Erlik eskirmeıdi

Sársenbi, 8 mamyr 2013 2:38

TMD aýmaǵynda byltyrǵy jyldyń qorytyndysy ispetti eń mańyzdy saıası shara retinde Ashǵabad qalasynda 5 jeltoqsanda bolǵan Dostastyq elderi Memleket basshylarynyń kezekti sammıtin ataýǵa bolady. Elbasy Nursultan Nazarbaev qatysqan bul sammıtte Memleket basshylary 20 shaqty qujat qabyldap, oǵan qol qoıdy. Sonyń ishindegi eń mańyzdylarynyń biri – keńes halqynyń 1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńisiniń 70 jyldyǵyn birlese atap ótý týraly sheshim boldy. Bul sheshimde TMD elderiniń árbirine uly Jeńistiń kezekti mereıtoıyn laıyqty atap ótý úshin ulttyq baǵdarlama qabyldaý usynyldy. Onda uly Jeńistiń búkilálemdik tarıhı mańyzy kórsetile otyryp, osy soǵysqa tikeleı qatysqandar men tyl eńbekkerlerine, maıdanda qaza tapqandardyń jesirlerine jasalatyn qamqorlyqtar qamtylý kerektigi aıtyldy.

Sársenbi, 8 mamyr 2013 2:38

TMD aýmaǵynda byltyrǵy jyldyń qorytyndysy ispetti eń mańyzdy saıası shara retinde Ashǵabad qalasynda 5 jeltoqsanda bolǵan Dostastyq elderi Memleket basshylarynyń kezekti sammıtin ataýǵa bolady. Elbasy Nursultan Nazarbaev qatysqan bul sammıtte Memleket basshylary 20 shaqty qujat qabyldap, oǵan qol qoıdy. Sonyń ishindegi eń mańyzdylarynyń biri – keńes halqynyń 1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńisiniń 70 jyldyǵyn birlese atap ótý týraly sheshim boldy. Bul sheshimde TMD elderiniń árbirine uly Jeńistiń kezekti mereıtoıyn laıyqty atap ótý úshin ulttyq baǵdarlama qabyldaý usynyldy. Onda uly Jeńistiń búkilálemdik tarıhı mańyzy kórsetile otyryp, osy soǵysqa tikeleı qatysqandar men tyl eńbekkerlerine, maıdanda qaza tapqandardyń jesirlerine jasalatyn qamqorlyqtar qamtylý kerektigi aıtyldy.

Sheshimde sol kezde birtutas bolǵan keńes halqynyń fashızmge qarsy jasaǵan erligin BAQ-tarda keńinen nasıhattaý, halyqtardyń qaharmandyǵy men qaısarlyǵyn urpaqtyń esine salyp, olardy otansúıgishtik isinde úlgi etý qajettiligi de atap ótilgen. Sonymen birge, «Qurmet ordeni» men 1941-1945 jyldardaǵy «Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 70 jyldyǵy» mereıtoılyq medalin belgileý de kelisildi. Búgingi kúni osy marapattardyń jobasyn jasaý jónindegi saraptamalyq komıssııa qurylyp, oǵan TMD-nyń barlyq memleketterinen músheler tartyldy. Qazir komıssııa Mınsk qalasyndaǵy TMD-nyń shtab-páterinde jumys isteýde. Bıyl, ıaǵnı 2013 jyly bolatyn TMD Memleket basshylarynyń kezekti sammıtine marapattardyń jobasy bekitilý úshin usynylatyn bolady. Marapattar Uly Otan soǵysyndaǵy maıdandarǵa tikeleı qatysqan jandardyń bárine berilmekshi.

