Elorda tórinde jahandyq qarjy júıesiniń jańa múmkindikteri qaraldy

XII Astana ekonomıka­lyq forýmy aıasynda Qazaqstan Premer-Mınıstriniń oryn­basary Gúlshara Ábdi­qa­ly­qova «Ǵylymdaǵy, ınno­va­sııalardaǵy, bıznestegi áıel­­der» atty panel­dik ses­sııaǵa qatysty. Sonymen qatar atalǵan jıynǵa Qyrǵyz Res­pýb­lıkasynyń eks-prezıdenti Roza Otynbaeva, EQDB Ortalyq Azııa boıynsha basqarýshy dı­rektory Balvanera Brýno qatysty. 

О́z sózinde Vıse-Premer Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy N.Nazarbaevtyń bastamasy bo­ıyn­sha Qazaqstanda shıkizattyq sek­torǵa táýeldilikten bas tartý­ǵa baǵyttalǵan jáne ınnovasııa­larǵa negizdelgen jańa ekonomıka qurylyp jatqanyn atap ótti. 

Sharaǵa qatysýshylar áıel­derdiń ǵylymǵa, ınnovasııa­ǵa jáne ekonomıkalyq damý­ǵa qos­qan úlesin arttyrý másele­lerin tal­qylady, halyq­aralyq uıym­d­ardyń, mem­leketterdiń jáne bız­­nestiń túrli qyzmet sala­syn­­d­aǵy gen­der­lik alshaqtyqty azaı­týdaǵy tabysty tájirıbe­lerin jáne genderlik tepe-teń­dikti il­geri­letýdegi áıelder qaýym­das­tyǵynyń kúsh-jigerin biriktirý múmkindikterin qarastyrdy. 

Odan ári forým alańynda G.Ábdiqalyqova birqatar ekijaq­ty kezdesýler ótkizdi. BUU Bas hatshysynyń kómekshisi, «BUU-áıelder» qurylymy atqarýshy-dırektorynyń orynbasary Osa Regnermen áńgimelese otyryp, Premer-Mınıstrdiń oryn­ba­sary genderlik teńdik jáne áıel­­derdiń quqyqtary men múm­kin­­dikterin keńeıtý sala­syn­da­ǵy Qazaqstannyń jáne «BUU-áıelder» qurylymynyń áriptestigi men yntymaqtastyǵyn odan ári tereńdetý máselelerin atap ótti. Qazaqstanda bul uıym Prezıdent janyndaǵy Áıel­der isteri jáne otbasylyq-demo­grafııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııamen birlesip Úkimettiń qarjylyq qoldaýy­men genderlik-baǵdarlanǵan josparlaý jáne bıýdjetteý, jaǵdaıy tómen áıelderdiń ekonomıkalyq quqyqtaryn ónimdi jumyspen qamtý jáne kásipkerlikke tartý jolymen keńeıtý, áıelder men qyzdarǵa qatysty zorlyq-zom­bylyqty joıý jónindegi jobalardy iske asyrady. 

Basty ólshem – halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartý

Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Dáýren Abaev AEF-2019 aıasyndaǵy «Azamattyq qo­ǵam­dy ál-aýqat saıasatyna tar­tý» paneldik sessııasyna qa­tys­ty. Jıynda sóz alǵan mı­nıstr Qazaq­stan búgingi tańda óz aza­mat­tarynyń ál-aýqa­tyn kóterýge nıetti ekenin, onyń ishin­de qatar­daǵy ortasha statıstı­ka­lyq qazaqstandyqqa basa mán beri­letinin aıtty. 

Onyń aıtýynsha, HH ǵasyrda kóptegen memleket kedeılikten qutylýdy maqsat etse, qazirgi tań­da baqyt pen baqýattylyqtyń túsi­nik­teri aldyńǵy qatarǵa shyǵyp otyr. Biraq bul reıtıngti júrgizýde birizdilik joq. 

– Búkilálemdik baqyt esebin jasaý­shylar jan basyna shaq­qandaǵy IJО́, áleýmettik qoldaý, ómir súrý uzaqtyǵy syndy aıasy tar krıterıılerdi negizge alady. Nátıjesinde Fınlıandııa, Danııa, Norvegııa jáne Islandııa elderi birinshi orynda turady. Alaıda ómirge qanaǵattaný týraly bire­geı ındeks jasap shyǵarǵan Jańa ekonomıka qorynyń tájirıbesi qyzyǵýshylyq týdyrdy. 2012 jyly bul reıtıngte Kosta-Rıka, Vetnam, Kolýmbııa elderi ozyp shyqty, – dedi mınıstr. 

