Eleńdeýli Eýropa, alańdaýly Amerıka

Juma, 15 aqpan 2013 7:15

Jańa ǵasyrdyń alǵashqy onjyldyǵynyń taǵy bir belesi bolyp belgisizdiktiń belgisi kóp 2013 jyl tabaldyryqtan attady. Kúlli álem úshin ótken jyldyń baıyrqaly baǵasyn berip, kelip jatqan jyldyń mindetti mejelerin belgilep alatyn jaýapty shaq týdy. Degenmen, tap osy tusta Eýropanyń eleńdep,

Juma, 15 aqpan 2013 7:15

Jańa ǵasyrdyń alǵashqy onjyldyǵynyń taǵy bir belesi bolyp belgisizdiktiń belgisi kóp 2013 jyl tabaldyryqtan attady. Kúlli álem úshin ótken jyldyń baıyrqaly baǵasyn berip, kelip jatqan jyldyń mindetti mejelerin belgilep alatyn jaýapty shaq týdy. Degenmen, tap osy tusta Eýropanyń eleńdep, Amerıkanyń alańdap otyrǵany anyq baıqalady. Buǵan eń aldymen 2012 jyldyń qorytyndylary kópshilik kútkendegiden kóp tómen bolyp shyqqany sebep bolǵan sııaqty. Bul jylǵy qarasha aıynda eýroaımaqtaǵy jumyssyzdyqtyń deńgeıi rekordtyq mólsherge jetti. Al bıylǵy jyly kári qurlyq elderiniń byltyr bastalǵan únemdeý baǵytyn burynǵydan beter arttyra túspek nıette ekenin eskersek, keler kúnder kemerindegi kókjıektiń qandaı túspen boıalǵaly turǵanyn paıymdaý taǵy qıyn emes.

Bylaı qaraǵanda, AQSh-ta eko­nomıkalyq ahýal,  Federaldyq rezerv júıesiniń kózqarasynsha, bári basqasha sanalyp otyrǵanyna qaramastan, birshama qalypqa kelip, túzelip qalǵandaı bolyp kórinedi. Muhıttyń arǵy be­tin­degi eldegi jumyssyzdyqtyń bú­gingi beınesi kúni keshe Ýkraına teledıdarynyń «Apta ishindegi bıznes» habarynyń júrgizýshisi Oleksandr Vakýlınniń London Capital Group ortalyǵynan kelgen Saımon Denemmen júrgizgen suhbatynda keńinen sóz boldy. Budan basqa, bul telehabardyń  2013 jylǵy birinshi shyǵarylymynda Eýropanyń jetekshi baılanys júıeleriniń bir-birimen birikkeli jatqany da barynsha uǵynyqty tilmen aıtyldy. Atalmysh re­por­tajdarda jýrnalısterdiń beı­nelep aıtqanyndaı, bul Pa­rıjdiń eń ataqty kóshesi – Elıseı alańyndaǵy Virgin saýda júıesiniń tonalyp, jabylyp qalǵanymen birdeı oqıǵa bolyp tabylady. Mine, Eýropadaǵy «bardan da, joqtan da únemdeý» saıasatynyń jetkizip otyrǵan bir kórinisi osyndaı.

Sonymen, áńgimemizdiń áýelgi arnasyn AQSh-tan tartaıyq.

Álem nazarynda – Obama joldaýy

«Beınetiń qatty bolsa, tat­­qanyń tátti bolar». AQSh pre­zıdenti Barak Obamanyń burnaǵy kúni Kongreste sóılegen sóziniń negizgi astarynda osyndaı oı jat­­ty. Bul taqyrypqa endep enbes buryn, aldymen ótken jyl­dyń sońynda Qurama Shtattar ekonomıkasynyń birden kúrt qys­qaryp ketkenine nazar aýdar­­ǵanymyz jón shyǵar. Ol Federaldyq rezerv júıesiniń naryqtyq operasııalar jónindegi komıteti óziniń monetarly saıa­satynyń budan arǵy baǵytyn taldap jatqan kezde týyndady. Sol tusta Amerıkanyń Ortalyq banki ekonomıkanyń damýynda bir aǵattyqtyń oryn alǵanyn, soǵan oraı óziniń iskerlik bel­sendilikti yntalandyrý saıa­sa­tyn toqtata almaıtynyn má­lim­dep úlgerdi. Osynyń bári el­degi ekonomıkalyq jaǵdaıdyń ýshy­ǵyp turǵanyna taǵy da kóz jetkizdire tústi.

Sondyqtan da Barak  Obamanyń  Kongreske dástúrli joldaýyn búkil álem jurtshylyǵy kirpik qaqpaı tyńdady. Al AQSh prezıdenti negizinen orta tapty nyǵaıtý, jumys oryndaryn ashý, salyq júıesin reformalaý jaılaryn qozǵaǵan bul jolǵy úndeýin «Eldegi jaǵdaı týraly» dep atady. Qurama Shtattardyń eki palatasy aldynda qatar sóı­legen Barak Obama óz sózinde úkimettiń qazirgi tańdaǵy basty uzaq merzimdi mindetiniń Amerıka ekonomıkasynyń lo­ko­motıvi retindegi orta taptyń rólin qal­pyna keltirý bolyp tabylatynyn málimdedi. Bylaısha aıtqanda, el dáýletin «ógizdeı órge súıreıtin» basqa emes, tap osy orta taptyń adamdary ekenin qapysyz moıyndady.

«Bizdiń aıaqtalmaı qalǵan min­detterimiz sol – bul úkimet­tiń birneshe adamnyń emes, kóp­shi­liktiń atynan jumys jasaıtynyna senimdi bolý… Kelińizder, osy keshten bastap, jer betindegi eń gúldengen elde bar kúshin salyp jumys jasaıtyndardyń kedeılikte ómir súrmeýge tıis ekenin jarııalap, federaldyq aýqymdaǵy eń tómengi aılyq jalaqyny saǵatyna 9 dollarǵa de­ıin kótereıik. Biz buǵan qol jet­kizýge tıispiz»,  dep aǵynan ja­ryldy AQSh lıderi Kongrestiń bıik minberinde turyp. Ol sonymen qatar, amerıkalyqtardy óziniń ekonomıkalyq ósimdi yntalandyrý jónindegi usynysynyń bıýdjet tapshylyǵyn arttyrmaıtynyna sendirdi.

Barak Obama syrtqy saıasat týraly sóz qozǵaǵanda, AQSh jyl kóleminde Aýǵanstannan 34 myń áskerı qyzmetkerdi shyǵaryp áke­tetinin málimdedi. «Keler jyl­dyń sońyna deıin amerıkalyq áskerıler Aýǵanstannan úılerine oralady», dedi ol. Prezıdent sondaı-aq Reseıge ıadrolyq qa­rý-jaraqty eki jaqty kóptep qysqartý jóninde usynys bil­diretinin de jetkizdi. Joldaýda qozǵalǵan taǵy bir taqyryp AQSh-ta otty qarý aınalymyna qatań baqylaý jasaýdy kúsheıtý týrasynda boldy.

Sarapshylar Aq úı basshy­synyń sózinen Amerıkada oryn alyp otyrǵan ekonomıkalyq ahýal­ǵa aıryqsha alańdaýshylyq bar ekenin de ańǵardy. Onyń sózin Kapıtolıı tóbeshiginen eki oram jerdegi «Iýnıon pabede» birneshe ondaǵan adam tyńdady. Ádette munda Kongrestiń shtattaǵy qyz­metkerleri men ártúrli keıiptegi sarapshylar jáne saıasatkerler jınalýshy edi. Olardyń barlyǵy derlik bul joly estigen sózderine razylyq bildirdi. Barak Obamanyń sózinde eldegi ahýaldyń rasynda onshalyqty joǵary emes ekeni ashyp aıtyldy. Sarapshylar men saıasatkerler osyǵan da erekshe mán bere qarap otyr.

Bir tańqalarlyq derek, prezıdent Barak Obama ekinshi pre­zıdenttik merzimi bastalar aldyndaǵy Kongrestegi bul ta­rıhı birinshi sózin Avraam Lın­kolnniń týǵan kúni – 12 aqpan kúni sóıledi. Al AQSh-tyń qazirgi prezıdenti burynnan oǵan tarıhı tulǵa retinde zor qurmetpen qaraýshy edi. Sondyqtan bıylǵy qańtarda bolǵan óziniń ınaýgýrasııasy kezinde ol Lınkolnniń jeke paıdalanǵan Táýratyn ustap turyp ant berdi. Alaıda, qarapaıymdylyq úrdisine baǵyp, Obamanyń Kongreske joldaýyn Lınkolnniń sharalarymen salystyrýdan aýlaq bolǵan kúnniń ózinde de, Qurama Shtattardyń qazirgi lıderiniń sózderin ulttyq jáne syrtqy saıasattyń mańyzdy baǵyttaryn anyqtap alýǵa arnal­ǵanyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy.

Bıliktegi partııa – jemqorlyqtyń uıasy

«Qudaı bir aınaldyrǵandy shyr aınaldyrady». Joǵarydaǵy AQSh úshin iskerlerdiń belsen­dilikterine qoldaý kórsetý bas­ty mejelerdiń biri bolyp jatsa, Ispanııa ekonomıkasy úshin jappaı yntalandyrý sharalaryn qolǵa alatyn ýaqyt týǵan sııaqty. Qalaı degende de muny eldiń úkimeti aıtyp otyr. Bul Madrıdtiń bıyl qatań únemdeý saıasatyn eptep jumsartatynyn jetkizdi. Biraq onyń qalaı júzege asyrylatynyn eshkim ashyp aıtqan joq. Bul, bálkim, Ispanııanyń endigi jerde Eýroodaqtyń ómir súrý kezeńine qadam basatynyn bildiretin shyǵar?

Osy eki ortada Pıreneı tú­begindegi elde jumyssyzdyqtyń deńgeıi 26 paıyzǵa deıin kóterilip ketti. Muny az deseńiz, tipti taıaýda ǵana mıllıondaǵan ıspanııalyq azamattar aýyr ekonomıkalyq ahýaldy bastan keship jatqan qazirgi shaqta úkimettiń basshysy Marıano Rahoıdy tikeleı sharpyp ótetin jemqorlyq janjaly burq ete qaldy. Álemniń kóptegen elderiniń basylymdary osy kúnderi bul máseleni talqylap, baǵa berýden óz betterin aıap jatqan joq.

Budan bar-joǵy bir jyl ǵana buryn M.Rahoı  bastaǵan úkimet senim kórsetýdiń buryn-sońdy bolmaǵan tapshylyǵyna tap bolǵan edi. Bylaıynsha aıtqanda, dál  sol kezdegideı úkimetke senbeýshilik, senim kórsetpeýshilik bul elde bolǵan emes. Bul joly sol senim joǵaltýshylyq jemqorlyq sıpa­tyndaǵy daý-sharǵyǵa ulasyp, onyń sońy saıası daýǵa aınala bastady. Jurtty aıaq astynan topalań tıgendeı dúrliktirgen bul oqıǵanyń aldynda ishteı únsiz ótkizgen premer-mınıstr Rahoı ótken senbi kúni birinshi ret óziniń ary men namysyn qorǵaýǵa áreket jasap baqty.

«Men buǵan «bul – jalǵan» de­gen eki sózben ǵana jaýap qaı­­tara alamyn. Men eshqashan ózgeniń zatyn alyp, basqa bireýge bergen emespin. Maǵan qatysty mundaı «qara soma» partııanyń ishinde de, odan syrt basqa jaq­tarda da oryn alǵan joq. Esh­qashan. Sondyqtan taǵy da muny «jalǵan» dep ashyq aıta alamyn», dedi úkimet basshysy son­da. Biraq ol jýrnalısterdiń bu­dan basqa suraqtaryna jaýap berýden úzildi-kesildi bas tartty.

Jurt aýzynda «Barsenas isi» degen atpen taraǵan bul janjal 18 qańtar kúni bastaldy. Osy kú­ni «El Mýndo» gazeti Ha­lyq par­tııasynyń burynǵy qazynashysy Lýıs Barsenasty eki onjyldyq kóleminde partııanyń basshylaryna jeke kompanııalardan túsken qarjydan 5 myńnan 15 myń  eýroǵa deıin aqsha berip turdy, degen aıyp taqqan maqala jarııalady.  Basylym, biraq, Rahoıdyń eshqashan aqsha almaǵanyn da atap kórsetti.  Alaıda, ótken beı­senbi kúni «El Paıs» gazeti partııanyń 1997 jyldan 2008 jylǵa deıingi býhgalterııalyq qu­jattarynyń fotosýretterin jarııalap, onda Marıano Rahoıǵa jyl saıyn 25 200 eýrodan tólenip kelgenin dáleldep berdi. Buǵan ıspan oppozısııasy birden nazar aýdaryp, osy aqpardy bas­ty qarýǵa aınaldyrdy. Osyǵan oraı Sosıalıstik partııanyń lıderi premer-mınıstrdiń jedel otstavkaǵa ketýin talap etti.

«Biz onyń úkimet basshysy oryntaǵyn bosatyp, ornyn biz­diń elimiz qazir asa muqtaj bolyp otyrǵan kúshti, senimdi jáne turaqtylyqty qalpyna keltiretin jańa premer-mınıstrge ótkizýin suraımyz», dep málimdedi sosıalıster jetekshisi Alfredo Peres Rýbalkado. Shynynda da qatań únemdeý tártibi men 26 paıyzdyq jumyssyzdyqty bastan keship otyrǵan kóptegen ıspanııalyqtar úshin bul jaǵdaı shydamnyń shart synǵan shaǵy boldy. Bul jerde Rahoıdyń jeke tabysy jónindegi deklarasııasyn jarııa etetini jónindegi ýádesi de toqtata almady.

«Onyń salyq deklarasııasynan bizdiń kóretinimiz kóp bolmasa kerek.  Bul jerdegi áńgime deklarasııalanbaǵan kirister týraly bolyp otyr. Endi onyń otstavkaǵa ketýine qol jetkizý kerek. Sebebi, memlekettik joǵary laýazym ıesi bolyp otyrǵandar jurtqa barlyq jaǵynan úlgi bola alatyn adamdar bolýy tı­is. Al bular ózderin qazir bas­qa qyrlarynan tanytyp tur», dedi osyǵan oraı ereýilge shyq­qandardyń biri Mıgel Gomes telearnalar tilshilerine. Jáne bul oıdy búginde myńdaǵan, tipti, mıllıondaǵan ıspan azamattary qoldap otyr. Olar bıliktegi partııanyń jemqorlyqtyń uıasy bolyp otyrǵanyna qatty qa­paly. «Urylardyń úkimeti ot­stavkaǵa ketsin!» dep jalaýlatyp kóshege shyqty osy aıdyń basynda ereýilshiler.

Ispanııany aınaldyrǵan shyr­ǵalań bir bul ǵana emes. Daǵ­darystyń qamytyna basyn aıamaı-aq suǵyp alǵan memlekette kúni keshe jemqorlyq sıpatyndaǵy taǵy bir oqıǵa qylań berdi. Qazir koroldiń kúıeý balasy Inıakı Ýrdangarınniń birneshe mıllıon eýrony qoldy etkeni týraly qaýeset jeldeı esip tur. Bul másele boıynsha ol aldaǵy 23 aqpan kúni sot aldynda jaýap bermekshi.

Osylaısha, Ispanııanyń bı­lik basyndaǵy partııa men premer-mınıstrdiń tóńiregindegi jemqorlyq janjaly úshin tó­leıtin quny qymbat bolǵaly tur. Bul eldiń Eýroodaqtaǵy  kirisiniń 10 jyldyq memlekettik oblıgasııasy ótken dúısenbide byltyrǵy jylǵy jeltoqsannyń ortasyndaǵy deńgeıge – jyldyq 5,4 paıyz mólsherine túsip ketti. Endi ınvestorlarda úreı joq. Qo­ǵamnyń qysymymen Rahoıdyń úkimeti otstavkaǵa ketetin bolsa, onyń tusynda bastalyp ketken reformanyń taǵdyry ne bolmaq? Al bond kirisin kóterý ekinshi ja­ǵynan eldiń qaryzǵa qyzmeti jolyndaǵy shyǵynyn arttyra túspek.  Investorlardy osynyń bári oılandyrady.

Bul kezeńde Ispanııadaǵy ju­myssyzdar armııasynyń qatary 6 mln. adamnyń shegine ilikti. Meılinshe daǵdarysty jaǵdaı jastary 25-ten 54-ke deıingi turǵyndardyń arasyn qamtyp otyr. Bul toptaǵy jumysy joq adamdardyń sany birden 200 myńǵa artty da, qazir 4,5 mln. adamǵa jetti. Al jumyssyzdardyń barynsha kóp qataryn  qyzmet kórsetý salasy men qurylysshylar toltyrypty. Osylaısha, búgingi tańda rekordtyq kórsetkishke jetip otyr­ǵan Eýroodaqtaǵy barlyq ju­myssyzdardyń úshten bir bóligi Ispanııada turyp jatqan bolyp shyqty.

Serik PIRNAZAR,

«Egemen Qazaqstan».