryndydan» keıin Qojabergen uly jeńisti shyńdaǵan strateg», – degen edi sonda ataqty akademık aǵamyz.

Tarıhtan bizge jetken derekter bo­ıynsha, Qojabergen Tolybaı uly 1663 jyly naýryz aıynyń basynda qazirgi Soltústik Qazaqstan oblysynyń Jambyl aýdanyndaǵy Blagoveshenka selosynyń mańaıyndaǵy Gúltóbe degen jerde, batyrlar mekeninde dúnıege kelgen. Olaı deıtinimiz, Orta júzdiń Kereı rýynan taraıtyn Tolybaı synshy da, HVI ǵasyrdyń ekinshi jartysy men HVII ǵasyrdyń birinshi shıreginde ómir súrgen Dáýlen de (Tolybaıdyń ákesi), arǵy atasy Kóshebe de batyr bolǵan. Qojabergenniń:

Arǵy atam tý ustaǵan er Kóshebe,

Qaı batyr teń kelipti Kóshebege,

nemese:

Ol soǵys Esimhannyń tusynda ótken,

Qalmaqty Dáýlen atam qyrǵan shetten, – deýi sodan.

Osyndaı el qorǵany bolǵan asyldardyń tuıaǵy Tolybaıdyń aty bolashaqty boljaı biletin kóregendigimen, qara qyldy qaq jarǵan ádildigimen, sheshendigimen, el irgesi sógilse, qylyshyn qynabynan sýyrar erligimen de shyqqan. Ol Gúltóbede kóp jyl boıy qazaq, noǵaı, qaraqalpaq halyqtarynyń birikken áskerin basqaryp el tynyshtyǵyn qorǵaǵan, ordabasy – bahadýr atanǵan. El ishinde áli kúnge deıin Tolybaı synshyǵa telinetin naqyl, qanatty sózder az emes.

Al, Qojabergenge kelsek, ol aqyn-jyraý, ánshi-kúıshi, sazger ǵana emes, el taǵdyry tarazy basyna tartylǵan qan-maıdan joryqtarda qalyń qoldy bastaǵan batyr, Esim hannyń eski joly, Qasym hannyń qasqa joly sııaqty tarıhı konstıtýsııalyq pármeni bar «Jeti jarǵyny» jazǵan jeti bıdiń biri. Júz jasaǵan Qojabergen ómiriniń alpys jylyn eliniń táýelsizdigi úshin kúresip, at ústinde ótkizgen. Bul jóninde kózi tirisinde ult namysy atanǵan áıgili zańger Salyq Zımanov 2011 jyly belgili qoǵam qaıratkeri Sabyr Qasymov bastaǵan bir top azamattyń uıym­dastyrýymen Qyzyljar qalasynda ót­ken Halyqaralyq konferensııada bylaı degen bolatyn: «Qojabergen – bizdiń ta­rıhymyzdaǵy tutas qubylys, búkil ǵu­myryn qazaq halqynyń táýelsizdigi jo­lyn­daǵy kúreske arnaǵan uly tulǵa.» Ataqty ǵalym bul sózderdi tekten-tek aıta salǵan joq. Ol Qojabergen Tolybaıuly, onyń «Jeti jarǵyny» jazýǵa qatysqany týraly óziniń tolyq shyǵarmalar jınaǵynda da qundy derekter keltiredi.

Belgili Kótesh aqyn Raıuly da óziniń «Jıen jyraý» dastanynda:

Aqyldasyp úsh bımen

«Jeti jarǵyny» jazǵan er.

Kim deseńiz ol bekti:

Qojabergen kemeńger, – dep jazady.

Qojabergen jasynda Úrgenish, Buhara, Samarkand medreselerinde oqyp mol bilim alady. Arab, parsy, shaǵataı tilderin jetik meńgeredi. Osyndaı biliminiń arqasynda 1683-1688 jyldary Áz-Táýke hannyń elshilik qyzmetine 5 jyl basshylyq etipti. Onyń:

Tiline arab-parsy boldym jetik

Ony da qoldanbadym óner etip.

Kórshi elge elshilikke ylǵı baryp.

Men júrdim qazaǵyma qyzmet etip, – degen joldary osyny uqtyrady.

Babamyz – 1688-1710 jyldary qazaq, noǵaı, qaraqalpaq halyqtarynyń birik­­ken qolyna áskerbasy bolyp qalmaq shap­qynshylyǵyna qarsy uzaq jyldarǵa sozylǵan soǵystarda talaı ret iri jeńisterge jetip, ordabasy ataǵyn alǵan úlken bahadýr, áskerı qaıratker. Onyń 23 jyl ásker basqarǵany óziniń «Úsh bı» atty óleńinde bylaı dep kórsetilgen:

Basqaryp Úsh júz qolyn 23 jyl,

Ornymdy Bógenbaıǵa berdim bıyl.

