Dúbirge toly dúnıe
Juma, 15 naýryz 2013 1:23
Eki Koreıa soǵys jaǵdaıyna kóshti
Soltústik Koreıa – Koreıa Halyqtyq-Demokratııalyq Respýblıkasy búginge deıin basshylyqqa alynyp kele jatqan Koreı túbegin denýklearızasııalaý týraly kelisim men 1953 jyly qabyldanǵan ýaqytsha bitim jónindegi kelisimniń kúshin joıý týraly sheshim qabyldady.
Juma, 15 naýryz 2013 1:23
Eki Koreıa soǵys jaǵdaıyna kóshti
Soltústik Koreıa – Koreıa Halyqtyq-Demokratııalyq Respýblıkasy búginge deıin basshylyqqa alynyp kele jatqan Koreı túbegin denýklearızasııalaý týraly kelisim men 1953 jyly qabyldanǵan ýaqytsha bitim jónindegi kelisimniń kúshin joıý týraly sheshim qabyldady.
Bul qujattyń birinshisi is júzinde júzege asyp ta jatqan joq bolatyn, al ekinshisi jaqsyly-jamandy Soltústik Koreıa men Ońtústik Koreıa arasyndaǵy áskerı qaqtyǵysqa jol bermeýge negiz sanalatyn. Endi sol negizge balta shabyldy, ýaqytsha bitim kúshin joıǵan soń, resmı túrde eki el arasynda soǵys jaǵdaıy qalyptasady.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bitkennen keıin Koreıa memleketi Keńes Odaǵynyń jáne AQSh-tyń yqpalyndaǵy aımaqtarǵa bólinip, onda eki memleket ornady. Olar 1950 jyldan 1953 jylǵa deıin soǵysyp ta úlgergen. Tek 1953 jyly olar soǵysty ýaqytsha qoıa turaıyq dep kelisimge qol qoıdy. Soǵysty birjola qoıý jóninde kelisim jasalǵan joq. Bul jóninde eki jaqtan da talaı ret aıtylǵan, biraq naqty kelisimge jete almady. Jetýleri de múmkin emes edi. Olar bir-biriniń talaptaryn eshqashan da qabyldamaıdy.
Ýaqytsha kelisim soǵystyń bolmaýyna kepildik bermegenimen, belgili dárejede eki jaqqa da mindetter júkteıtin. Endi onyń kúshi joıylǵanda, biraz jurtqa soǵys qaýpi úreıin týdyryp otyrǵany anyq. Eki jaq ta óz áreketterine jaýap bermeıdi, soǵys jaǵdaıynda bir-birine soqqy berýi qalypty jaǵdaı sanalady. Jurt sodan qorqady.
Phenıan mundaı sheshimge osy aptanyń basynda Ońtústik Koreıa men AQSh-tyń birigip áskerı jattyǵýdy bastaıtynyna jaýap retinde barǵanyn aıtady. Árıne, jaýlasqysy kelgenge jeleý tabylady. AQSh pen Koreıa Respýblıkasy da KHDR-diń kúni keshegi ıadrolyq synaǵyn alǵa tosýyna bolady. «Sen óıtseń, men búıtemin» qaǵıdasy qashan da bále izdegenderdiń quraly. Onyń keıde qanquıly qaqtyǵysqa soqtyratyny da bar.
Bopsa jasaǵanǵa KHDR basshylyǵy usta. Qurtamyz da joıamyz dep AQSh-tyń ózine doq kórsetedi. Bul bireýlerdiń kúlkisin týdyrǵanymen, josyqsyz áreketterden saqtanbasa jáne bolmaıdy. AQSh Aq úıiniń ókili Djeı Karnı AQSh ákimshiligi «Soltústik Koreıanyń agressııashyl dańǵazasynan sózsiz shoshıtynyn» málimdedi. Al Phenıan aldymen Ońtústik Koreıanyń Sary teńizdegi áskerı nysandar ornalasqan Pennendo aralyna shabýyl jasalatynyn habarlap, buǵan baılanysty óz kósemderiniń pikirin de jarııalady: «Tıisti buıryq alǵannan keıin sender jetesiz jaýdyń bel omyrtqasyn kúıretip, moınyn burap, soǵystyń qandaı bolatynyn kórsetińder», depti Kım Chen Yn. Atalǵan araldy órtep jibergennen keıin sýretke túsirip, ony Seýlge jiberýdi tapsyrypty.
Budan Ońtústik Koreıa men AQSh qorqady dep tujyrym jasaýǵa bolmaıdy, árıne. Tipti aldyn ala AQSh-qa soqqy beremiz deýin de jurt sandyraq dep qabyldaıdy. Qashan soqqy berer eken dep kútip otyratyn AQSh joq. Buǵan deıin Koreıa Respýblıkasynyń bir aralyn atqylap, shaǵyn bir kemesin sýǵa batyrǵany halyqaralyq jaǵdaıdy tym shıelenistirmeıik degen parasattylyq toqtamǵa baryp tirelgeni belgili. Ony biraq KHDR uqpaǵandaı. Al Pennendo aralyn otqa oraltý jospary Phenıanǵa shyǵarylatyn úkimniń basy bolýy múmkin. Bul araldaǵy áskerı nysandar men onyń qyzmetshilerin bylaı qoıǵanda, 5 myńdaı beıbit halyq turady. Olardyń ómirine qııanat jasaǵan kúnde ol jaýyzdyqtan eshkim jeleý aıtyp qutyla almaıdy.
