Qara joldyń qurylysy qarqyndy

Sársenbi, 6 naýryz 2013 6:22

Káriqulaqtar aıtyp otyrady, Qyzylordańyzdy uzynnan qıyp ótip jatqan Máskeý – Beıjiń kúrejoly 50-jyldardyń sońynda salyna bastaǵan eken. Qarap otyrsańyz, odan beri jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótken. «Elý jylda el jańa» deıtin qazaqy támsilge salsaq, onda joldyń da tozyǵy jetip, jańaratyn ýaqyty kelgenin baıqaımyz.

Sársenbi, 6 naýryz 2013 6:22

Káriqulaqtar aıtyp otyrady, Qyzylordańyzdy uzynnan qıyp ótip jatqan Máskeý – Beıjiń kúrejoly 50-jyldardyń sońynda salyna bastaǵan eken. Qarap otyrsańyz, odan beri jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótken. «Elý jylda el jańa» deıtin qazaqy támsilge salsaq, onda joldyń da tozyǵy jetip, jańaratyn ýaqyty kelgenin baıqaımyz.

Sóz joq, Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń tikeleı bastamasymen bastalǵan «Batys Eýropa – Batys Qytaı» kólik dálizi – halyq ıgiligi úshin bastalǵan ǵasyr jobasy. Transqurlyqtyq avtojol Qazaqstannyń 5 oblysynyń aýmaǵynan ótedi. Jalpy uzyndyǵy 2787 shaqyrymdy quraıdy. Al Aqmeshit atyrabyndaǵy aýmaǵy – 812 sha­qyrym.
Búginde Qytaıdan Batys Eýropaǵa teńiz arqyly júk jetkizýge týra 40 kún ýaqyt ketedi eken. Osy joba iske asqannan keıin Eýropa memleketterine júkti qara­jol­men jetkizýge bar-joǵy 10 kún ǵana shy­ǵyndalatyn bolady. Osydan-aq biraz dúnıeniń syryn túsine berińiz. Boljam boıynsha, 2020 jylǵa qaraı júk aınalymy kólemi 2,5 ese kóbeımek.
Taǵy bir málimet. Álem kásipkerleri teńiz arqyly taýar tasymaly úshin jylyna 700 mıllıard AQSh dollarynan astam shyǵyn shyǵarady. Eger osy júk kerýeniniń belgili bir bóligi avtokólik arqyly Qazaqstannyń ústimen tasymaldanatyn bolsa, onda bizdiń el zor baılyqqa keneletini sózsiz. Endi Qyzylorda oblysynda jasalyp jatqan joldyń jaı-kúıin baıan etelik. Onyń bári siresken sıfrdan turady. Biraq sandardyń ózi sóılep tur.
Kúrejoldyń Qyzylorda oblysynan 812 shaqyrymy ótetinin aıttyq. Onyń ishinde 246 shaqyrymy I tehnıkalyq, 566 shaqyrymy II tehnıkalyq sanatqa jatady. Joldy qaıta jańartý barysynda 48 kópir, 336 qubyr, 74 mal ótetin oryndar, 14 jol aıryǵy, 2 temir jol ótkelderi salynady. Kólik quraldarynyń jolda júrý jyldamdyq kórsetkishi 120 shaqyrym-saǵatqa ósýine oraı avtomobıl joly 8 iri eldi mekenderdi aınalyp ótetin bolady. Olar: Aral qalasy ( 9,3 shaqyrym), Áıteke bı kenti (1,9 shaqyrym), Josaly kenti (12,8 shaqyrym), Aqjarma aýyly (7,5 shaqyrym), Shaǵan aýyly (8,3 shaqyrym), Qyzylorda qalasy (18,1 shaqyrym), Shıeli kenti (22 shaqyrym), Jańaqorǵan kenti (23,1 shaqyrym). Sonymen qatar, Aral, Qarmaqshy aýdandarynda jáne Qyzylorda qalasynda jańa jol-paıdalaný ýchaskeleri salynatyn bolady. Shıeli aýdanynda osyǵan deıin paıdalanylyp kelgen jol-paıdalaný pýnktiniń ǵımaraty qaıta jańartylyp, arnaıy ýchaske retinde jumys istemek. Munyń syrtynda Aral, Qazaly, Jańaqorǵan aýdandarynda jańadan jol-paıdalaný pýnktteri salynady.
Joba qurylysyn 5 bas merdiger kompanııalar atqaryp jatyr. Sondaı-aq, qazaqstandyq 24 qosalqy merdigerler jumys isteýde. Al jobanyń jalpy quny 163,525 mıllıard teńgeni quraıdy. Atap aıtar bolsaq, «Salını» AQ – 60,474 mıllıard teńge, «Akkord Okan» BK – 23,515 mıllıard teńge, «Impreza» AQ – 13,918 mıllıard teńge, «Todını» AQ – 56,896 mıllıard teńge, «Azerkorpý» AQ – 8,722 mıllıard teńge. 812 shaqyrym jol 15 ýchas­kege bólindi. Ondaǵy jumystar jospar boıynsha atqarylyp jatyr. Máselen, ıtalıandyq «Salını» kompanııasy – 410 shaqyrym, Ázerbaıjan men Túrkııanyń birlesken kásiporny «Akkord/Okan» – 107 shaqyrym, taǵy bir ıtalıandyq mekeme «Impreza» – 50 shaqyrym, taza ázerbaıjandyq kompanııa «Azerkorpý» – 28 shaqyrym, «Todını» (Italııa) 217 shaqyrym joldy ózara bólip alǵan. Osy arada qurylys jumystaryna tikeleı baqylaý jasaıtyn konsýltant kompanııalardy atap ótken jón sekildi. Bular: «Isan» (Koreıa), «Roýgton/DBIýK» (Ulybrıtanııa), «Dongsýng» (Koreıa), «Qazjoljobalaý» JShS (Qazaqstan). Son­daı-aq, jobany basqarýdy júzege asyrýshy konsýltant kanadalyq «SNK-Lavalın» kompanııasy.
Búginge deıin ne jasaldy? Qandaı tirlik atqaryldy? