Bir de bir bıýdjettik teńge bos jumsalmaıdy

Beısenbi, 21 aqpan 2013 7:23

«Qazaqstan-2050» Strategııalyq baǵdarlamasynda Elbasy sybaılas jemqorlyqpen kúresti kúsheıtýdiń jańa tetikterin belgilep berdi. Sonyń eń bastysy, bul máseledegi zańnamany jetildirý bolyp tabylady. Sonymen birge, Memleket basshysy quqyq qorǵaý organdary men arnaıy qyzmetterdi reformalaý odan ári jalǵasatynyn aıtty. Bıylǵy jylǵy quqyq qorǵaý organdarynyń ótken jylǵy jumys qorytyndylaryna arnalǵan keńeste Prezıdent N.Á.Nazarbaev júıeni jańǵyrtýdyń basty baǵyttarynyń biri – jemqorlyqqa qarsy kúres strategııa­syn ázirleý dep atap kórsetti.

Beısenbi, 21 aqpan 2013 7:23

«Qazaqstan-2050» Strategııalyq baǵdarlamasynda Elbasy sybaılas jemqorlyqpen kúresti kúsheıtýdiń jańa tetikterin belgilep berdi. Sonyń eń bastysy, bul máseledegi zańnamany jetildirý bolyp tabylady. Sonymen birge, Memleket basshysy quqyq qorǵaý organdary men arnaıy qyzmetterdi reformalaý odan ári jalǵasatynyn aıtty. Bıylǵy jylǵy quqyq qorǵaý organdarynyń ótken jylǵy jumys qorytyndylaryna arnalǵan keńeste Prezıdent N.Á.Nazarbaev júıeni jańǵyrtýdyń basty baǵyttarynyń biri – jemqorlyqqa qarsy kúres strategııa­syn ázirleý dep atap kórsetti.

Joǵaryda aıtylǵandaı, bul mindet te eń aldymen jemqorlyqqa qarsy zańdylyqtardy jetildirýden bastaý almaq. Munyń syrtynda, búgingi kúni óńirlik jáne salalyq deńgeıdegi jemqorlyqqa qarsy kúres organdarynyń is-qımylyn jańa mindetterge jumyldyrý talaby da ótkir qoıylýda. Osy oraıda Batys Qazaqstan oblysy boıynsha qarjy polısııasynyń bastyǵy Aıdar Baltaǵulovpen áńgimelestik.