Mańyzy búgingi kúnge deıin joıylmaı, memleket basshylary tarapynan únemi osylaı eskerilip otyratyn uly Jeńistiń joly óte aýyr bolǵandyǵyn TMD qolastyndaǵy árbir adamnyń umytýǵa haqy joq. Keıbireýlerdiń bul soǵysqa qazaqstandyqtar zorlyqpen qatys­tyrylǵan, «orys-nemis soǵysynyń qazaqqa eshqandaı qatysy joq edi» degeni óte orynsyz, demagogııalyq pálsapa. Mundaı pikirdi aıtyp júrgender Otan úshin jandaryn pıda etken 350 myńnan artyq qazaq jaýyngeri men ofıseriniń arýaǵyn qorlaıdy. Uly Otan soǵysy – qazaq halqynyń óz bostandyǵy men azattyǵy jolynda basqa otandastarymen birge «bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp» júrgizgen soǵysy. О́ıtkeni, gıtlerlik Germanııa «Barbarossa» jos­pary boıynsha KSRO-nyń barlyq jer aýmaǵyn tutasymen basyp alyp, ózine qaratýdy maqsat etken. Al fashıstik rejimge qaraıtyn bolsaq, násilshildik rýhy asqaqtap turǵan 3-shi reıh qazaq sekil­di shyǵys halyqtaryn jer betinen joıýy da múmkin edi. Olar tek arıı qandy ulttardyń ǵana ómir súrýge tolyq quqy bar ekenin nasıhattaǵanyn jaqsy bilemiz.

Endi búkil keńes halqy, onyń ishinde kóptegen qazaqstandyqtar Otanǵa degen patrıottyq rýhtyń arqasynda erlik pen qaharmandyqtyń neshe túrli úlgisin kórsetken osynaý soǵystyń tarıhı betterine shaǵyn sholý jasap ótelik.

Gıtler óziniń odaqtastarymen bir­ge KSRO shekarasyna 190 dıvızııa­ny shoǵyrlandyryp, olardy soǵys qa­rýymen qamtamasyz etetin barlyq mate­rıaldyq-tehnıkalyq jáne shıkizat­tyq mol qor qurap aldy. Sol kezdegi eń jetildirilgen soǵys qarýlary da gıtlerlik Germanııanyń enshisinde boldy. KSRO-ǵa basyp kirý qarsańynda onyń áskerı áleýetine barlyǵy 7,3 mln. adam qyzmet etken eken.

Búgingi kúni túrli boljamdar aıtyl­ǵanymen, KSRO basshylyǵy soǵystyń bolatynyn bilmeı qaldy deýge esh negiz joq. Keńes Odaǵy da soǵysqa meılinshe jiti daıyndaldy. Biraq Stalınniń 1941 jylǵy mamyr aıynda áskerı akademııa­ny bitirýshilerdiń aldynda sóılegen qupııa sózine súıensek, ol soǵystyń jaý terrıtorııasynda bolýy qajettigin aıtyp, Qyzyl áskerdiń ózi shabýyldaıtyn sátiniń pisip-jetilýin kútken eken. Biraq Gıtler oǵan jetkizbeı, KSRO aýmaǵyna basyp kirdi. Asa qıyn jaǵdaıda qalǵan keńestiń shekara mańyna shoǵyrlandyrylǵan az kúshi jaýdyń basymdyǵyna qaramaı janqııarlyqpen shaıqasty. Soǵys bastalǵan tórtinshi kúni quramynda atqysh-radıst Baqtyoraz Beısekbaev, shtýrman-leıtenant Vladı­mır Balashov, ekinshi atqysh-radıst Grıgorıı Reýtov bar kapıtan Aleksandr Maslovtyń ekıpajy jaýdyń ushaǵyn «otty taranmen» soǵyp, erliktiń asqan ǵajap úlgisin kórsetti. Biraq uzaq jyldar boıy Baqtyorazdardyń erligi kapıtan Gastelloǵa menshiktelip, barlyq ataq ta, dańq ta soǵan tıdi. Tek 90-shy jyldardyń basynda ǵana ádilettikke qol jetkizilip, batyrlarǵa laıyqty qurmet jasaldy.

