Áleýmettik salaǵa basty nazar

Sársenbi, 20 aqpan 2013 7:27

Ústimizdegi jyldyń sáýir aıynda shetel ınvestorynyń tıimdiligin alǵashqylardyń biri bolyp dáleldegen «Teńizshevroıl» kásipornynyń qurylǵanyna jıyrma jyl tolady. Osy jyldar ishinde kásiporyn bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligine erekshe mán berip, Qazaqstannyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna eleýli úles qosty.

Sársenbi, 20 aqpan 2013 7:27

Ústimizdegi jyldyń sáýir aıynda shetel ınvestorynyń tıimdiligin alǵashqylardyń biri bolyp dáleldegen «Teńizshevroıl» kásipornynyń qurylǵanyna jıyrma jyl tolady. Osy jyldar ishinde kásiporyn bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligine erekshe mán berip, Qazaqstannyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna eleýli úles qosty.

«Teńizshevroıl» birlesken kásip­ornynyń qyzmeti – tek óndiris qana emes. Álemdegi eń iri munaı kásipshiliginiń birin ıgerý áýel bastan jergilikti óńirdi damytý baǵdarlamasymen baılanystyryldy, ıaǵnı bıznesti júrgizýde áleý­mettik jaýapkershilik basty nazarǵa qoıyldy.
Qazaqstan táýelsizdiginiń tól balasyndaı ómirge kelgen «Teńizshevroıldyń» búgingi jetistigin biz egemen eldiń tarıhı tabysymen tyǵyz baılanystyramyz. Bul zańdy da. О́ıtkeni, osydan jıyrma jyl buryn, 6 sáýirde Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen «Shevron» korporasııasynyń basqarma tór­aǵasy Kennet Derr «Teńizshevroıl» birlesken kásipornyn qurý týraly 40 jyldyq kelisimge qol qoıdy. Teńiz ken ornyn ıgerý jónindegi zor aýqymdy jobaǵa bastaý salǵan bul tarıhı qujatqa qol qoıǵannan keıin Nursultan Nazarbaev: «Búgingi kún – Qazaqstan ekonomıkasy úshin de, «Shevron» úshin de tarıhı kún. Res­pýblıka is júzinde iri kapıtal salymdaryn tartyp otyr, sóıtip sol arqyly álemdik bızneske ózara paıdaly negizde onymen jumys isteýge nıeti bar ekenin kórsetip otyr», dep málimdedi. Qazaqstan úshin ǵana emes, «Shevron» korporasııasy úshin de bul mámile 1970-shi jyldardyń basynan bergi eń iri halyqaralyq mámile edi. Osynaý baǵaly qujatqa – Qazaqstan-Amerıka munaı kelisim-shartyna qol qoıylýynyń búkil dúnıe júzi úshin ekonomıkalyq qana emes, saıası mańyzy boldy. Teńiz kelisim-sharty halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan Qazaqstanǵa degen senim deńgeıin kóterip, aıtarlyqtaı dárejede onyń qolaıly ımıdjin jasaýǵa septigin tıgizdi.
Osylaısha Qazaqstannyń orasan zor munaı alybynyń jáne jalpy el ekonomıkasy damýy­nyń jańa kezeńi bastaldy.
Ǵasyr ǵalamatyna aınalǵan bul jo­banyń Táýelsizdik tuǵyryna endi mingen jas mem­lekettiń ekonomıkalyq turǵyda nyǵaıýyna qosqan úlesi aıtarlyqtaı. Sıfr tiline júginsek, osynaý jıyrma jylda «Teńizshevroıl» JShS respýblıka ekonomıkasyna shamamen 74,2 mlrd. AQSh dollary kóleminde qarjy saldy. Kásiporyndaǵy qazaqstandyq kadrlardyń eńbekaqysy, jergilikti kompanııalardyń taýarlary men qyzmetterine tólemder, temir jol men munaı qubyrlarynyń jáne memlekettik kásiporyndardyń qyzmetterine tólemder, sondaı-aq memleket bıýdjetine tólenetin salyq­tar men roıaltıler – mine, osyndaı tikeleı tólemderdiń bári kompanııanyń Qazaqstan ekonomıkasyna qosyp otyrǵan úlesi bolyp tabylady. Onyń 14,2 mlrd. AQSh dollary 2012 jyldyń úlesine tıedi.