– Aıdar Izbasaruly, Elbasy qoıyp otyrǵan tyń mindetterdiń máni men mańyzyn qalaı túsinesiz?
– Árıne, qandaı iske de maq­satkerlik pen júıeli sıpat tán bolsa nátıjesiz qalmaıdy. Elbasynyń quqyq qorǵaý organdarynyń aldyna qoıyp otyrǵan talaby da osy ekeýiniń birliginen týyndaıdy. Al mundaǵy keshendi reformalardyń qazirgi jaı-kúıine kelsek, onyń qysqa ýaqyt aralyǵymen shek­telmeıtin ereksheligine saı aralyq qo­rytyndylardy oı eleginen ót­kizip saralap saraptap otyrýdyń orny bólek. Osyndaı kózqaras tek ortalyq organdarǵa ǵana emes, sonymen birge, óńirlik býyndarǵa da qajet dep sanaımyn. Mundaı kezde Elbasy atap kórsetkendeı, jetistikterge synı turǵydan baǵa berip, problemalardy jasyrmaı ashyq aıtyp aıqyndap otyrsa, sybaılas jemqorlyqpen kúres so­ǵurlym nátıjeli bola túspek.
Keshendi reforma, keshendi kóz­qaras degennen shyǵady. Jem­qorlyqqa qarsy kúres strategııasy halyqtyń quqyqtyq sanasynyń deńgeıin kóterýmen bir mezgilde iske asatyn bolsa ǵana alǵa qoı­ǵan maqsatyna jete alady. Son­dyqtan da biz óńirlik deńgeıdegi is-qımyldardy turǵyndarmen bir­lesken jumystyń ártúrli joldary men ádisterin damytýmen baılanys­tyra júrgizýge qam jasap otyrmyz. Sóz joq, mundaǵy basty maqsat – ashyqtyq pen jarııalylyqqa qol jetkizý. Soǵan jol ashý. Túpteı kelgende biz bárimiz kúndelikti kúı­ki tirshiliktegi usaq-túıekter emes, úlken strategııalyq mańyzy bar mindetterdi oryndaý qamynda júrgenimizdi tereń túsine de, tereń túısine de bilýge tıispiz.
– Endi áńgimemizdi ózińiz qyz­met atqaryp júrgen óńirdegi eko­nomıkalyq qylmystardyń jaı-kúıine qaraı burǵanymyz jón sekildi. Júıeli saralaý men sarap­taýdyń udaıy kerektigi jóninde aıtyp óttińiz. Endeshe, dál osy turǵydan aımaqtaǵy ekonomıkalyq qylmystarǵa tán sıpat qandaı dep oılaısyz?
– Ekonomıkalyq qylmystar qoǵam men azamattardyń zańmen qorǵalatyn ekonomıkalyq múd­de­lerine ájeptáýir zııany men ke­­sirin tıgizedi. Onyń ózine tán qylmystyq sıpatyn da osylaı beı­neleı alamyz. Bizdiń basty min­­detimiz – ekonomıkalyq qarym-qatynastardaǵy azamattardyń zańdy quqyqtary men múddelerin qorǵaý. Munyń syrtynda tutastaı memleketimizdiń ekonomıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý sekildi asa jaýapty da kúrdeli mindetter tur. Buǵan deıingi ja­salǵan taldaýlar Oral óńi­rinde ashylǵan ekonomıkalyq qylmystardyń eleý­li bóligi aýyr sa­nattaǵy qyl­mystar ekenin kór­setedi. Osy qylmystardyń saldarynan 6 mıllıard 400 mıllıon teńge kóleminde zalal keltirilgen. Sonyń 128,3 mıllıon teńgesi óndirilip alyndy.
– Zalal mólsheri qomaqty bol­ǵanymen, ekonomıkalyq alaıaqtardan óndirilip alynǵan qarajat kólemi tym az eken. Muny qalaı túsindiresiz?
– Suraǵyńyz oryndy. Atalǵan aýyr ekonomıkalyq sıpattaǵy qylmystardyń deni jalǵan ká­­sip­kerlik jasaý jolymen keltirilgen zııandar. Qarjy polısııasy tájirıbesinde dál osyndaı jolmen jasalǵan qylmystardy áshkereleý kúrdeli bolyp tabylady. Onyń ústine birqatar jeke tulǵalar osyndaı jalǵan kásiporyndardy óz atyna emes, ózge týma-týys­qan­­­darynyń atyna tirkeıtini de baıqalyp júr. Kóptegen jaǵ­daılarda olar­dyń tárkileıtin dúnıe-múlik­teri bola bermeıdi. Sodan soń kel­tirilgen zııandy óndirý isi uzaq­qa sozylyp kúrdelene túsedi. Mun­daı derekter departament qyzmetkerleri is-áreketsiz otyr eken degen uǵymdy bildirmeıdi. Ter­geý jumystary júrgizilýde. Eko­nomıkalyq alaıaqtardyń jalǵan kásiporyndardy tirkep, salyq tó­leýden jaltarý kórinisteri anyq­talý ústinde.
Oblystaǵy ekonomıkalyq qyl­mystarǵa tán taǵy bir erekshelik munaı jáne munaı ónimderiniń zańsyz aınalymynan týyndaıdy. О́tken jyly osyndaı sıpattaǵy qylmystardyń 11-i ashylyp osyn­daı teris is-áreketterge jol bergen JShS jetekshilerine qatysty qylmystyq ister qozǵaldy. Olar buǵan deıin aıtyp ótkenimizdeı, kásipkerlikti zań talaptarymen múldem syıyspaıtyn jymysqy is-áreketter arqyly júrgizip, jalǵan býhgalterııalyq qujattar jasaǵan. Munaı ónimderin kóterme satyp alý baǵytynda da dál osyndaı kórinister oryn alǵan. Osylaısha memleketke salyq tólemeı 325 mıllıon teń­ge kóleminde shyǵyn keltirgen. Son­daı-aq, JShS basshylarynyń biri kedendik baj salyǵy salynbaıtyn kólemi 810 tonna shıki munaıdy temir jol arqyly respýblıkanyń kedendik shekarasynan zańsyz túrde óndirýge eki ret áreket jasaǵan. Ári zańdy qujaty joq shıki munaıdy alý, tasymaldaý, saqtaý jáne satý derekteri boıynsha qylmystyq ister qozǵaldy.
