Qoǵam • 31 Mamyr, 2019

Sán-saltanat hám sanaly urpaq

978 ret kórsetildi

Bir jyl da óte shyqty. Sońǵy qońyraý soǵylyp, mıllıondaǵan oqýshy alǵan bilimderin túıindep jatyr. Mektep tabaldyryǵyn ótken kúzde attaǵan balapan balǵyn urpaq ekinshi synypqa ótip, ózi de, ata-anasy da erekshe bir sezim qushaǵynda júrse, ómir saparyna qanat qaqqan túlekterdiń de qýanyshy men kóńil tolqyny kimdi de bolsa tolǵandyratyny sózsiz. Bul urpaqtar sabaqtastyǵynyń úzilmeı kele jatqan altyn arqaýy desek jarasady.

Bir tolqyn ul men qyz jaz jaınatyp, kún kúldirip degendeı, lagerlerde demalatyny anyq. Onyń joba-jospary, naqty esebi taıaýdaǵy Úkimet otyrysynda jan-jaqty talqylandy. Shynynda, balanyń bos júrýi, ásirese qalanyń «qamal» úılerindegi oqýshylarǵa aýyr tıetini belgili. Aýlalardyń tarlyǵy, qaptaǵan mashınalar – bári de olarǵa kedergi keltiredi. Bul da keleshekte sheshimin tabýǵa tıis tolǵaqty másele desek, artyq aıtqandyq emes.

Mektep janyndaǵy lagerler jumys isteı bastaıtyny málim. Árıne qazir tegin dúnıe joq. Aıaq bassań, aqy talap etedi. Muny naryq zańy deıdi. Biraq naryq halyqqa qyzmet etýi tıis degendi eskere qoımaıtynymyz da ras. Bir-eki balasy bar, jaǵdaıy kóteretinder aqyly lagerlerge ul-qyzyn jiberer. Al aılyǵy shaılyǵynan artylmaıtyndar, ásirese kóp balaly otbasylar, jaǵdaıy kemshin qalt-qult etip otyrǵandar mundaıda qınalatyny belgili.

Osyndaı sátte, qarymy bar kompanııalar, iri bıznesmender, jeke sharýa qojalyǵy barlar, qarjysy moldar, buryn da demeýshi bolyp júrgen jandar bıyl da bul iske jumylsa, jas ulan jaltaqtaýdan qutylar edi. Tipti uıysa uıymdastyrý jaǵyn oılastyrsa da artyqtyǵy joq. Osy jumystyń júıeli tetigin taýyp, qurylymyn qalyptastyrý kerek sekildi. Igilikti isti jańa oqý jyly bastalǵannan qolǵa alyp, toǵyz aıda tamshydan teńiz qurasaq, jyl sońynda myńdaǵan balaǵa septigimiz tıer edi.

Qazir iri qalalarda rýhanı ortalyqtar az emes. Onyń qatarynda sport keshenderi, mýzeıler, teatrlar, ulttyq parkter, sýda júzý basseınderi, eldi mekendegi qoryqtar, tarıhı oryndar bar. Áıtse de bári aqyly ekeni belgili. Eger oqýshylardyń jazǵy demalysynda mundaı saltanaty mol mekemeler esigin aıqara ashyp, toptasyp barǵan botagóz balalardan aqsha dámetpeı, erteńgi izbasarlar, ult keleshegi dep jylyshyraı tanytsa, kemeldik bolar edi.

О́zimiz aýyzdan tastamaıtyn órkenıetti elderde bar jaqsylyqty «Balam degen jurt bolmasa, jurtym deıtin bala qaıdan shyqsyn!» (A.Baıtursynuly) dep balaǵa jasaıtynyn kórip te, bilip te júrmiz. Olar da naryq zamanynda ómir súrip otyr. Endeshe, bul ózgeler teńgesin tólep tabaldyryǵymdy attasyn deıtin oımen urpaqqa da qarysyp qalý baıtaq jeri, telegeı teńiz baılyǵy bar qazaq balasyna jaraspaıtyn qylyqtaı kórinedi.

Kóńilderi taý sýyndaı tasqyndap, dıdarlary kóktemniń san alýan gúlindeı qulpyrǵan ul-qyzdyń jazǵy demalysyna halyq bolyp jumylsaq, ár balany kózden tasa etpeı, taǵylymdy minez kórsetsek, onyń óteýi erteń qaıtady. Atam qazaqtyń «Úlkenniń myńyna bergenshe, balanyń birine ber» degen ósıeti tegin aıtylmasa kerek. Ár jasalǵan jaqsylyq balalardyń esinde ómir boıy qalyp qoıady. Umytpaıdy. Táńir qoldap, baǵy ashylyp, kemeline kelgende sharapaty tıgen úlkendi kórgende iltıpat tanytady. Oǵan bul arada dálel-dáıek keltirmesek te kýá bolǵan jaılar ár kez aldymyzdan shyǵyp jatady.

Jas urpaqty baǵalaı alsaq, baqytqa keneledi. Olardyń alǵyr oıynan ádemi bastamalar da týyp jatady. Sonyń biri – bıylǵy mektep bitirýshi túlekterdiń dýmandy keshti dúrmekke aınaldyrmaý týraly baılamdary. Bul máseleni Bilim jáne ǵylym mınıstri K. Shámshıdınova da kótergenin eske sala ketelik.

Aqıqatyna kelsek, túlekterdiń sońǵy 10-15 jylda saltanatqa aınaldyrǵan kesh ótkizý úrdisi bardyń malyn shashyp, turmysy tómenniń balasyn jasytyp kelgeni anyq. Qymbat kıim, qymbat kólik, qymbat meıramhana sııaqty sán-saltanattan tyıylyp, túlekterdiń mektep ishinde ǵana dıdarlasýdy oılastyryp jatqany kóńilge jylylyq ákeledi. Bul bastamany ata-analar da qoldap otyr. Bir bilim uıasynyń bitirýshileri qymbatqa túsetin dýmandy keshti toqtatý óz aldyna, múmkindikterine qaraı qarjy jınap, keıbir turmysy tómen otbasylarǵa, syrqaty dendegen balalarǵa demeýshi bolý jaǵyn qolǵa alypty. Iá, urpaqqa úlgi bolsaq, utarymyz mol, keleshekte olar júrer jol dańǵyl bolmaq.

Sońǵy jańalyqtar

Brent markaly munaı baǵasy ósti

Ekonomıka • Búgin, 09:19

Almatydaǵy alyp mýral

Aımaqtar • Búgin, 09:15

Seısenbige arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 09:09

Týrnırdiń shırek fınalyna shyqty

Tennıs • Búgin, 09:07

Fransııadan da jeńildi

Hokkeı • Búgin, 09:05

«Astana opera» – álem nazarynda

Teatr • Búgin, 09:00

Álkeıdi áli zertteý qajet

Aımaqtar • Búgin, 08:55

Ulttyq ulanda boldy

Qazaqstan • Búgin, 08:52

Kıprdan kelgen kúmis pen qola

Bilim • Búgin, 08:50

Ǵalymdar muǵalimderge keńes berdi

Ǵylym • Búgin, 08:48

Balalarǵa ekzoskelet áperedi

Medısına • Búgin, 08:43

El damýynyń bolashaǵyna arnaldy

Qazaqstan • Búgin, 08:36

Uqsas jańalyqtar