Tabys syry san qyrly. Ujym mú­sheleri men seriktesterdiń ózara túsinistigi men erteńge degen senimi, onyń ústine Qazaqstan Úkimeti tarapynan jasalyp otyrǵan qoldaý kásiporynnyń nebir asý­lardy baǵyndyrýyna múmkindik ber­di. Osyndaı birlesken kúsh-jigerdiń arqasynda tartylǵan ınvestısııa tıimdi ıgerildi. Bul TShO-ǵa batyl túrde búkil óndiristik ınfraqurylymdy qaıta qurýǵa, óndiristik bazany keńeıtýge, álemdik eń jańa turpatty tehnologııalardy paıdalana otyryp, jańa nysandar qurylysyn salý jáne jańa jabdyqtardy montajdaý esebinen óndiristik qýattardy eleýli túrde arttyrýǵa yqpal etti. Saıyp kelgende, Qazaqstanǵa tartylǵan tuńǵysh sheteldik ınvestısııa óziniń tıimdiligimen ózge de ınvestorlarǵa jol ashty.
Senimderdiń durystyǵy «Paryz» syılyq­tarymen bekı tústi. 2008 jyly «Eń úzdik áleý­mettik joba» úshin, 2009 jyly «Eń úzdik ujymdyq kelisim-shart» úshin, «Paryz» syılyǵyn alsaq, 2011 jyly «Bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi jónindegi respýblıkalyq «Paryz» syılyǵynyń Gran-prı júldesine ıe boldyq. Biz bul marapattardy qyzmetimizdiń ádil baǵasy ǵana emes, sonymen birge, bolashaǵymyzǵa kórsetilgen zor senim dep qabyldadyq.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezı­denti Nursultan Ábishuly Nazarbaev shetel ınves­toryn tarta otyryp, bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligine erekshe nazar aýdardy. Osy rette, bizdiń kásiporyn da ótken 20 jylda bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligin kún tártibinen bir sát te túsirip kórgen emes. Kásiporynnyń óndiristik jáne ekonomıkalyq qyzmeti Qazaqstan Respýblıkasymen tyǵyz serik­testikte júzege asyrylyp keledi.
Bıznestiń áleýmettik jaýap­kershiligi ká­siporyn qyzmetiniń ár alýan qyrynan, atap aıtqanda turǵyndardyń turmys jaǵdaılaryn jaqsartýǵa baǵyttalǵan jergilikti ákimdiktermen birlesken áleý­mettik jobalardan, eńbek rynogyn damytý, ıaǵnı eńbekke qabiletti jergilikti tur­ǵyndardy jumysqa tartýdan, qazaqstandyq bıznes úshin múmkindikterdi arttyrýdan jáne jańa jumys oryndaryn ashýǵa yqpal etýden, óz qyzmetkerlerimiz ben taıaý eldi mekender turǵyndarynyń qaýip­sizdigin qamtamasyz etýden jáne olar­dyń densaýlyǵyn qorǵaýdan, kompanııa qyz­metkerleriniń jergilikti turǵyndarǵa kómek kórsetýge ba­ǵyttalǵan bastamalaryn qoldaýdan kórinedi.
О́tken 20 jylda «Teńizshevroıl» Atyraý ob­lysy men Jylyoı aýdany ákim­dikterimen bir­lese otyryp, qala jáne aýdan ómirin jaq­sar­týǵa ba­ǵyttalǵan nebir bastamalardy júzege asyrdy. Tek Atyraý oblysynyń áleýmettik baǵdarlamalaryna 800 mln. dollardan astam ınvestısııa bólindi.