2011 jyldan bastap, Ekono­mıkalyq yntymaqtas­tyq jáne damý uıymy  (EYDU) jaıly ómir ındeksin anyqtaý úshin keshendi zertteý júrgizip keledi. Indeks aýqattylyq ól­shem­derin 2 topqa bóledi. Al­ǵashqy top turǵyn úı jaǵ­daıy, tabys kólemi syndy mate­rıal­dyq krıterıılerdi qamtysa, ekinshi topta – bilim, ekologııa, azamattyq quqyqtar, densaýlyq, qaýipsizdik, ómirge qanaǵat, jumys pen jeke ómir teńgerimi qarastyrylady. 

– Memleket aldyndaǵy qol­jetim­di maqsat  – azamattar­dyń ál-aýqatyn EYDU elderiniń deń­geıine kóterý. Onyń ishinde or­tasha statıstıkadaǵy qazaqstan­dyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa basa mán beriledi. Bul mindetti oryn­daý úshin bılik, bıznes já­ne azamattyq qoǵam ózara áre­ket­tes­tikte bolýy tıis, – dedi D.Abaev.

Mamandar keńesi – ekonomıkany ártaraptandyrý

Astana ekonomıkalyq forýmy aıasynda Tallın tehnıkalyq ýnıversıtetiniń professory, The Other Canon Foundation-nyń negizin qalaýshy Erık Raı­nert BAQ ókilderine suhbat berip, búgingi álemdik ekonomıka­da qa­lyp­tasqan ahýaldyń mán- j­a­ıyn keńinen baıandap berdi. Pro­fessor Qazaqstanda júzege asqan reformalar týraly da pikirin bildirdi. Ol óz sózinde ekonomıkanyń qoz­ǵaý­shy kúshi óndiris oryndary bolsa, onyń shoǵyrlanǵan jeri, ıaǵnı qala­lardaǵy ósimniń jyl sa­ıyn artyp kele jatqanyn jetkizdi.

Onyń aıtýynsha, Qa­zaq­stan ekonomıkasy mu­naı­ǵa táýel­dilikten zar­dap shekken Venesýelanyń qateli­gin qaıta­lamaýǵa tıis. Ekonomı­ka­nyń jan-jaqty tiregi bolatyn jobalar men tetigi bolatyn bas­tamalar iske asyrylyp, sonyń nátıjesinde bir-birimen baılanysta damıtyn aýqymdy salalar qalyptasýy kerek. 

– Meniń bilýimshe, Qazaqstan­nyń tamaq ónerkásibin órken­detýge óresi de, múmkindigi de jete­di. Ekonomıst retinde syrt­t­an keletin taýardyń kóp bol­ǵany jaqsylyqtyń nyshany emes ekenin aıtqym keledi, – dedi Tallın tehnıkalyq ýnıver­sıtetiniń professory. 

Bul pikirmen oraılas oı aıt­qan Halyqaralyq valıýta qory­nyń bas ekonomısi (2001-2003), Garvard ýnıversıtetiniń ekono­mıka professory Kennet Ro­goff bolashaqta Qazaqstan ekono­mıkasynyń ártaraptanýy turaq­tylyqqa kepildik beredi deıdi.  

– Álemdegi ekonomıkasy ti­keleı shıkizatqa táýeldi memle­ket­terdiń barlyǵy birdeı áleý­mettik salalarǵa basymdyq bere­di dep aıta almaımyn. Biraq Qazaq­stan belgili bir salalarmen shektelip qalmaı, ekonomıkasyn ártaraptandyrýǵa baǵyttalǵan ilkimdi jobalarǵa kirisýi qajet degen oıdamyn. Sonymen qatar orta jáne shaǵyn kásipkerliktiń úlesin arttyrý, eldegi orta tap­tyń jaǵdaıyn jaqsartý asa mańyz­dy ári qajetti qadam der edim. Bul baǵytta Qazaqstannyń qol­ǵa alǵan bastamalary jaqsy. Tek mejeli mindetterdiń tolyq­taı oryndalýyn qadaǵalaý qajet, – dedi Kennet Rogoff.

Halyqaralyq valıýta qory­nyń bas ekonomısi Morıs Obst­feld Eýrazııalyq keńis­tik­tegi ekonomıkalyq ahýalǵa qatysty boljam jasady.

– Ortalyq Azııa ekonomıkasy Reseıge qarsy salynǵan sanksııalarǵa baılanysty qıyn­dyqtarmen betpe-bet kelip otyr. Buǵan qosa, Qytaıda da turaq­syzdyq baıqalady. 2014 jyly qara altyn qunynyń ózgerýi munaı eksporttaýshylardy, onyń ishinde Qazaqstandy da tyǵyryqqa tiredi. Qazirgi ýa­qytta munaı baǵasy qaıta qalpyna kelýde. Eger Eýrazııa, Eýropa ekonomıkasy jaıynda aıtar bolsaq, sońǵy toqsanda belgili bir baıaýlaý baıqalady. Máselen, Germanııada ósimniń baıaýlaǵany baıqalyp otyr. Al Shyǵysqa – Qytaıǵa qaraı jolda quldyraý da, órleý de bar. Bir alańdaýshylyqtyń bary anyq. Bul taıaý toqsandaǵy ónimdilik ósimimen baılanysty, – dedi Morıs Obstfeld XII Astana ekonomıkalyq forýmy aıasynda. 

