Bas qalanyń Bas jospary

Búginde astanamyz ultymyzdyń  uıasyna, azattyq ańsaǵan eldiń sımvolyna aınalyp úlgerdi. Kezinde Álı­han­dar Alash­tyń ortalyǵy etýdi kóz­degen Qara­ótkel­diń tu­sy­nan aspan­men talasqan záý­lim ǵıma­rat­tary bar kóz tartar shahar boı kó­ter­di.

Talaıdy tamsandyrǵan tań­ǵa­jaıyp shahardyń bir kúnde paıda bolmaǵany bel­gili. Keńes dáýirinde «Máskeý bir kún­de turǵyzylǵan joq» dep aıtýshy edi ǵoı. Sol sekildi Saryarqanyń tórinde oryn tep­ken elordamyz jyl sanap ózgerip kele­di. Shahardyń osylaısha kórkeıýi, eń áýeli, qalanyń bekitilgen Bas josparyna baı­la­nysty.

Osy oraıda elorda salýdaǵy Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń eńbegin atap ótken jón. Jańa astananyń irgetasy qalanǵan kúnnen bastap, qalanyń bolashaq josparyn muqııat oılastyryp, arhıtektýralyq doktrınasyna deıin qalyptastyrdy.

Qalanyń Bas josparyn jasaý úshin halyqaralyq baıqaý júrgizilgeni esi­miz­de. Elbasynyń sáýletti shahar salý ıdeıa­syna álemniń myqty arhıtektorlary da qyzyǵýshylyq tanytyp, kóptegen usy­nys kelip túsken-di. Jańa astananyń bas­ty avtory – N.Nazar­baev óziniń «Eýrazııa júreginde» atty kitabynda osy oqıǵany bylaı dep eske alady:

«Konkýrsqa aıtýly sáýlet kompanııalarynan jáne bul turǵyda álemge jaıylǵan ataqtary bar: Japonııa, AQSh, Aýstralııa, Italııa, Fransııa, Germanııa, Reseı, Fınlıandııa, Koreıa, Bolgarııa, Pákistan, Polsha, Chehııa, Ýkraına, О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne Latvııa sııaqty elderden 50-den astam joba tústi. Barlyq joba Kongress-holl­ǵa qoıyldy, sóıtip olarmen árkim­niń tanysýyna tolyq múmkindik týdy. Usy­nystar toptamasynyń ishinen halyq­aralyq konkýrstyń sharttary men talaptaryna jaýap bere alatyn 27 joba irikteldi. Sóıtip konkýrs qorytyndysy boıynsha, Qazaq­stannyń jańa astanasyn salýdyń bas jospary retinde zamanymyzdyń asa kórnekti sáýletshileriniń biri, japon konseptýalısi Kıse Kýrokavanyń jobasy qabyldandy».

Tańdaýdyń «Kúnshyǵys eliniń» suńǵyla sáýletshisine nelikten tús­kenin Elbasy N.Nazarbaev bylaısha túsindiredi:

«О́z atymnan qosar bolsam, qalanyń taramdalǵan-saqınaly kompozısııasy men onyń óristi nysanyn usynatyn Kýrokavanyń Bas jospary bizdiń kóshpeli ata-babamyzdan jetken ulttyq serpindi sezimdi eskeretindikten jáne qalanyń ortalyq bóliginiń landshaft ereksheligi nomadtardyń ejelgi kóshpeli turaqtarynyń pishinin eske salatyndyqtan, kóp jaǵdaıda janyma jaqyn seziledi».

Kýro­kavanyń konseptýaldyq ıdeıa­sy – shahardy ǵalamdyq úderis turǵysynan qarastyra otyryp, onyń tabıǵatpen baılanysyn joǵaltpaı, jasyl jelekti mekenge aınaldyrý. Kýrokava myr­zanyń óz sózimen aıtsaq, «HH ǵasyr meha­nıkalyq prınsıpter ústemdik alǵan dáýir bolsa, HHI ǵasyr ómir prın­sıpterine kóshetin dáýir bolady. Endeshe, Qazaqstan­nyń jańa astanasy «sımbıoz» atty sheshý­shi uǵymdy arqaý etýi tıis». Osyny basty qaǵıdat etip jasalǵan Bas jospardyń nátıjesinde, elordamyz az ýaqyt ishinde ýrbandalý men tabıǵı orta ásem úılesken qala retinde boı kóterdi.