Barshaǵa málim, kásiporyn óziniń áleý­mettik baǵdarlamalaryn iske asyrýdy 1993 jyly «Atyraý Bonýs Qory» dep atalatyn bes jylǵa arnalǵan baǵdarlama endirýden bastady. Ol boıynsha Atyraý men Teńiz ken ornyna irgeles jatqan aýdandarda áleýmettik, mádenı jáne turmystyq sa­la nysandaryn damytýǵa 50 mln. AQSh dollary mólsherinde qarjy quıý kózdelgen bolatyn. Ony júzege asyrý sheńberinde oblysta áleýmettik ınfraqurylymnyń iri nysandary: Atyraý qalasynda jylytý qazandyǵy, nan zaýyty men klınıka, sondaı-aq Qulsary qalasynda sý tasqynynan zardap shekken adamdarǵa arnalǵan 20 turǵyn úı jáne klınıka salyndy. Budan basqa, bul baǵdarlamaǵa densaýlyq saqtaý salasyndaǵy ártúrli jobalar endi, atap aıtqanda, týberkýlez aýrýyn emdeýdiń jańa ádistemesi engizildi. Shyn máninde bul aımaqtyń áleýmettik problemalaryn sheshý jolynda jasalǵan zor qadam boldy.
1999 jyly aıaqtalǵan «Atyraý Bo­nýs Qory» baǵdarlamasynyń ornyna «Igilik» dep atalatyn áleýmettik jobalar baǵdarlamasy keldi. Sol jyly ony iske asyrý aıasynda Atyraý qa­lasyndaǵy Jaıyq ózeninen ótetin bas kópirdi qaıta jańartý jobasy iske asyryldy, oǵan 2 mln. AQSh dollary jumsaldy. Sondaı-aq, Atyraý qalasyndaǵy ǵımarattardy jańartý jobasyna 2 mln. AQSh dollary bólindi. 2000 jyldyń ózin­de «Igilik» baǵdarlamasy sheńberinde Aty­raý ýnıversıtetiniń jańa ǵımaratyn salýǵa, qaladaǵy ǵımarattardy jańartýǵa jáne Jaıyq ózeniniń jaǵasyn bekitýge 5 mln. AQSh dollary jumsaldy.
2007 jyly TShO kásiporynnyń óndiristik aımaǵynan 30 shaqyrym jerde ornalasqan, burynǵy 3500 adam turatyn Saryqamys munaıshylar ken­tiniń turǵyndaryn basqa jerge kóshirý baǵdarlamasyn aıaqtady. Saryqamys eldi mekeniniń turǵyndaryn kóshirý – Atyraý oblystyq ákimdigi júzege asyrǵan jáne «Teńizshevroıl» tolyqtaı qarjylandyrǵan mańyzdy áleýmettik jobalardyń biri boldy. 750 otbasy osy joba boıynsha Atyraý qalasyndaǵy shaǵyn aýdan men Jańa Qaraton eldi mekeninde salynǵan jańa úılerge qonys aýdardy. Kottedj tıptes bir jáne eki qabatty turǵyn úılerden turatyn bul keshender tutas bir shaǵyn aýdan túrinde josparlandy, ortalyǵynan mektep ǵımaraty salyndy, sondaı-aq onda ınjenerlik qurylystar jáne ınfraqurylym nysandary: kólik jáne jaıaý jolaýshylar baǵyttarynyń ishki jelisi, drenaj júıesi, sý qubyry, elektrmen jáne gazben qamtý qarastyryldy. Turǵyn úıler tabıǵı gazben jumys isteıtin jeke jylytý júıelerimen qamtamasyz etilip, sharýashylyq qurylystary jáne garaj salyndy. Mektepti jylytý úshin gazdy qazandyq ornatyldy.
1993 jyldan 2012 jylǵa deıingi kezeńde TShO «Atyraý Bonýs Qory» jáne «Igilik» baǵdarlamalary sheń­berinde Atyraý qalasy men oblysta júzege asyrylǵan densaýlyq saqtaý, bi­lim berý, áleýmettik ınfraqurylym sala­syndaǵy ártúrli áleýmettik jobalardy qarjylandyrýǵa 200 mln. AQSh dollary jumsaldy. Baǵdarlama sheńberindegi Atyraý qalasyndaǵy elektr jelileri nysandaryn qaıta jaraqtandyrý, shaǵyn aýdandardy tabıǵı gazǵa qosý, sondaı-aq sý tazartý júıeleriniń qýattaryn keńeıtý, Qulsary qalasyndaǵy 620 oqýshyǵa arnalǵan jańa kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshe ǵımaraty, osy qaladaǵy aýyz sýǵa qatysty iri joba kóp kóńilinen shyqty.
