Týyrylyp túsken qazy-qarta bolmasa, ózderiniń tilimen aıtqanda «shóp-shalamdy» as dep baǵalaı qoımaıtyn Arqa qazaǵynyń enjarlyǵy basym. Jarty kún boıy eki baǵyttaǵy myńdaǵan saıajaıdyń máselelerin jete túsinbek bolyp súzip shyqsaq ta, jermen aınalysyp jatqan jergilikti jurtty kóre almadyq. Saıajaılardaǵy tunyp turǵan qıyndyqpen alysyp jatqandardyń deni, bálkim túgelge jýyǵy ózge ult ókilderi. Qaı tarapqa qarasań da ǵarasat maıdany osy jerde bolǵan sııaqty. Ásirese, Zerendi tas jolynyń oń jaq qaptalyndaǵy tusy ońbaı oısyraı qıraǵan. Shatyry julynǵan, qabyrǵasy qaýsaǵan saıajaılardyń túrin kórip, tirshiliginen túńilesiń.
– Sebebi, – deıdi Kókshetaý qalasynyń turǵyny Petr Alekseev, – Keńes odaǵy ydyraǵannan keıin saıajaılar qaraýsyz qaldy. Áıtpese buryn táp-táýir edi. Jaz boıy jer tyrmalap júrip, kúzdiń kúni tosabymyzdy qaınatyp, jemis-jıdegimizdi jınap, azyn-aýlaq kartobymyzdy daıyndap alýshy edik. Jalǵyz dastarqannyń yrysy ǵana emes, saıajaı degenimiz densaýlyqqa da paıdaly ǵoı. Bir ýaqyt tabıǵattyń aıasynda dem alyp júrip jumys isteseń, qur atqa mingendeı qýnap qalasyń.
Ár jyl saıyn kóktemde qala irgesindegi aýyldardan kóń ákelip satady. Bolar-bolmas kásip. Onyń ózinde de kósegeleri kógerip turǵandary shamaly eken.
Alýshy qaıdan bolsyn, saıajaı ataýly qańyrap bos jatsa. Sebebin saraladyq.
– Keshe bıylǵy maýsymda birinshi ret sý berdi, – deıdi saıajaıshy Sergeı Stepanov, – byltyr sý aqysy dep árbir saıajaı ıesinen 16 myń teńge qarjy jınaǵan. Bıyl qymbattapty, 20 myń teńge dep otyr. Sý qubyrlary ábden tozyp, tesik-tesik bolyp jatyr. Qanshama sý dalaǵa aǵady. Sonda onyń aqysyn biz tólep otyrmyz. Eger osy jerdegi saıajaılardyń bári birdeı paıdalansa, sý aqysy da tómender edi.
Aıtýlaryna qaraǵanda, qalǵan saıajaılardyń ózinde urlyq órship tur. Máselen, osy Sergeı Stepanovtyń saıajaıyn qystyń kúni qaraýsyz jatqanda birneshe márte tonaǵan. Alǵashynda temir qorshaýyn metall qaldyqtaryn jınap kásip etetinder buzyp áketse, endigi bir joly sý quıatyn bóshkesin de artyp alyp ketken. Qanshama shyǵyn. Tastandy saıajaılardyń mańynda berekesizdiktiń belgisindeı qýraı ósedi. О́tken kúzde áldekimderdiń qyrsyǵynan qýraǵan qýraıǵa ot tıip, órtten 4-5 saıajaı úıi túgi qalmaı janyp ketipti. Tyrbanyp tirshilik etemiz degenderdiń jolyn ábden bel alyp ketken urlyq kesip tur.
– Qazir, – deıdi Sergeı Stepanov, – kartop qana egemin. Qııar, qyzanaq, sábiz egý qorqynyshty. Talaı ret kúzdiń kúni pisip-jetilip turǵanda, qazyp alyp ketti. Sóıtip alty aı jaz ala shapqyn bolǵan eńbegim zaıa ketti. Tipti, kartopty da qazyp alyp ketetinder bar. О́zimizdiń «Rıabınýshka» saıajaı kooperatıviniń basshylaryna talaı ret ótinish aıttyq. Kúzetshini jaldaý úshin árbir saıajaıdyń ıesinen qarajat jınaý kerek eken. Biraq oǵan eldiń bári qosyla bermeıdi. Salt atty polısııa kúzetedi deıdi. Biraq ózim kórgen emespin.
«Dachnık» kooperatıviniń tóraǵasy Alekseı Shýmeıkonyń aıtýyna qaraǵanda, bir kezde barlyq kooperatıvter ıesiz qalǵan. Sol kezden bastap barlyq saıajaılarǵa osy kooperatıv qojalyq etip keledi. Iesiz qalǵan saıajaılardy nıet bildirýshiler bolsa, alýdyń eshbir qıyndyǵy joq. Eń aldymen saıajaıdyń ıesi joq ekendigi týraly anyqtama alady. Erejege sáıkes 15 myń teńge aqshasyn tólegen soń qalalyq komıssııa qarap, zań aıasyna sııatyn bolsa, jańa qojaıynnyń ıeligine ótedi. Tóraǵanyń aıtýyna qaraǵanda, myńdaǵan saıajaılardyń bos qalýynyń kesiri, shyn máninde qalǵandaryna tıip tur eken. О́ıtkeni birlesip elektr jelisin, sý qubyryn tartý kerek. Bári birdeı qosylsa, árıne arzanǵa túser edi. Biraq qanshama habarlandyrý berip, eldi qulaqtandyrǵanymen, saıajaımen aınalysýǵa tilek bildirýshiler múldem joqtyń qasy. Qazir Zerendi baǵytyndaǵy saıajaılarda 10 kooperatıvtiń quzyryna jatatyn saıajaılarǵa sý berilip tur eken. 18 kooperatıv sýdy uńǵyma qudyǵy arqyly alady. Al saıajaı ishindegi joldy jóndeý ázirge múmkin emes. Oǵan kóp qarajat qajet. Qala ákimshiligi birneshe baǵytta avtobýs júrgizýge yqpal etip otyr. Kúzet máselesin ár kooperatıv ózderi sheshse, jergilikti polısııa tarapynan qoıylǵan salt atty polısııa kúzeti maýsymda ǵana jumys isteıdi.
– Saıajaı úshin eń basty másele – sý, – deıdi qala turǵyny Kenjebaı Pishenbaev, – sý jaz boıy aptasyna bir-aq ret beriledi. Keıde tipti ol da bolmaı qalady. Qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta aptalap sýarylmaǵan soń azyn-aýlaq kókónis kúıip ketedi. Talaı ret solaı boldy da. Kimge baryp muńyńdy aıtarsyń? Sosyn da qorqyp, ege almaı otyrmyz.
Qońyr kúzde kól-kósir bolmaǵanymen, qońtorǵaı kúıdi kóp-kórim jaqsartyp, bala-shaǵanyń erinin kókóniske tıgizetin saıajaı máselesi qordalanyp qalǵan. Eń bastysy sý jáne elektr qýatymen qamtamasyz etip, bos qalǵan saıajaılardyń jańa ıelerin tapsa, bul baǵyttaǵy jumys ta jónge kelip qalar edi. Kókónisi qat Kókshetaý tárizdi óńirde bazardaǵy baǵa qaı kezde bolsyn kúıip turǵanda, az da bolsa yrys, nápaqa emes pe?!
Sóz sońynda bul iske qala ákimdiginiń aralasýy kerek degen pikirdemiz. Áıtpese ár kooperatıv óz betinshe aýa jaıylyp, berekege bastaıtyn isti qojyratyp otyr.