Soǵys qazir eshkimge kerek emes. Bárinen kóp zardap shegetin eki Koreıa halqyna múlde kerek emes. Solaı bola tursa da, sol soǵys jeligin aýyzdyqtaıtyn joldyń tabylmaı otyrǵany ókinishti-aq.
Kishkentaı Kıprdiń úlken álegi
Jaqynda ǵana bul elde saılaý ótip, jańa prezıdent Nıkos Anastasıadıs bılik tizginin ustaǵanynan beri jurt nazaryn ondaǵy ekonomıkalyq jaǵdaı aýdaryp otyr. Ol Eýropalyq Odaqtyń shyn mánindegi bas aýrýyna aınaldy.
Kishkentaı dep kemsitkimiz joq, biraq halqy jarty mıllıonnan shamaly ǵana asatyn bul eldiń problemasyn sheshý úshin Brıýsselde bas qosqan eýroaımaq elderiniń qarjy mınıstrleri bastaryn qatyryp, sonda da naqty sheshimin taba almaı álekke tústi. Bir kezde Qyrǵyz Respýblıkasynyń prezıdenti Almazbek Atambaev Batysqa jasaǵan sapary kezinde Eýropa ózderine 15 mıllıon eýro kómek bere almady dep ókpelese, olardan halqy on ese az Kıprdiń máselesin sheshýge odan myń ese artyq qarjy – 15 mıllıard eýro da azdyq etip otyr.
Syrttaı qaraǵanda, kishkentaı eldiń problemasyn sheshýge kóp qarjy ketpeýge tıis. Álgi qarjy el bıýdjetin úsh-tórt ese orap alǵandaı. Áńgime sol shaǵyn eldiń qarjylyq júıesi kóp elderdiń ekonomıkasymen kirigip ketkeni sonshalyq, mundaǵy jaǵdaı basqalarǵa da yqpal etedi. Aıtalyq, Kıpr bankteri aktıviniń jalpy kólemi 150 mıllıard eýroǵa shamalas.
Shaǵyn ǵana Kıprdiń úlken ekonomıkalyq saıasattyń nysanyna aınalýy bul eldiń syrtqy saıasattyń da nysany bolǵandyǵyna baılanysty. Bir elder ony Túrkııaǵa qarsy paıdalanǵysy da kelgen. Sol Túrkııanyń jelkesindegi aralda ornalasqan shaǵyn el – búkil Afrıka men Azııaǵa baratyn saýda jolynyń úlken beketi. Álemdik olıgarhtar munda las aqshalaryn saqtaýǵa múmkindik alǵan. Jalpy, Kıpr offshorynda las aqshany «jýý» júzege asady.
Kıpr qalaı qarjy ortalyǵyna aınaldy? Túrkııadaı ekonomıkalyq alypqa Eýroodaq qaqpasy ashylmaǵanda, alaqandaı Kıpr oǵan qalaı ońaı kirdi? Saıasattyń arqasynda. Kıpr úshin talas burynnan kele jatyr. Ol kimge otar bolmady?! Onda qazir de aǵylshyn áskerı bazasy bar. Grekııa ony ózine qosyp alyp, Túrkııanyń jelkesinen qarap otyrǵysy kelgen. Sol oımen 1974 jyly Kıprdi basyp alýǵa árekettengende, Túrkııa ondaǵy óz qandastaryn qorǵaý úshin áskerin túsirdi. Sóıtip, kishkentaı Kıpr ekige bólindi. Eýropa hrıstıandyq Kıprdi qoldaıdy, ol 2004 jyldan Eýroodaq múshesi, túriktik Kıprge bul júrmeıdi. Hrıstıandyq Kıpr – BUU-ǵa, BSU-ǵa, EO-ǵa, DVQ-ǵa, HDV-ge, EQYU-ǵa, EK-ge múshe. Araldyń jartysyna ıe Túriktik Kıprdi tek Túrkııa respýblıkasy ǵana tanyǵan.
Eýropanyń qarjylyq basshylyǵynda Kıprge qarjylaı kómek berýge baılanysty daý kóp. Eýroodaq sol kómekteri basqanyń qaltasyna túsip ketpeı me dep qaýiptenedi. Sóıtse de, Eýropalyq Komıssııa, Eýropalyq ortalyq bank jáne Halyqaralyq valıýta qory bul elge 17 mıllıard eýro kóleminde kómek berý jóninde kelisimge kelse de, aldymen bul eldegi qarjylyq jaǵdaıdy, eń aldymen las kapıtaldy ótkizýdi myqtap bir tekserip alýdy jón sanap otyr.
Al bul tekserý uzaǵyraqqa sozylyp, kómek keshiger bolsa, Kıprdiń qarjylyq júıesi osy naýryzdyń aıaǵynda-aq bankrotqa ushyramaq. Ol búkil Eýropany kúızeltedi. Kishkentaı Kıprdiń álegi úlken.
Mamadııar JAQYP,
«Egemen Qazaqstan».