Qashanda óz jumysyn jergilikti halyqtyń ıgiligine baǵyshtaǵan kásiporyn 2009 jyldan bastap, áleýmettik se­riktestikke negizdelgen áleýmettik ın­vestısııalardyń fılantropııalyq mo­delinen bas tartty. Búginde TShO mańyzdy degen áleýmettik máselede tájirıbesi bar úkimettik emes uıymdarmen baılanys ornatty. Jyldyq bıýdjeti 1 mln. AQSh dollaryn quraıtyn áleýmettik ınvestısııalar baǵdarlamasy den­saýlyq saqtaý, bilim berýge negiz­delgen tıimdi jobalardy júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Jyl saıyn kásiporynnyń túrli bólimderiniń bilikti mamandarynan qurylǵan arnaıy komıssııa úkimettik emes uıymdardan kelip túsken áleýmettik jobalardyń jergilikti halyqqa berer paıdasyna qaraı iriktep, ınvestısııa bólip keledi. Iriktelegen ınvestısııalyq jobalar óńirdiń ózekti áleýmettik máselelerin sheshýge aıtarlyqtaı yqpal etýde. Máselen, Ortalyq Azııanyń Eýrazııa Qorymen (OAEQ) seriktestigimizdiń basty mindeti – Jylyoı aýdanyndaǵy ózekti áleýmettik máselelerdi sheshýge yqpal etip, oǵan jurtshylyqtyń qatysýyn keńeıtý. TShO-nyń OAEQ-men seriktestigi óziniń basty mindetterine qosa derbes, erekshe eki baǵytta jumys júr­gizý arqyly oń nátıjelerge jetýde. Biz olardyń mańyzdylyǵyn jer­gilikti turǵyndar ókilderine saýalnama júrgizý jáne pikirler suraý arqyly anyqtaǵan bolatynbyz. Ekinshi kezektegi máseleler tikeleı medısınalyq qyzmet pen medısınalyq nasıhattyń, sondaı-aq bilim berý júıesiniń sapasyn jaqsartýǵa qatysty. Osy mindetterdiń alǵashqysy medısına qyzmetkerlerin zamanaýı jańa ádistemelerge úıretý jáne turǵyndardy salamatty ómir saltyn nasıhattaý isi­ne tartý arqyly Jylyoı aýdany tur­ǵyndarynyń arasynda salamatty ómir saltyn nasıhattaýdyń tıimdiligin arttyrdy. Osy baǵdarlama sheńberinde Jylyoı aýdanynyń 17 dárigeri emdelýshilermen jumys jasaý boıynsha oqýdan ótip, oǵan qosa, salamatty ómir saltyn nasıhattaıtyn dárister oqýdy úırendi, al 6 dáriger osyndaı trenıngter ótkizýdi úırendi. Oqýdan ótken dárigerler 2308 adamǵa dárister ótkizip, osy máselege turǵyndardyń nazaryn aýdartý maqsatynda arterııalyq gıpertenzııa mektebin ashty. Ekinshi je­ke mindet muǵalimderdi ınteraktıvti oqytýdyń jańa ádistemesine úıretý jáne oqytýdyń tıimdi kórneki jáne tehnıkalyq quraldaryn engizý arqyly aýdandaǵy mektepterde ınformatıka páninen dáris berýdiń deńgeıin jaqsartýǵa qatysty. Baǵdarlamada Jylyoı aýdanyndaǵy mektepterde jańa ádistemelerdi engizý úshin mektep muǵalimderiniń qaýymdastyǵyn qurý jónindegi bastamany qoldaý qaras­tyrylǵan. 2011 jyldyń qazan aıynda TShO men Eýrazııa Ortalyq Azııa Qorynyń birlesken baǵdarlamasy «KAZENERGY» assosıasııasynyń arnaıy syılyǵymen marapattaldy. Dál osy joba Dohada ótken Dúnıejúzilik munaı kongresinde arnaıy syılyqqa ıe boldy.
