1993 jyldyń qarashasynda Qazaqstannyń ulttyq valıýtasy paıda boldy. Shırek ǵasyrdan asa qyzmet kórsetip kele jatqan teńge qazir erkin ózgermeli baǵamǵa kóshti. Sondaı-aq 26 jyl ishinde AQSh dollaryna qatysty 80 ese, naqty aıtqanda 4,69 teńgeden 380 teńgege deıin arzandady. Ulttyq valıýta tórt ashyq devalvasııany bastan keshirdi. Freedom Finance Life ómirdi saqtandyrý kompanııasynyń zertteýinshe, ár devalvasııa kezinde orta eseppen 47%-ǵa (nemese dollarǵa qatysty 70 teńgege) arzandaǵan. 2015 jyldyń ekinshi jartysynda rekordtyq qunsyzdaný boldy. Sol kezde teńge birneshe aıda 95,8%-ǵa (179 teńgege) – dollar úshin 186 teńgeden 365 teńgege deıin arzandady.
Sarapshylar devalvasııa daǵdarystyq qubylys emestigin, sol arqyly kóptegen prosesti, sonyń ishinde eksporttan túsetin tabys pen otandyq óndirýshiler taýarlarynyń tartymdylyǵyn arttyrýǵa paıdalanýǵa bolatynyn aıtady. Alaıda, halyqtyń jınaq aqshasynyń quny men satyp alý qabiletin tómendetetini, ınflıasııa deńgeıin kóteretini jáne adamdardy shetel valıýtasyna salym salý arqyly depozıtten bas tartýǵa májbúr etetini de bar. Bul halyqtyń ómir súrý sapasyna keri áser etedi jáne valıýta baǵamynyń «sekirýi» aldyndaǵy qorqynyshty týdyrady.
Ulttyq bank 2019 jyldyń naýryz aıynda júrgizgen saýaldama nátıjeleri boıynsha, respondentterdiń 63,6%-y jýyqta teńgeniń dollarǵa shaqqandaǵy baǵasy arzandaıdy dep kútýde. Bul ortasha statıstıkalyq kórsetkishten áldeqaıda joǵary.
Búginde qazaqstandyqtar jeke jınaqtaryn qalaı saqtaý kerektigi týraly jıi oılanady. Ulttyq banktiń sońǵy úsh jyldaǵy málimeti boıynsha, orta eseppen qazaqstandyqtardyń 20%-da ǵana jeke jınaq bar. Olardyń kópshiligi aqshany banktik depozıtterde (62%) jáne qolma-qol nysanda (30%) saqtaýdy qalaıdy. Qazaqstandyqtardyń 78%-y jınaqtaý júıesinde teńgeni qalaıdy, 29%-y AQSh dollarynda, 7,3%-y Reseı rýblinde jáne 5,7%-y eýroda jınaqtaıdy. Qarjygerlerdiń aıtýynsha, jınaqtardy devalvasııadan qorǵaý úshin tómendegideı qadamǵa barǵan durys.
Birinshi, aqshany birneshe valıýtada saqtańyz. Eger barlyq jınaq teńgemen saqtalsa, devalvasııa ony qunsyzdandyrady. Al barlyq aqshany dollarda saqtasa, valıýtany satyp alý jáne satý kezindegi baǵamdyq aıyrmada joǵaltady. Eń tıimdi nusqa – birneshe valıýtada saqtaý. Teńgerim maqsat pen shyǵynǵa baılanysty. Eger barlyq shyǵyn teńgemen bolsa, basym bóligin ulttyq valıýtada, qalǵanyn dollarmen nemese eýromen saqtaǵan jón.
Ekinshi, jınaqtyń bir bóligin depozıtte saqtańyz. Ulttyq banktiń málimeti boıynsha, 2019 jyldyń naýryz aıynda Qazaqstandaǵy ınflıasııa 4,8% boldy. Aqshany qunsyzdanýdan qorǵaý úshin ony «jumys isteýge» májbúrleńiz. Eń qarapaıym jáne qoljetimdi ádis – bank depozıtteri. Onyń tabystylyǵy resmı ınflıasııadan asyp túsedi. Mysaly, teńgedegi depozıtterdiń tabystylyǵy – 11%-ǵa deıin, al dollarda 1%-ǵa deıin. Depozıtter úsh jaǵdaıda ońtaıly: eger kúrdeli qarjy quraldaryn (mysaly, ınvestısııalaý) túsinbeseńiz; qarjy rezervin qurý jáne oǵan «jyldam» qol jetkizý nemese 2-3 jylǵa ınvestısııalaýǵa daıyn bolyp, biraq táýekelden qoryqsańyz.
Úshinshi, baǵaly qaǵazdardy satyp alyńyz. Baǵaly qaǵazdar banktik depozıtterge qaraǵanda kiris ákelýi múmkin. Alaıda, bul qarjy quraly bárine qolaıly bola bermeıdi. Aksııalardyń baǵasy jıi ózgeretindikten qunyn únemi qadaǵalap otyrý kerek. Sondaı-aq aksııalar uzaq merzimdi perspektıvada jaqsy, al qarjy rezervin qurý úshin qolaıly emes. Iаǵnı kútpegen jaǵdaıǵa aqsha qoryn ustaý tıimsiz. Jáne qarjy rezervi bolǵan kezde ǵana ınvestısııalaý kerek. Al táýekelden qoryqpasańyz, aksııalardyń qunyn qadaǵalaýǵa daıyn bolsańyz jáne senimdi brokerdi tapsańyz, baǵaly qaǵazdarǵa ınvestısııalar jasaý eń ońtaıly jol. Sonymen qatar sheteldik kompanııalardyń aksııalaryna ınvestısııa salsańyz, shetel valıýtasynda bolǵandyqtan joǵary kiriske ǵana emes, devalvasııadan qorǵaýǵa da kepildik beredi.
Tórtinshi, baǵaly metall alyńyz. Baǵaly metalǵa salym salý kóp aqsha ákelýi múmkin. О́ıtkeni mundaǵy kiris depozıtterge qaraǵanda áldeqaıda joǵary bolýy múmkin. Dese de bul aktıvterge ınvestısııa salýdy qıyndatatyn kóptegen jaıt bar. Áýeli, qymbat metaldardyń quny, ádette, alypsatarlyq baǵaǵa baılanysty. Bul baǵany boljaý qıyn. Investısııa salý úshin tájirıbe men bilim qajet.
Besinshi, ómirdi saqtandyrýdyń jınaqtaýshy polısin rásimdeý. Bul depozıt jáne jazataıym jaǵdaılardan saqtandyrý jınaǵy bolmaq. Mundaı polıster uzaq merzimge jasalady (3 jyldan bastap jáne odan da kóp) jáne jınaqtaýdy ǵana emes, sonymen qatar sharttyń barlyq merziminde saqtandyrý qorǵanysyn da qamtamasyz etedi. Mundaı baǵdarlamalardyń tabystylyǵy basqa qarjy quraldaryna qaraǵanda joǵary bolýy múmkin. Mysaly, Freedom Capital baǵdarlamasy boıynsha valıýtadaǵy kiristilik 3,1-den 3,28%-ǵa deıin bolady. Bul valıýtalyq banktik depozıtterge qaraǵanda kóbirek.