Jaý qorshaýynda qalǵan shekaralyq zastavalar men bekinister jaýǵa berilmeı, aılar boıy shaıqasty. Máselen, 3,5 myń adamdaı ǵana qorǵaýshysy bolǵan Brest qorǵany bir aıdan artyq jaýdyń 45-shi dıvızııasyna qarsy sheginbeı jáne berilmeı soǵysty. Qamaldy qahar­mandyqpen qorǵaǵan 33 ulttyń ókilderi arasynda Aıtbaev, Jaqypov, Jampeıisov, Imanqulov, Qazkeev, Baıjigitov, Sabyrbaev jáne t.b. sekildi qandastarymyz da bolǵan edi.

1941 jyldyń 3 shildesinde Stalın «Barlyǵy da maıdan úshin! Barlyǵy da jeńis úshin!» degen uran kóterdi. Mine, osy kúnnen bastap barlyq tyl eńbekkerleri de áskerı rejimge kóshirilip, barlyq tártip maıdandaǵydaı boldy. Munda jumystan óz erkimen ketip qalý – maıdandaǵy jaýyngerdiń urys dalasyn óz erkimen tastap ketýimen birdeı baǵalanǵanyn aıta ketý kerek. Ekeýi de qashqyn nemese satqyn retinde jazalanatyn. Sondyqtan da tyl eńbekkerleriniń jeńis jolyndaǵy jaýapkershiligi maıdandaǵy áskermen birdeı boldy dep baǵalaýymyz kerek.

Jappaı júrgizilgen mobılızasııanyń nátıjesinde, Qazaqstanda 12 atqyshtar jáne 4 atty ásker dıvızııasy jasaqtaldy. Olar maıdannyń alǵashqy kúnderinen jaýǵa qarsy erlikpen shaıqasty.

Soǵystyń 1941 jyldyń 1 jeltoq­sa­nyna deıin sozylǵan alǵashqy keze­ńinde jaý úsh Baltyq respýblıkasyn, Belorýssııa jáne Moldavııany toly­ǵymen basyp aldy. RKSFR men Ýkraı­nanyń úlken bóligi jaý qolynda qaldy. Lenıngrad qorshaýǵa tústi. Bul ýaqytta gıtlershiler KSRO aýmaǵyna 850-den 1200 shaqyrymǵa deıin boılap, engen edi. Fashıster tek Máskeý túbinde ǵana toqtatylyp, KSRO áskeri jeltoqsan aıynda shabýylǵa shyǵyp, jaýdy 80-250 shaqyrymǵa deıin shegindire aldy. Almatyda jasaqtalǵan 316-shy atqyshtar dıvızııasy (keıin general I.Panfılov atyndaǵy 8-shi gvardııalyq dıvızııa) naq osy maıdanda erliktiń tańǵajaıyp úlgilerin kórsetti. Dıvızııa quramynan 36 adamǵa Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi. Olardyń ishinde Málik Ǵabdýllın, Tólegen Toqtarov, Vasılıı Klochkov jáne t.b. bar. Soǵys kezinde eki ret usynylsa da túrli ádiletsizdikpen batyr ataǵy berilmegen dańqty komandır Baýyrjan Momyshulyna Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy KSRO qulaýdyń qarsańynda ǵana, 1990 jyly berildi. Tarıhı ádilettiń ornaýyna Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń úlken qaırat pen kúsh jumsaǵany barshaǵa málim.

Soǵysqa batalon komandıri, aǵa leıtenant bolyp kirgen B.Momyshuly neshe túrli qaharmandyq pen erliktiń, áskerbasylyq darynnyń úlgilerin kórsetip, 1945 jyly ony polkovnık shenindegi dıvızııa komandıri bolyp aıaqtady. Soǵys kezinde soǵys týraly jazylǵan «Volokolamsk tas joly» atty úzdik kitaptyń da qaharmany bolyp, qazaqtyń ataǵyn aspanǵa shyǵardy. Onyń ataǵy KSRO ǵana emes, alys shet elderge de tarady. Qazir onyń tájirıbeleri AQSh, Kýba, Izraıl, Nıkaragýa elderiniń áskerı oqý oryndarynda arnaıy úıretiledi.