Al, júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń aldyn alý jónindegi birlesken baǵ­darlama boıynsha, TShO Qazaqstan otbasy dárigerleri qaýymdastyǵymen bir­lese otyryp, jergilikti medısına qyz­metkerleri men turǵyndarǵa júrek-qan tamyrlary dertiniń aldyn alýǵa arnalǵan baǵdarlamany júzege asyrýda.
Jobanyń maqsaty – Atyraý obly­synda gıpertonııaǵa shaldyqqan emde­lýshilerge alǵash­qy medısınalyq kómek kórsetý qyzmetiniń sapasyn arttyrý bolyp tabylady. Jobany Atyraý oblysynyń densaýlyq saqtaý basqarmasy men medısınalyq sanıtarlyq kómek kórsetý uıymdary qoldady. Jobany júzege asyrý bary­synda Atyraý obly­sy medısına qyz­metkerlerimen jáne turǵyndarmen jumys jasaldy. Jobany júzege asyrýdyń birinshi satysynda me­dısınalyq qyzmetkerler úshin oqytý kýrstary uıymdastyryldy.
Emhanalardyń, otbasylyq jáne dárigerlik ambýlatorııalardyń, jedel járdem kórsetý oryndary, oblystyq jáne aýdandyq, aýrýhanalardyń 169 dárigeri gıpertonııa boıynsha 3 kúndik klı­nıkalyq oqý modýlderinde oqytyldy. Testileý nátıjesinde daǵdylar deńgeıiniń 40,39 paıyzǵa jaqsarǵany anyqtaldy. Sonymen qatar, qalanyń 69 dárigeri men feldsherine kompıýter arqyly qashyqtyqtan gıpertonııa boıynsha oqý kýrsy ótkizildi, daǵdylar kórsetkishi 50-den asa pa­ıyz­ǵa artty. Gıpertonııadan emdelýshilerdiń 2316 ambýlatorııalyq kartasyna taldaý jasaldy.
Jalpy 2010 jáne 2012 jyldardyń ara­lyǵynda 306 medısınalyq qyzmetker oqytyldy, jáne TShO demeýshiligimen 290 qan qysymyn ólsheý qurylǵysy satyp alyndy. Jobanyń ekinshi satysynda Atyraý turǵyndarymen jumys atqaryldy. Qaýymdastyq Atyraý qalasy men Isataı aýdanynda qan qysymy boıynsha eki mektep uıymdastyrdy. Bul mektepter emdelýshilerdiń habardarlyǵyn kóterý men gıpertonııamen kú­resý jáne salamatty ómir saltyn ustanýdy úıretý maqsatynda qu­rylǵan. Mektepterde kýrs aıaǵynda emdelýshilerge tonometrler men sertıfıkattar taratyldy. Saıyp kelgende, bul joba óziniń tıimdiligin dáleldedi, sonymen qatar, Atyraý oblysyndaǵy densaýlyq saqtaý sapasyn jaqsartýda, atap aıtsaq, qan qysymy aýrýlaryna kómek kórsetý salasyna oń nátıje ákeldi.
«Teńizshevroıl» alda da Atyraý ob­lysynyń densaýlyq saqtaý salasyn jaqsartýǵa úlesin qosatyn jobalardy ári qaraı qoldaýdy jos­parlaıdy.
Memlekettik til – qazaq tiliniń qol­danylý aıasyn keńeıtý de bizdiń nazarymyzdan tys qa­lyp kórgen joq. Kásiporyn qurylǵan kún­nen bastap-aq, biz ana tilimizdiń ózge tildermen qatar qoldanylýyna erekshe mán berip, ony qujat aınalymyna berik engizdik. Áleýmettik ınvestısııalyq baǵdarlamalar jobalaryn irikteýde de biz bul máseleniń syrt qaldyrǵanymyz joq.