Oblysta kóleńkeli ekonomıkamen kúrestiń taǵy bir kórinisi jasyryn ári zańsyz oıyn bıznesiniń jolyn kesý bolyp otyr. Atap aıtqanda, Batys Qazaqstan oblystyq sporttyq poker federasııasy qo­ǵam­dyq birlestiginiń tóraǵasyna qatysty qozǵalǵan qylmystyq is oblys prokýratýrasyna joldandy. Ol sporttyq pokerden týrnır ótkizemiz degen jeleýmen Oral qalasyndaǵy azyq-túlik dúkenderiniń biriniń jertólesinde jasyryn kazıno qyz­metin uıymdastyrǵan. Osy ny­sandy tergeý kezinde poker ústelderi já­ne oıyn fıshkalary men kartalary, júzdegen myń teńge alynyp tárkilendi.
– Memleket tarapynan óńirlerde júzege asyryla­tyn ınvestısııalyq jáne ın­novasııalyq jobalardy qar­jylandyrýǵa qajetti mól­sherde qarajattar bólinip keledi. Osy qarajattar ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ke­tip qalmasyna kim kepil? Onyń tıimdi túrde paıdalanylýyna tek­serýler júrgizý qajet dep esep­­teısiz be?
– Árıne, qajet. Qarjy polısııasy departamenti tarapynan mundaı tekserýler birneshe dúrkin júrgizildi. Sonyń nátıjesinde tabany kúrekteı toǵyz qylmys deregi anyqtaldy. Osynyń ishinde ındýstrııalyq-ın­novasııalyq da­­­­­mý baǵdarlamasy aıasynda «In­fra­qurylymy damyǵan qazirgi za­manǵy mal bordaqylaý alańyn qurý» jobasy boıynsha «Grown Batys» JShS dırektory Evgenıı Alıevke, sonymen birge, Zelenov aýdanyndaǵy kásipkerlik jáne aýyl sharýashylyǵy bóliminiń bastyǵy Nurlan Aqaevqa qatysty qylmystyq ister qozǵaldy. Olarǵa memleketten kásiporynǵa qurama jemnyń baǵasyn arzandatý úshin bólingen qarjylaı kómekti talan-tarajǵa saldy degen aıyp taǵylýda.
– Oblystaǵy sybaılas jem­qorlyq sıpatyndaǵy qyl­mystarǵa qatysty ne aıtar edi­ńiz?
– Bul úshin biz aldaǵy jyldarǵa arnalǵan aımaqtyq baǵdarlama jasaǵan bolatynbyz. Búgingi basty súıenerimiz osy irgeli qujat. О́tken jyly departament saqshylary kómegimen ashylǵan sybaılas jemqorlyq sıpatyndaǵy qyl­mystardyń sany ósti. Sondaı-aq derek­ter aýyr sybaılas jemqorlyq qylmystardyń sany artqanyn kórsetedi. Aldyńǵy jylmen sa­lystyrǵanda para alý derekteri boıynsha ashylǵan qylmystardyń sany eki ese óskenin kóremiz. Qazir mundaı qylmystyq ister tergelý ústinde.
О́tken jyly qarjy polısııasy departamenti oblys aýmaǵyndaǵy memlekettik satyp alýlar tártibi men zańdylyqtarynyń saqtalýyna tıisti tekserýler júrgizdi. Onyń nátıjesi boıynsha 11 qylmys ashyl­dy. Mysaly, búgingi kúni 100 paıyz quryltaıshysy Oral qalasynyń ákimdigi bolyp tabylatyn «JaıyqBıznesSentr» JShS-nyń dırektory Qaztaı Sahıpovqa qatysty qylmystyq is sotta qa­ralý ústinde. Oǵan qyzmet babyn asyra paıdalanyp oblys or­ta­lyǵynda áleýmettik mańyzy jo­ǵary tamaq ónimderiniń baǵasyn turaqtandyrýǵa bólingen bıýdjet qarajatyn talan-tarajǵa saldy degen aıyp taǵylýda.
Qazirgi ýaqytta óńirde jer te­limderin bólý jáne berý jóninde sybaılas jemqorlyq kórinisteri beleń alyp otyrǵany jasyryn emes. О́tken jyly osy máselege qatysty birneshe qylmystyq is qozǵaldy. Onyń ishinde bir qylmystyq is boıynsha jer telimderin zańsyz bergen Bórli aýdanyndaǵy Qy­zyltal aýyldyq okrýginiń ákimi Sa­parǵalı Sırajev bir jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy.
– Ekonomıkalyq qylmys pen sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúrestegi siz ustanatyn basty qaǵıda qandaı?
– Bul suraǵyńyzdy jeke adam­ǵa qatysty telimeı, jalqydan jalpy túrge oraılastyra otyryp bergenińiz jón bolatyn edi. Sondyqtan bul saýalyńyzǵa jaýapty bir adamnyń emes, tutastaı qarjy polısııasy departamenti atynan qaıtarǵandy yńǵaıly kóremin. Osy oraıda biz úshin bas­ty ustanym – bir de bir bıýdjettik teńge bos jumsalmaýy tıis degen qaǵıdaǵa arqa súıeýi kerek degen oıdamyn. Iаǵnı bizdiń barlyq kúsh-jigerimiz ben kásibı sheberligimiz bıýdjettik qarajattardyń óz maqsa­tyna jumsalýyn baqylaý bolyp qala bermek.
– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken  Temir Qusaıyn,
 «Egemen Qazaqstan».