Qazaqstan arheologııasynyń qalyptasýy ómiri men shyǵarmashylyǵy, tikeleı alǵanda, ulttyq arheologııa – etnografııa mektepteri tarıhynyń qalyptasý-damý úderisiniń aınasyna aınalǵan Álkeı Marǵulannyń esimimen tyǵyz baılanysty. Kórmede fotosýretter, akademık Álkeı Marǵulannyń jeke zattary, qujattar, marapat belgileri jáne ǵalymnyń ǵylymı-zerteý, uıymdastyrýshylyq qyzmetin ári Qazaqstan arheologııasynyń damýyna qosqan úlesin aıǵaqtaıtyn mýzeı qorynan alynǵan materıaldar usynylǵan. Sondaı- aq, Ortalyq Qazaqstan arheologııalyq ekspedısııasynyń izdenisteri barysynda jınalǵan neolıt jáne qola zamanynyń artefaktilerin kórýge bolady. Ortalyq Qazaqstan ekspedısııasynyń sońǵy jyldardaǵy zertteýlerimen Atasý, Aqmaıa, Myrjyq qonystarynan tabylǵan zattar arqyly tanysasyz. Erte temir ǵasyrynyń eskertkishterinen tasmola mádenıetiniń artefaktileri bar. Ǵalymnyń orta ǵasyrlar tarıhyn zertteýdegi tabystaryn Nura ózeni mańyndaǵy qorymdardan, Otyrar tóbe qalalaryndaǵy qazbalardan jınalǵan dúnıeler, orta ǵasyrlardaǵy qurylys-sáýlet óneriniń eskertkishteri – túrli ǵımarattar maketteri ańǵartady. Kórmedegi etnografııalyq materıaldar tereń tamyrly mádenı muranyń aıǵaǵy. Kórme ekspozısııasyn túrli materıaldar: qazba jumystarynyń panoramasy, jartas betindegi sýretter, arheologııalyq eskertkishterdiń fotosýretteri, sondaı-aq Álkeı Marǵulan jaıly basqa ǵalymdardyń oı-tolǵaýlary tolyqtyrǵan.
Ǵalymnyń aıtýly zertteý jumystary arheologııa, etnografııa, fılologııa, qazaq halqynyń mádenıeti, óner tarıhy sııaqty túrli salalardy qamtydy. Ol ótken ǵasyrdyń 40 jyldarynan bastap Qazaqstan aýmaǵyndaǵy arheologııalyq eskertkishterdi izdestirip, zertteý sharalaryn qolǵa aldy. Jetisý, Ońtústik, Batys Qazaqstan jerindegi ejelgi qala mádenıetiniń oryndaryn anyqtap Otyrar, Taraz, Saýran, Syǵanaq, Saraıshyq sııaqty gúldengen otyryqshy turmys ortalyqtarynyń bolǵanyn dáleldedi.
Qola dáýirindegi ejelgi kóshpelilerdiń materıaldyq mádenıetiniń eskertkishterin izdestirý, zertteý jumystaryna Á. Marǵulan 30 jyl boıy jetekshilik etken. Akademık qola dáýirinde Ortalyq Qazaqstan iri órkenıet oshaǵy bolyp munda biregeı beǵazy-dándibaı mádenıeti qalyptasqanyn da ǵylymı negizde dáleldep shyqty.
Kóshpelilerdiń jáne olardyń muragerleri – qazaqtardyń materıaldyq mádenıetiniń tarıhy ǵalymnyń «Kazahskoe narodnoe prıkladnoe ıskýsstvo» degen eńbeginde tolyq sıpattalady. Á. Marǵulannyń «Drevnıe karavannye pýtı cherez pýstynıý Betpak dala», «O proıshojdenıı plemenı kangly», «O znachenıı epıgrafıcheskıh pamıatnıkov Kazahstana», «Shoqan jáne Manas», «O nasledıı Mashhýr-Jýsýp Kopeeva», «Ejelgi jyr ańyzdar» t.b. eńbekteri bizdiń ata-babalarymyzdyń tereń de baı rýhanı áleminiń kýási deýge bolady. Ol 50 jyldardyń orta kezinen bastap qazaq halqynyń ǵulama ǵalymy Shoqan Ýálıhanov jaıly materıaldardy jınastyryp, 1961-1972 jyldar aralyǵynda uly qazaq ǵalymynyń shyǵarmalar jınaǵynyń bes tomyn shyǵardy.
ALMATY