Osy rette, oblystyń orys tildi turǵyndaryn dástúrli til baıqaýlaryna qa­tystyrý arqyly qazaq tilin jazbasha jáne aýyzsha jetik meńgerýge kómektesýdi kózdegen «Men qazaqsha bilemin» atty akademık Zeınolla Qabdolov atyndaǵy qormen birlesken jobany qolǵa aldyq. Joba oblys kóleminen kóp adamdy qamtýdy kózdegen «Men qazaqsha sóıleımin», «Men qazaqsha jaza alamyn» jáne «Qazaqstan – meniń Otanym» degen negizgi úsh bólimnen turady. Atalmysh baǵdarlamanyń ná­tıjesi dóńgelek ústel túrli baıqaýlar ótkizý, teatrlandyrylǵan kórinister, sondaı-aq, baǵdarlama jaıly derekti beınefılm arqyly kórinip keledi. Keleshegimiz kemel, bolashaǵymyz nurly bolsyn desek, biz jas urpaqtyń áleýetin arttyrýǵa erekshe mán berýimiz kerek. Osy rette, kásiporynnyń «Qazaqstannyń táýelsiz urpaǵy» atty úkimettik emes uıymmen birlesken «Áleýmettik qamqorlyqqa zárý jastardyń áleýetin kóterý: tabysqa aparatyn jol» atty jobasy múgedek balalarǵa, jetimderge, áleýmettik jaǵdaılary nashar otbasylarynan shyqqan jáne psıhıkalyq aýytqýlary bar balalarǵa kómektesip keledi. Joba balalardy sýret salý arqyly ishki oılaryn jetkizýge úıretedi, sporttyq oıyndarǵa baýlıdy, «Peremena» gazetin shyǵaratyn redaktorlyq alqaǵa tartýdy kózdeıdi. Joba nátıjesinde taǵdyr talqysyna ushyraǵan 100 tárbıelenýshi jańa daǵdylardy meńgerdi. Bolashaqta osy daǵdylar olardyń qoǵammen aralasýyna, óz eliniń tolyq múshesi jáne naǵyz patrıoty bolýyna kómektesedi degen senim bar. Bulardan basqa «Aqparattyq tehnologııalar ǵasyrynyń urpaǵy», «Aqparattyq tehnologııalar ǵasyrynyń muǵalimderi» sııaqty jobalar da jergilikti turǵyndar kóńilinen shyǵyp, óz jemisin berýde.
О́tken jyldan bastap, TShO CDC Develop­ment Solutions kompanııasymen birlese otyryp, Qazaqstandaǵy «Yntymaq» dep atalatyn alǵashqy eriktiler baǵ­dar­lamasyn júzege asyrýdy qolǵa aldy. Atal­ǵan baǵdarlama kásiporynda burynnan qoldanylyp kele jatqan baǵdarlamany tolyqtyrady, Teńizde vahtaly ádispen jumys isteıtin qyzmetkerler, merdiger uıymdar ókilderi óz erkimen jergilikti mektepterge kelip, oqýshylardyń aǵylshyn tiline jattyǵýyna múmkindik beredi.
О́tken 20 jyl – «Teńizshevroıl» úshin órkendi de, óristi jyldar boldy. Kásiporyn Atyraý oblysy men Jylyoı aýdanynyń áleý­mettik ınfraqurylymdaryn damytýǵa, kom­mýnıkasııalyq júıelerin sa­lýǵa, densaýlyq saqtaý, bilim berý, mádenıet jáne sport salalaryn jaq­sartýǵa mıl­lıondaǵan dollar qarjy salyp, shetel ınvestoryn tartýdyń tıimdiligin is júzinde dáleldedi.
Qazaqstan bıznesindegi ózimizdiń áleýmettik jaýapkershiligimizdi sezine otyryp, biz alda da ulttyq ekonomıkanyń turaqty ósiminiń qozǵaýshy kúshi bolatynymyzǵa, ári jarqyn isterimizben el dáýletin eseleı túsýge óz úlesimizdi qosa túsetinimizge senemiz.
Rzabek ARTYǴALIEV, 
«Teńizshevroıl» JShS-niń úkimetpen jáne jurtshylyqpen baılanys bóliminiń 
bas menedjeri.
ATYRAÝ.