Esh sardar qaıt qylǵan joq jarlyǵymdy,

Kezinde uzaq soǵys kúnder qıyn.

Endeshe, M.Q. Qozybaevtyń joǵaryda biz sóz etken konferensııada «Aqtaban shubyryndydan» keıin Qojabergen uly jeńisti shyńdaǵan strateg. Qojabergen batyrlardyń batyry, qolbasshy, Áz-Táýkedeı dananyń oń qoly, qıyn zamandaǵy el qorǵany», – dep sańqyldaýy óte oryndy. Ataqty tarıhshy «Daýylpaz baba – Qojabergen» degen eńbeginde Qojabergen jyraýdyń Áz-Táýkeniń tapsyrmasymen «Jeti jarǵyny» aq bylǵaryǵa jazyp, hanǵa tabys etkeni týraly derekter de keltiredi.

Qojabergen jyraýdyń urpaqqa qaldyr­ǵan ádebı murasy óte mol. Olardyń bárin jınap, saqtaǵan – Segiz seri. Ataqty Se­giz seri «Elim-aı» jyryn shyǵarǵan Qoja­bergen jyraý ekendigin bylaısha aıtyp ketken:

Qojabergen babamyz

Áride ótken danamyz.

«Elim-aıdaı» qısasyn

Ánmen shyrqap salamyz.

Tulpar minip tý alǵan.

Qojabergen babamnyń

«Elim-aı» jyryn jattaǵam.

«Ata tekteı» dastanyn

Jadyma myqty saqtaǵam

«Elim-aı» ánin babamnyń

Bala kezden shyrqadym.

Ol jyraýdyń «Kúldirmam-aı», «Qoıly­baı kórgen», «Qarasary Bolat kereı», «Soqyr abyz», «Baba til», «Jeti Jarǵy», «Qabanbaı batyr», «Er Kókshe», «Asan ata», «Er Qosaı», «Er Jánibek», «Qorqyt baba», «Er Edige», «Oraq batyr», t.b. tóltýma shyǵarmalaryn jınap, ózinen keıingi urpaqqa amanat etken. Osy dastandarynyń bárinde de aqyn eldi syrtqy jaýǵa qarsy azattyq jolyndaǵy kúreske shaqyryp, qazaq halqynyń birigip, irgeli el bolýyn armandap, sony jyrǵa qosady.

Qojabergen shyǵarmalarynyń eń shoqtyqtysy, sóz joq, – «Elim-aı» dastany. Jeti bólimnen, 3683 shýmaqtan, 14732 joldan turatyn «Elim-aı» dastanynda jyraý 1723 jyldyń apatyn, halyqtyń qaıǵy-qasiretin, kúızelisin ashyna jazady. «Elim-aı» – el ómirindegi tutas bir kezeńdi qamtıtyn tarıhı shyǵarma. Avtor bul eńbeginde Jońǵar ımperııasynyń dáýirlep, kúsheıý sebepterin, Áz-Táýkeden keıingi qazaq handyǵynda bolǵan teketires, baqtalas, alaýyzdyqtyń betperdesin ashady. «Elim-aı» dastanyndaǵy:

Áz Táýke bolsa-daǵy dostyqqa yntyq,

Satpady kórshi eki jurt bizge myltyq.

Jońǵarlar qorǵasyn oq jaýdyrǵanda,

Naıza ustap, sadaq tartyp qarsy shyqtyq – degen joldardyń da astarynda kóp oı jatqany anyq. Bul arada áńgime jońǵarlardyń orystar men qytaılarǵa arqa súıegeninde bolyp otyr. Dastanda Túrikpen, Qoqan, Hıýa, Buhardyń qazaq eline degen qastandyǵy, ózbek pen tájiktiń jaltaqtyǵy áshkerelenedi. Osy turǵydan alǵanda, M.Q. Qozybaevtyń tilimen aıtsaq, «Ony tek «dastan» deý az sııaqty. Onyń arnasy keń – ulttyń bolý, bolmaýy, Otan taǵdyry. Bir ǵasyrlyq tarıhty saralap, ulttyń san ǵasyrlyq salt-sanasyn, memleket bıleý júıesin baǵalap, júzdegen memleket, áskerı, saıası qaıratkerlerin jeke-jeke daralap, dúbirlegen oqıǵalar bolǵan jerdi aralap jazylǵan uly epopeıalyq týyndy. «Elim-aı shyn máninde ulttyq sananyń bıik shyńy, ulttyq sergeldeńge dýshar bolǵandaǵy muńy, bolashaqqa qulash siltep, qaısar namysshyl qazaqtyń ult bolmysyn jańǵyrtýǵa umtylysynyń shanshyla atqan qaınar jyry da syry. «Elim-aı» – ultymyzdyń Ilıada men Odısseıasyndaı epıkalyq ómirsheń tragedııasy».