Doktor Kýrokavaǵa ózi usynǵan qala qurylysy tujyrymdamasy negi­zin­­de Astanany damytýdyń 2030 jyl­ǵa deıingi Bas josparynyń jobasyn ázirl­eý usynyldy. Bul tapsyrys Ja­ponııanyń Halyqaralyq ynty­maq­tastyq jónindegi agenttigi (JHYA) men Astanany damytý korporasııasy arasyndaǵy kelisim aıasynda japon úkimetiniń grantyna oryndaldy. Kıse Kýrokavanyń basshylyǵyndaǵy jobalyq top usynǵan eskız-ıdeıany el Úkimeti 2001 jyldyń 15 tamyzynda bekitti.

Qala qurylysynyń osyndaı doktrınasy alǵash ret Nur-Sultan qalasynda iske asyryla bastaǵanyn talaı márte tamsana jazdyq. Búginde óńirdiń ekologııalyq júıesine ba­symdyq berile otyryp jasalǵan joba nátıjesinde elorda mańynda jasandy orman alqaby qalyptasty.

Jyl saıyn qala syrtyndaǵy 5 myń gektar jerge aǵash otyrǵyzylady. Qazirgi tańda atalǵan ormannyń kólemi 50 myń gektardan asty. Elbasynyń tapsyrmasymen qurylǵan «Jasyl aımaq» memlekettik kásiporny bas qalanyń aýmaǵyn kógaldandyrýǵa tikeleı jaýapty. Keleshekte elordany qorshaǵan qalyń aǵash Býrabaıdyń tabıǵı ormanymen qosylady. Budan bólek, shahardy jasyl jelekke aınaldyrý jumysy da nazardan tys qalǵan joq. Jyl saıyn qala ishinde de aǵashtar otyrǵyzylyp, kógaldandyrý jumystary jolǵa qoıylǵan.

Aıtpaqshy, Kýrokava jasaǵan Bas josparǵa keıinirek ózgerister engizildi. О́ıtkeni japon sáýletshisi qalany jobalaǵan kezde turǵyndardyń sany tez ósetinin boljamaǵan syńaıly. Buǵan tańǵalýdyń reti joq. О́ıtkeni kez kelgen joba burynǵy tájirıbelerge súıenip jasalady. Al osyǵan deıin eshbir elde az ǵana ýaqyt ishinde álemge tanymal astana salynǵan emes. Onyń ústine, Qazaqstannyń ózindik joly bar ekenin, shartarapqa jaıylǵan qaǵı­dattar «toǵyzynshy terrıtorııaǵa» kelgende múdiretinin qaıdan bilsin?!

Osylaısha alǵashqyda 2030 jylǵa deıin turǵyny 1 mıllıonǵa jetedi degen shahar bul mejeni 12 jyl buryn oryndap tastady. Bul – el halqynyń 5 paıyzy. Salystyryp kórińiz, 1997 jyly elorda jańa aýysyp kelgende qalany nebári 300 myńǵa jeter-jetpes adam meken etken-tuǵyn.

О́zgertilgen Bas josparǵa sáıkes, shahardyń ózin ǵana emes, Nur-Sultan aglomerasııasyn tolyqtaı damytý kózdelgen. Osy aýmaqqa Aqkól qalasy men Aqkól, Arshaly, Selınograd jáne Shor­tandy aýdandarynyń birqatar eldi mekeni kiredi. Qazirgi tańda aglo­merasııanyń aýmaǵy 2,18 myń sharshy shaqyrymdy qurap otyr. Halyq sany 1,2 mıllıonnan asty.

Astana qalasy­nyń 2019-2023 jyldarǵa arnalǵan jı­naqy qurylysy jónindegi keshendi jospary boıynsha, halyq sany jyl saıyn ortasha eseppen 2,5 paıyzǵa ulǵaıady dep josparlanǵan. Osyǵan sáıkes, 2030 jyly elorda turǵyndarynyń sany 2 mıllıonǵa jetpek.

