Azamattyq qoǵamnyń bir tiregi – úkimettik emes uıymdar

Azamattyq qoǵamnyń bastaýyn orta ǵasyrdaǵy alǵashqy gýmanıstik ıdeıalarmen baılanystyra qarastyratyn kózqarastar bar. Degenmen, onyń búgingi zamanǵy formasynyń qalyptasý tarıhy úsh ǵasyrdaı ýaqytty qamtıdy. Salanyń osy aralyqtaǵy damý, je­tilý tarıhyna zer salsaq, birinshi ke­zekte damyǵan memleketterdegi aza­mattyq qoǵamnyń bet alysy sanada jańǵyrady. Ásirese AQSh, Uly­brı­tanııa, Batys Eýropa elderinde aza­­­mattyq qoǵamnyń memlekettiń órken­­­deýine tıgizip otyrǵan paıdasy zor. Olardaǵy azamattyq qoǵamǵa tán, 30-40 jyldyq tarıhy bar, qor­shaǵan ortany qorǵaý, densaýlyq saqtaý, adam quqyǵyn saqtaý, damýshy memleketterge kómektesý jáne demokratııany damytý salalarynda yqpaldy keıbir qurylymdar álemdik aýqymdaǵy máselelerge deıin aralasýda.

Jalpy, atqarýshy bılik pen aza­mattyq qoǵam – memlekettiń qos qana­ty. Bular birlespeı is ilgeri baspaıdy. Damyǵan memleketterde osy qos tarapqa teńestirilgen múmkindiktiń berilýi olardyń órkendeýiniń negizi bolyp otyr. Al jalpy bıligi, onyń tarmaqtary monopolıstik qaǵıdat­taryna súıengen, azamattyq qoǵamnyń damýyna múddeli emes elder kóptegen máselelerde artta qalýda.

Sońǵy 10 jylda Qazaqstanda tir­kelgen úkimettik emes uıymdardyń sany 20 myńǵa jýyqtapty. Maman­dardyń aıtýynsha, olardyń 2 myńdaıy jumys istep turǵan kórinedi... Bul uıymdardyń taǵdyry tikeleı qar­jyǵa baılanysty ekeni belgili. Eli­mizdegi ÚEU-lardyń donorlary – halyqaralyq uıymdar men elshi­likter, Úkimet, (grant kólemi 3 mlrd teńgedeı). Sońǵy 15 jyl ishinde memlekettik áleýmettik tapsyrysty qarjylandyrý 65 esege ósken), iri kompanııalar jáne óz bıznesin ashqan ÚEU-lar (áleýmettik bıznes). Bul jerde úkimettik emes uıymdarǵa usynylatyn qarjynyń basym bóligi Úkimet pen sheteldik elshilikterge tıesili. Al qalǵandarynyń úlesi mardymsyz. Mine, dál osy jerde ÚEU-lardyń qoǵamdaǵy róli kúsheımeı otyrǵanynyń basty sebepteri aı­qyndala túsedi. 

Elimizde iri kompanııalar, bız­nes-qaýymdastyq ÚEU-lardyń əleýmettik máni zor bastamalaryn qarjylyq qoldaýy tómen deńgeıde. Kompanııalar, bıznes salasy bir rettik kómekten asa almaı júr. Árıne ÚEU-ǵa bıznesmender, jeke kompanııalar járdemdespeıdi dep aıtý qıyn, biraq óte az. Al mańyzdy jobalar memlekettik tapsyrystar men baıqaýlar arqyly berilgen qarjyǵa júzege asyrylýda. Iаǵnı, úkimettik emes uıym memlekettiń granttaryna, tap­syrysyna, dáliregi tenderge tel­mirýge májbúr. Bul jaǵdaı tapsyrys berýshiler emeýrinimen ýaqytsha qury­latyn ÚEU-lardyń paıda bolýyna ákeledi de, qoǵam ómirine belsene aralas­qysy keletin qurylymdar amalsyzdan ysyrylyp qalady. 

Endi osy arada shetelderdiń tájirı­­besinen birer mysal keltireıik. Máselen, Eýropa elderinde mundaı uıym­­darǵa irili-usaqty kompanııa­lar, qaltaly adamdar kómektesip oty­rady. Al Úkimet olardy janama túrde ǵana qoldap, olardyń qyz­metin tek baqylaýmen shekteıdi. Bul arada eýropalyq ÚEU-lar múlde mem­lekettik tapsyrys almaıdy degen uǵym týyndamaýy kerek. Olar da memlekettiń tapsyrysyn oryndaıdy. Biraq bizden bir ereksheligi Úkimet eldegi ÚEU-lardan ózderi kómek surap, qar­jysyn usynady. О́ıtkeni ábden qa­lyptasqan, tájirıbesi mol, músheleri kóp uıymdardyń qyzmetine Úkimettiń ózi táýeldi bolady. Úkimettik emes uıymdardyń jumysyn jandandyrýǵa kezinde barynsha nazar aýdarǵandyqtyń jemisi osy bolsa kerek. Eger osyndaı prosess bizde júzege assa, «úshinshi sektor» – azamattyq qoǵam ájeptáýir serpilis alar edi. Bizde kompanııalar men qaltaly jandardyń azamattyq qoǵamdy qoldaýǵa qarjy bólýiniń mardymsyzdyǵy ÚEU-lardy Úkimetke táýeldi etip otyr. 

Taǵy bir aıta keter jaıt, elimizdegi ÚEU-lardyń kópshi­liginiń músheleri de óte az bolyp keledi. Shyǵyn qol baılaıdy.