Halqymyzdyń aıaýly uldarynyń biri, batyr – qalamger Baýyrjan Momyshuly «Elim-aı» dastany jaıly: «Kereı Qoja­bergen jyraýdaı buryń-sońdy ómir súrgen qazaq aqyndarynyń birde-bireýi qazaq jurty jeriniń kólemin, shekarasyn aıqyndap bergen emes. Ol kisiniń «Elim-aı» jyry – áskerı dastan! Jas bala kezimde ony ánshilerdiń aýzynan talaı ret estip edim. Shirkin, sol áskerı dastan qaıda bar eken?» – dep jazǵan eken.

Iri ǵalym, tarıh ǵylymdarynyń dokto­ry, professor Ermuqan Bekmahanovtyń pi­kiri de osyǵan úndes. Ol óz oıyn: «Kóshe­be Kereı Qojabergen aqyn Tolybaı syn­shy­­­­­ulynyń «Elim-aı» dastany – tarıhı epo­peıalyq jyr. Ári sol «Elim-aı» erlik hıs­­sasynyń birinshi bólimi – 1723 jylǵy «Aq­taban shubyryndy, Alqakól sulama» atanǵan iri apattyń sýretin el kózine elestetken birden-bir tarıhı qujat!» – dep tujyrymdapty. Osy mazmundas baǵany kezinde akademık Álkeı Marǵulan, akademık Aqaı Núsipbekov, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Bek Súleımenov te shegelep aıtqan eken.

Jyraý 1710 jylǵy jazda óziniń kóp jyldarǵa sozylǵan aýyr soǵystarǵa úzdiksiz qatysyp sharshaǵanyn moıyndap, Áz-Táýke hannan ózin Ordabasy qyzmetinen bosatýdy ótinip, ornyna shákirti jas Bógenbaı batyr Aqshaulyn usynady. Áz-Táýke han arnaıy quryltaı ótkizip, Bógenbaıdy Ordabasy etip saılatady, sol jıynda Qojabergen Bógenbaıǵa aq batasyn beredi.

Bul jaıynda Buqar jyraý bylaı deıdi:

Qojabergen ǵadil er,

Qadirin bilgen qalyń el.

Bógenbaıdaı batyrǵa

Bıligin bergen ardager.

Qojekeme Bógenbaı

Shákirt bolǵan jan edi.

Saılatqan ony ustazym

Qaradan shyqqan han edi.

Joǵaryda Qojabergenniń ómiri men shyǵarmashylyq qyzmetine XIX ǵasyrda ómir súrgen uly aǵartýshy Ybyraı Altynsarın alǵashqylardyń biri bolyp den qoıǵanyn aıttyq. Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Tursynbek Kákishevtiń aıtýynsha, odan sál buryn, 1875 jyly «Zapıskı Orenbýrgskogo otdela Imperatorskogo rýsskogo geografıcheskogo obshestva» atty kitapta (253 – betinde) «Qarataýdyń basynan kósh keledi» ánuranynyń alǵashqy nusqasy 16 jol kóleminde berilipti. Sonymen birge, Túrsekeń «Qazaq ádebıetiniń qysqasha tarıhy» atty eńbektiń birinshi tomynda «Qojabergen jyraý (1663-1763)» atty arnaıy taraý jarııalanyp, qazaq ádebıeti tarıhynda tuńǵysh ret «Elim-aı» ániniń avtory jaıly birqydyrý málimetter berilgenin de aıtady.

Alaıda, keıin uzaq jyldar boıy Qojabergen esimi atalmaı keldi. Akademık Manash Qozybaev onyń eki sebebin ataıdy. «Birinshi – Qojabergen baba orys ımperııasyna ashyq qarsy, onyń «Elim-aıy» ımperııaǵa qarsy týyndy. Onda ol orys ımperııasy qalmaqtarǵa qarý satty, qoldady dep aıyptaıdy… Ekinshisi – «Elim-aıy» qazaq handarynyń tóre tuqymynan saılanýyna qarsy. Al, tóreler áýleti qazaq qoǵamyna endep, boılap aralasyp, quralasyp ketken-di».