Osy jobalardy iske asyrý 3 baǵyt­ta júzege asyrylmaq. Birinshi mindet − astana aglomerasııasyn aýmaqtyq jáne ınstıtýttyq damytý. Osy mindet sheńberinde qala qurylysyn josparlaý qujaty – Nur-Sultan aglomerasııasyn aýmaqtyq damytýdyń óńirara­lyq shemasy ázirlenip, bekitildi. Ekin­shisi − respýblıkalyq jáne óńirlik naryqta Nur-Sultan aglomerasııasyn ekonomıkalyq ornyqtyrý. Bul baǵytta josparlanǵan is-sharalar búginde óz jemisin berip otyr. Sońǵy 20 jyl ishinde qalanyń ishki jalpy ónimi 190 ese kóbeıip, 5 trln teńgege jetti. О́nerkásip salasy 30 esege ósip, orta jáne shaǵyn bıznes sýbektileri óndirgen ónim kólemi 4,3 trln teńgeni qurady. Memlekettik bıýdjetke túsetin túsim 80 esege artyp, 1998 jylǵy 13 mlrd teńgeden 2017 jyly 1 trln teń­gege jetti. Munyń ózi elordanyń eko­nomıkalyq turǵydan óte tıimdi joba ekenin ańǵartqandaı.

Úshinshi mindet boıynsha qaladaǵy ınfraqurylymdyq jobalardy úıles­tirý jumystary atqarylyp jatyr. Soǵan sáıkes, jańa áýejaı men temir jol vokzalynyń qurylysy aıaq­tal­dy. Qazirgi tańda LRT (jeńil relsti) jobasy salynyp jatyr. Osy is-sharalar josparyn júzege asyrý úshin respýblıkalyq bıýdjetten 51,5 mlrd teńge, jergilikti bıýdjet qarajatynan 771,3 mln teńge bólindi.

Elordanyń mańyndaǵy aýyldyq jerlerdi de damytý josparǵa engen. Nur-Sultan qalasynyń eldi me­kenderin áleýmettik-ekonomıkalyq damytýǵa sáıkes, quny 105 mlrd teńge bolatyn 194 is-shara júzege asyrylady. Onyń ishinde sýmen qamtý, jol jóndeý, elektr jelisin tartý sekildi halyqqa qajetti qyzmetter bar. Budan bólek, bilim ordasyn salý nemese jóndeý, medısınalyq mekemeler, turǵyn úı salý sekildi jos­parlar da bar.

Sonymen qatar aldaǵy 5 jyldyń ishinde elordanyń damýyna shamamen 6 trln teńge jeke ınvestısııa sa­lyn­baq. Bul óz kezeginde áleýmettik jáne ınjenerlik ınfraqurylymnyń keńeıýine, turǵyn úı qurylysynyń ósýine jaǵdaı jasaıdy. 2023 jylǵa deıin shamamen 10 mıllıon sharshy metr turǵyn úı salynady. 

Budan bólek, 121 km jol, 2 jol aıryǵyn, 3 kópir, 1 jol ótpesin, 1 ton­nel salý jáne 1 aınalma joldy aıaqtaý josparlanyp otyr. Mundaı qadam elorda joldarynda kóliktik kollapstyń týyndaýyna jol bermeı, qaladaǵy negizgi magıstraldardaǵy júktemeni 50 paıyzǵa tómendetýge múmkindik beredi.

Elordadaǵy ózekti máselelerdiń biri – káriz júıesi. Jaýyn jaýsa bas qala­myz shaǵyn Venesııaǵa aına­lyp shyǵa keletini jasyryn emes. Bul máseleni retteýdi Elbasy talaı ret tapsyrǵan bolatyn. Endi 2019 jyldyń sońyna qaraı nóser­li kárizdiń qolda bar tazalaý qury­lys­taryn rekonstrýksııalaý jáne jańalaryn salý josparlanǵan. Bul jer ústindegi sýlardyń kedergisiz ketýine múmkindik beredi.

Búginde astana Qazaqstan táýel­siz­diginiń tuǵyryna aınaldy. Elimiz­diń elordasy Aqmolaǵa qonys aýdar­ǵannan bergi ýaqyt − memleketimizdiń qaýip­sizdigin, geosaıası erkindigin, ter­rı­­torııasynyń myzǵymastaı berik­tigin, el ekonomıkasynyń qarqyndy damý strategııasyn qamtamasyz etken táýelsiz Qazaqstan tarıhyndaǵy bet­burysty kezeń.

Aǵylshynnyń máshhúr aqyny Abraham Kaýlı bir shyǵarmasynda «Qudaı alǵashqy baqty jaratsa, alǵash qala salǵan Qabyl bolatyn» dep jazǵan eken. Eger A.Kaýlı elordany kórse, sol joldaryn ózgertip, «alǵash zamanaýı astana salǵan – qazaqtar» dep aıtar ma edi, kim bilsin?..