Uly Otan soǵysy bir jaǵynan qyzyl qyrǵyn bolyp jatsa, ekinshi jaǵynan osyndaı ul-qyzdarymyzdyń barlyǵyn álemge pash etip, qazaq degen halyqtyń jaýjúrek, batyl, qaısar jurt ekenin kórsetti. Halqymyzdyń dańqyn asyrǵan batyrlarymyzdyń qatarynda Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn 2 ret alǵan Talǵat Bıgeldınov, búkil Shyǵystyń qos shynary bolǵan Álııa Moldaǵulova men Mánshúk Mámetova, ushqysh Nurken Ábdirov, dzotty keýdesimen japqan Sultan Baımaǵambetov, mınometshi Qarsybaı Sypataev jáne t.b. jarqyn esimderi bar. Al Reıhstagqa alǵashqy bolyp jeńis týyn tikken Raqymjan Qoshqarbaev pen dańqty partızan, «Vasıa» degen esiminiń ózi nemister arasynda úreı týdyrǵan Qasym Qaısenovtiń erlikteri tek Qazaqstan óz táýelsizdigin alǵan soń ǵana laıyqty baǵalanyp, ekeýine de Halyq Qaharmany ataǵy berildi.

Uly Otan soǵysyndaǵy betburys dep baǵalanǵan Stalıngrad, Kýrsk maıdandarynda da qazaqstandyqtar namysty qoldan bermeı, erlik pen qaharmandyqtyń úlgisin kórsete bildi. Soǵystyń sheshýshi kezeńi – 1944 jyldyń qańtar aıynan bastalyp, 1945 jyldyń 9 mamyrymen aıaqtaldy. 1944 jyly Lenıngrad qorshaýdan azat etildi. Bul soǵysqa qazaqstandyq 310 jáne 314-shi atqyshtar dıvızııalary qatysty. Qorshaýdaǵy lenıngradtyqtarǵa jiger berýde jyr alyby Jambyldyń «Lenıngradtyq órenim!» atty óleńi aıryqsha rýhanı kúsh boldy. 1944 jyldyń 6 maýsymynda odaqtastar II maıdan ashqan soń maıdandaǵy áskerdiń jaǵdaıy jaqsara tústi. Buryn Germanııanyń qolastynda ári odaqtastary bolǵan Italııa, Rýmynııa, Túrkııa sııaqty elder oǵan qarsy soǵys jarııalap, qarýlaryn fashısterge burdy. Fransııa, Iýgoslavııa, Bolgarııa, Polsha, Fınlıandııa kúshteri de nemisterge qar­sy shyqty. 1945 jylǵy mamyrdyń 8-inen 9-yna qaraǵan túni Germanııanyń joǵarǵy komandovanıesi atynan feld­marshal Keıtel 3-shi reıhtyń sózsiz tize búkkeni týraly kapıtýlıasııaǵa qol qoıdy. Bul ýaqytta Máskeýde 9 mamyr bolǵandyqtan, Uly Jeńis KSRO-da osy kúni atalyp ótedi, al Batys Eýropa elderinde ony 8 mamyrda toılaıdy. Sóıtip, 1418 kún men túnge sozylǵan soǵys Uly Jeńispen aıaqtaldy. «Berlın operasııasynda» kórsetken erlikteri úshin 26 qazaqstandyqqa Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi. Barlyǵy 500-deı qazaqstandyq batyr ataǵyn alsa, sonyń 103-i qazaq halqynyń ókilderi boldy. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, qazaqstandyq T.Bıgeldınov, L.Beda, S.Lýganskıı, I.Pavlovtar bul ataqty eki márteden aldy. Ǵalymdardyń zertteýlerine qaraǵanda, Keńes Odaǵy halyqtarynyń tikeleı jáne janama shyǵyny 50 mln. adamǵa jýyq, sonyń ishinde tikeleı maıdan dalasynda, aýyr jaradan jáne tutqynda qaza tapqandar sany 27 mln. adam boldy. Qazaqstan bul soǵysqa 1 mln. 200 myń jaýynger attandyryp, sonyń 60 paıyz­dan artyǵy maıdannan oralmady. Qazaq halqynyń óz shyǵyny 350 myń adam boldy… Jaýǵa atylǵan árbir on oq­tyń toǵyzy Qazaqstan qorǵasynynan qu­ıyldy. KSRO-da shoǵyrlanǵan marganes pen molıbdenniń 60%-y bizdiń res­pýblıkada óndirildi. Balqash, Qarsaqpaı ken oryndary soǵys jyldary óndirilgen qara mystyń jartysynan astamyn berdi. Respýblıka dıqandary memleketke 360 mln. put astyq tapsyrdy. 4 jyl ishinde Qa­zaqstan eńbekshileri maıdan muq­ta­jyna 94 mlrd. 500 mln. som jarna ótkizdi.