Ekonomıst atap ótkendeı, aldaǵy 6 aıdyń ishinde álemdik saýdada turaqsyzdyq saqtalatyn bolady.

«Jasyl» startaptar – ıgiliktiń bastaýy

HII Astana ekonomıkalyq forýmy aıasynda «Dena» kom­panııasynyń basqarýshy dırektory Krıstına Haverkamı Qazaqstan Úkimeti ekonomıkany «jasyldandyrýǵa» bıznesti tartýy qajet ekenin aıtty. Onyń aıtýynsha «Jasyl» startaptar bul saladaǵy yntymaqtastyq úshin jeli qurýǵa kómektesedi.

 ̶ Máselen, biz jyl saıyn eko­logııa salasyndaǵy úzdik joba­larǵa syılyq taǵaıyndap, búkil álemge ıdeıalarymyzdy tara­tý úshin festıvaldar ótki­zemiz, – degen ol Qazaqstan­nyń shıkizattyq ekonomıkadan ártarap­tandyrylǵan ekonomı­kaǵa kóshýge áleýeti óte joǵary ekenin aıtty.

«Jasyl» ekonomıka úshin ınnovasııalyq ekojúıeler qurý: ǵylym, bilim jáne tehnologııa­lar» taqyrybyndaǵy sessııada halyqaralyq sarapshy­lar jasyl jobalar men ekologııalyq startaptardy júzege asyrý taqy­rybyn jan-jaqty talqy­lady. EYDU qorshaǵan orta jónindegi dıreksııa basshysynyń orynbasary Entonı Koks Qazaqstan «jasyl ekonomıkany» qurý boıyn­sha mindetterdi sheshý úshin barlyq múmkindikke ıe eke­nin aıtty. Onyń aıtýynsha, Qazaq­stan men Aýstralııanyń «jasyl energetıkaǵa» kóshý tarıhynda uqsastyq bar.  

«Jasyl energetıkany» da­my­tý máselesi boıynsha pikir bildirgen «Ekologııalyq óner­kásip saıasaty ortalyǵy» ǴZI» FMAM qyzmetkeri, Evgenıı Gasho «Jasyl» ekonomıka – panaseıa emes, jańa jaǵ­daıdaǵy damýdyń jańa rezervteri ekenin aıtady. «Reseıdegi «jasyl energetıkany» damytý ıdeıa­lary men qaǵıdalaryn júzege asyrý osy 5 jylda ónerkásip, eko­logııalyq jáne energetıkalyq saıa­sattyń tyǵyz baılanysyn­da qalyptasty, Eýropa men Azııa­ǵa qaraǵanda múldem ózge­she. Árbir el ekologııalyq qaýip­­siz­dik pen ekonomıkanyń tu­raq­­ty damýynyń tıimdi sımbıozyn tabady», dedi ol. Gasho Reseı Qazaqstanmen kásip­oryn­dardan shyǵarylatyn shy­ǵaryn­­dylardy azaıtý tájirı­besi­men bólisýge daıyn ekenin aıtty. Jahan­dyq ınnovasııalar jelisiniń pre­zıdenti men bas dırektory Fre Ýoltıdiń pikirinshe, ınnovasııalar álemde ekonomıkanyń damýyn yntalandyrady, al zamanaýı megapolıs­ter barlyq elderde «aqyldy» jáne taza tehnologııalardy en­gizý úshin startap bolýǵa tıis. 

Sonymen, bıyl on ekinshi márte ótken Astana ekono­mı­kalyq forýmy da márege jetti. Osy jyldar ishinde forýmǵa álemniń 150 elinen 50 000-ǵa jýyq delegat, onyń ishinde 20-dan asa Nobel syılyǵynyń laý­reaty jáne 30 joǵary dárejeli she­t­el­dik saıası qaıratkerler qatys­qanyn aıta keteıik. Kon­gress aıasynda 20 mıllıard AQSh dollarynan astam somaǵa 300-den astam memorandým men kelisim jasaldy.

AEF-tyń basty maqsaty – jahandyq úrdisterdi zertteý jáne Qazaqstan damýynyń praktıkalyq saıasatyn jasaý úshin ekonomıkalyq saıasat pen ǵylym salasynda tájirıbe almasý alańyn qurý. Osy maqsattyń údesinen kóringen jıyn 11 jyl ishinde álemdik ekonomıka men qarjy júıesin jetildirý jáne damytý máselelerin talqylaýǵa arnalǵan eń bedeldi halyqaralyq platformalardyń biri retinde  moıyndaldy.