Qazaqtyń tarıhynda mereıi tasyǵan mártebeli dáýirlermen qatar tar jol, taıǵaq keshken qasiretti kezeńderdiń de az bolmaǵany ashy aqıqat. Elbasy N.Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: Rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda «Árbir ólkeniń halqyna sýyqta pana, ystyqta saıa boolǵan esimderi el esinde qalǵan birtýar perzentteri bar. Osynyń bárin jas urpaq bilip-ósýi tıis» dep atap kórsetken. Halqynyń basyna aýyr zulmat ákelgen bul qaraly alapat jadydan máńgi óshpeıdi. Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn máńgi este saqtap, ulyqtaý maqsatynda Almaty irgesindegi Talǵar aýdanynda 2001 jyly eskertkish ashylǵan bolatyn. 2018 jyly «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda 1930 jyldary qurban bolǵan 4000-nan asa bozdaqtar jerlengen osy orynǵa Almaty oblysynyń ákimdiginiń qoldaýymen «Saıası-qýǵyn súrgin qurbandary» atty mýzeı ashylyp, qurbandardyń aty-jóni tegis tas taqtaǵa oıylyp jazyldy. HH ǵasyrda qazaq halqyna qaıǵy-qesiret ákelgen 1932 jylǵy asharshylyqqa bıyl 87 jyl, 1937 jylǵy saıası qýǵyn-súrginge 82 jyl tolyp otyr. Uıymdastyrylyp otyrǵan konferensııa da jazyqsyz qyrǵynǵa ushyrap, el táýelsizdigin ańsap ótken arystarǵa degen qurmetten týyndap otyr.
«Saıası qýǵyn-súrgin qurbandary» mýzeıiniń dırektory Ǵarıfolla Ánes myrza sóz sóılep, halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııanyń jalpy maqsaty men baǵytyna toqtalyp ótti. Konferensııa aıasynda ataýly kúnge oraılastyra ózi basqaratyn mýzeıdiń tanystyrylymy bolatyny jóninde kópshilikti habardar etti. Halyqaralyq konferensııaǵa Qyrǵyzstan Respýblıkasynan tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Zaıneddın Qurmanov, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Joldoshbek Bótóneev, Jumaǵul Baıdildeev, О́zbekstan Respýblıkasynan tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Qahromon Radjabov, AQSh-tan tehnıka ǵylymdarynyń doktory Dáýlet Muhametjanuly Tynyshbaev, T.Q.Júrgenov atyndaǵy qoǵamdyq qordyń tóraǵasy Sápen Ábdiqadyruly, Atyraý qalasynan tarıh ǵylymdarynyń doktory Aqqalı Qabıjanuly jáne qýǵyn-súrgin qurbandarynyń urpaqtary men ózge de qoǵam qaıratkerleri qatysty.
Konferensııany Almaty oblysynyń mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasynyń basshysy Marlen Kólbaev júrgizdi.
1988 jyldyń 28 jeltoqsanynda QKP Mınıstrler keńesi qabyldaǵan arnaıy qaýlysymen 58-bap boıynsha halyq jaýy degen aýyr aıyp taǵylyp, atylǵan birqatar arystar aqtalǵan bolatyn. Sodan beri de 30 jyl ýaqyt ótti. Konferensııa maqsaty «osy 30 jylda ne isteldi, halyq kóterilisterine, kámpeskege, asharshylyqqa, jappaı qýǵyn-súrginge baılanysty tyń derekter paıda boldy ma, olar qalaı saralanyp jatyr, alda qandaı sharýalar atqarylýy tıis?» degen máselelerge qozǵaý salýǵa baǵyttaldy. Aqtańdaqtar máselesimen aınalysyp kele jatqan «Ádilet» qoǵamynyń da jumys istep kele jatqanyna 30 jyl boldy. Konferensııada belgili tarıhshy Hangeldi Ábjanov basqaryp otyrǵan osy qoǵamnyń atqaryp kele jatqan jumysy týraly arnaıy baıandama jasaldy.
Professor Mámbet Qoıgeldi asharshylyq pen qýǵyn-súrginniń tek qazaqstandyq qubylys qana emes, búkil Orta Azııa elderine birdeı ortaq qubylys ekenin atap ótti. Sondyqtan bul máseleni konferensııaǵa qatysyp otyrǵan qyrǵyz, ózbek eliniń ǵalymdarymen tize qosyp, bir kezeńde, birge zertteýge shaqyrdy. Qazaq zııalylarynyń birinshi jáne ekinshi býynyn tutas jalmaǵan zobalań jyldardyń qasireti О́zbekstanda da, Qyrǵyz elinde de júrip jatty. Bul zulmatty zertteýdiń shyndyqqa janaspaıtyn, qalyptasyp ketken keńestik tásilinen bas tartyp, kórshilermen ortaq joba jasap, birlese zerdeleýdiń múmkindikterin qarastyrǵan mańyzdy.
Konferensııa aıasynda jazýshy Beıbit Qoıshybaevtyń «Ulttyq apat taný», belgili tarıhshy ǵalymdar Kóshim Esmaǵambetovtiń «Túrkistandyq áskerı tutqyndar» jáne Talas Omarbekovtiń «Asharshylyq» atty kitaptarynyń tusaýkeser rásimi uıymdastyryldy.
Almaty qalasy ákiminiń keńesshisi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Mamaı Ahetov 31 mamyr – Jappaı saıası qýǵyn-súrgin men Asharshylyq qurbandaryn eske alý kúnine oraı qala kóleminde ótkiziletin aýqymdy is-sharalarǵa toqtalyp, qala ákimi Baýyrjan Baıbek myrzanyń jyly lebizi men alǵysyn jetkizdi.
ALMATY