Mine, elimizdi osynshalyq kúıge salǵan, osynshalyq qıyndyqpen, qym­bat­shylyqpen qol jetkizilgen Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńisti qazaq­stan­dyq­­tar eshqashan da umytpaıdy.

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen Uly Otan soǵysyna qatysýshylar men tyl eńbekkerlerin qurmetke bóleý, olarǵa únemi qamqorlyq kórsetý bizdiń elimizde jalǵasyp keledi. Búgingi kúni Qazaqstanda Uly Otan soǵysyna qatysqan 8 myńdaı adam bar. Olardyń eń jasynyń ózi 90-ǵa taıap otyr. Keshegi tolarsaqtan qan keshken maıdanǵa qatysyp, bizge Jeńis kúnin jaqyndatqany úshin olardyń árbirine laıyqty qamqorlyq jasaý abyroıly mindetimiz. «Ardagerler uıymy» respýblıkalyq uıymynyń Ortalyq keńesi Uly Jeńistiń 70 jyldyǵyna oraı turǵyn úı alý kezeginde turǵan maı­dangerlerdiń bárin de baspanamen qam­tamasyz etýdi usynyp otyr. Árıne, bu­rynǵy mereıtoı qarsańynda bul prob­lema birshama sheshilgen edi. Biraq eldegi ishki mıgrasııamen aýyl turǵyndarynyń qalaǵa kóship kelýine baılanysty qazir úı alý kezeginde 263 adam tur. Bulardyń 197-si buryn maıdanger retinde memleketten úı almaǵandar. Mine, osylardyń bárin baspanamen qamtamasyz etsek, olardyń aldyndaǵy bir qaryzymyzdy oryndar edik.

Sonymen qatar, memleket beretin arnaýly járdemaqyny olarǵa 15 AEK-ten 25 AEK-ke kóterý paryzymyz.

Qazir elimizde 214 myńdaı tyl eńbekkerleri bar. Bulardyń bári Uly Jeńisti jaqyndatý jolynda óziniń barlyq múmkinshiligin sarp etken jandar. Sonyń ishinde eń qadirlisi – densaýlyǵyn da osy jolda joǵaltty. Sóıtip júrip urpaq ósirip, halqymyzdyń ósýin jalǵastyrdy. Sondyqtan da biz olardyń aldynda máńgilik qaryzdarmyz.

Biz tyl eńbekkerlerine beriletin járdemaqyny 2 AEK-ten 10 AEK-ke deıin kóterý kerek dep otyrmyz. Sonda memlekettiń jasaǵan qamqorlyǵy kózge kórinetin bolady. Sonymen qatar, Uly Otan soǵysyna qatysqan adamdy jerleýge beriletin járdemaqy kólemin 35-ten 50 AEK-ke kóterýdi usynyp otyrmyz. Al aımaqtarda maıdangerlerdiń turǵyn úılerin jóndeýge, kommýnaldyq, medısınalyq jáne kóliktik qyzmet kórsetýge qosymsha jeńildikter taǵaıyndaý usynyldy. 2010 jyldyń 17 aqpanynda Qaýipsizdik Keńesi barlyq oblys ortalyqtary men Astana jáne Almaty qalalarynda Ardagerler úıin turǵyzý týraly sheshim qabyldaǵan edi. Sol sheshim áli tolyq oryndalǵan joq. Sonyń tolyq oryndalýyn qalaımyz.