Qojabergen Tolybaıuly – shyn máninde, bar qazaqqa ortaq tulǵa. Sondyqtan da onyń ómiri men shyǵarmashylyǵy jaıly soltústikqazaqstandyqtar ǵana emes, elimizdiń barlyq aımaǵynda turatyn zertteýshiler jazýda. Sonyń nátıjesinde Qojabergen batyr halqyna qaıta oraldy. Onyń erligi, danalyǵy týraly kóptegen eńbekter jaryq kórdi. Osyndaı ıgi isterge belgili zańger Beket Turǵaraev basqaratyn «Jeti jarǵy jáne Qojabergen jyraý qoǵamdyq qaıyrymdylyq qorynyń» uıytqy bolyp kele jatqanyn aıtý jón. Atalmysh qordyń qoldaýymen jyraýdyń týǵan jerindegi qorymynda jerlesteri oǵan arnap kúmbez ornatyp, as berdi. Jambyl aýdanynyń ortalyǵy Presnovka selosyndaǵy qazaq mektebiniń aldyndaǵy alańǵa esimi berilip bıýsti ornatyldy, mektepte murajaıy ashyldy. Petropavl qalasyndaǵy № 6 qazaq orta mektebi jyraý esimimen atalady.

Iá, aıta bersek, qolǵa alynyp júzege asyrylyp jatqan ıgi ister az emes. Biraq, kezegin kútip turǵan sharýalar da bastan asyp jatyr. Osy jaıynda jaqynda men Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-Mınıstri S.N. Ahmetovke depýtattyq saýal joldadym.

Onda Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń № 1678 qaýlysyna sáıkes ústimizdegi jyly 350 jyldyǵy atalyp ótiletin Qojabergen Tolybaıulynyń mereıtoıyna daıyndyq barysynda áli sheshimin tappaǵan keıbir máselelerge toqtalyp, atap aıtqanda, balalar men jastarǵa áskerı-patrıottyq tárbıe berý maqsatynda elimizdiń teatrlarynda tarıhı derekterge súıene otyryp, Daýylpaz baba – Qojabergen Tolybaı synshyuly týraly sahnalyq qoıylymdarǵa báıge uıymdastyrylyp, úzdik shyqqan ssenarııler boıynsha spektaklder qoıýǵa; tarıhı derekterge súıene otyryp, «Elim-aı» jyry men Qojabergen babamyz týraly qazaq jáne orys tilderinde bir saǵattyq derekti fılm túsirýge jáne ony elimizdiń basty telearnalarynan kórsetýge; «Elim meniń» patrıottyq ánder konkýrsy aıasynda halyq aqynynyń ómiri men erligine arnalǵan konkýrs uıymdastyrýǵa; «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda Soltústik Qazaqstan oblysy, Jambyl aýdany, Blagoveshenka eldi mekenine qarasty «Búrkit qonǵan» degen ormannyń mańynda ornalasqan Qojabergen jyraýdyń kesenesin memleket qamqorlyǵyna alyp, qaıta tirkeýden ótkizip, kesenege kúrdeli restavrasııalyq jóndeý jumystaryn júrgizýge; Astana qalasynyń ortalyq bir kóshesine Qojaber­gen jyraýdyń esimin berý jáne qujat­taryn daıyndaýǵa; respýblıkalyq aqyn­dar, jyraý­lar baıqaýyn, ulttyń rýhyn qıyn kezeńde de kótere bilgen tarıhı tulǵa Qojabergen jyraý ómirine arnal­ǵan respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa uıymdastyrýǵa; barlyq respýblıkalyq, oblystyq kitaphanalarda daýylpaz baba – Qojabergen Tolybaı syn­­­­shyulynyń týǵanyna 350 jyldyǵyna ar­nalǵan kitap kórmelerin uıymdastyrýǵa; babamyzdyń 350 jyldyǵyna arnalǵan is-sharalardy buqaralyq aqparat quraldarynda turaqty túrde jarııalaýdy uıymdastyrýǵa; Qojabergen Tolybaıulynyń ómirine qarasty tarıhı derekterdi qaıta súzgiden ótkizip, memlekettik tapsyrys aıasynda shyǵarylatyn ádebıetter negizinde arnaıy kitap shyǵarýǵa qarjy bólýdi suradym.

Qazaq «О́li rıza bolmaı, tiri baıymaıdy» deıdi. Olaı bolsa, babalarymyzdyń altyn basyn tórge súırep, olardyń rýhyn asqaqtata berý – urpaq paryzy.

Abaı TASBOLATOV,

Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti

Májilisiniń depýtaty, tarıh

ǵylymdarynyń doktory, professor.

ASTANA.