Sonymen birge, Qazaqstan ardagerle­riniń taǵy bir basty tilegi – el Parla­mentinde uzaq jyldan beri qa­byl­dan­baı jatqan ardagerler týraly zań joba­synyń qabyldanýy. Bul zańda ardagerlerdi áleýmettik qoldaý, olardyń qoǵamdaǵy orny sııaqty kóptegen máse­leler kórinis tapqan.

Mine, osy usynystar men tilekterdiń bári Prezıdent tapsyrǵan 70 jyldyq mereıtoıdy atap ótý baǵdarlamasyna engizilýi qajettigin biz Premer-Mınıstr men Memlekettik hatshyǵa joldaǵan hatymyzda atap kórsettik. Sonymen birge, biz «Nur Otan» partııasynan da bizdiń usynystarymyzdy qoldap, olardyń oń sheshilýine járdem berýin suraımyz.

Ardagerler uıymy el Úkime­ti­niń Astana qalasynda «Otan qorǵaý­shy­lar­dyń memlekettik murajaıyn» jasaý týraly burynǵy mereıtoılarda qolǵa alynǵanymen, aıaǵyna jetkizilmegen máselege de qaıta oralýyn qalaıdy. Sonymen birge, ishinde qazaq halqynyń Ulttyq jáne Keńes Odaǵynyń Batyr­lary, Halyq Qaharmandary ataǵyn alǵan erlerdiń qoladan jasalatyn bıýsteri qatar túzeıdi delingen «Dańq alleıasy» bar «Jeńis Parki» de 70 jyldyq qarsańynda ashylar degen úmittemiz.

Aǵa urpaq qoldarynan kelgenshe áli de eshqandaı qıyndyqtan bas tartpaıdy, ásirese, urpaqty otansúıgishtik rýhynda tárbıeleý úshin ózderiniń tájirıbesi men úlgisin úıretýden eshqashan jalyq­paıdy. Búgingi kúni biz barlyq deńgeıdegi ardagerler uıymdarynyń aldyna basqa da qoǵamdyq uıymdarmen, memlekettik organdarmen jáne úkimettik emes uıymdarmen til tabysa otyryp, Uly Jeńistiń 70 jyldyq mereıtoıyn laıyqty atap ótý jolynda barlyq kúsh-jigerlerin jumyldyryp, aýqymdy sharalar ótkizý jóninde tapsyrmalar qoıyp otyrmyz. Uly Otan soǵysyna qatysqan birde-bir maıdanger jáne tyl eńbekkeri ataýsyz qalmasyn. Bárine de laıyqty qurmet jasalatyn bolsyn degen júktememiz de aıryqsha.

Biz ardagerler uıymdarynyń jumy­syn jańa deńgeıge kóterýdi mejelep otyrmyz. Barlyq bastaýysh, qalalyq, aýdandyq jáne oblystyq uıymdarda esep berý-saılaý jınalystary ótki­zilip, jańadan saılanǵan adamdar óz qyzmetterin keńinen jáne tereńnen júr­gizip, qyzmet belsendilikterin arttyr­ǵanyn qalaımyz. Burynnan kele jatqan ozyq tájirıbelerdi jandandyra túsip, zamana talabyna saı jańa­shyl bastamalardy da qolǵa alýlary kerek. Elbasynyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy bizden osyny talap etedi.

О́mirzaq OZǴANBAEV,

respýblıkalyq Ardagerler uıymy Ortalyq keńesiniń tóraǵasy,

tarıh ǵylymdarynyń doktory.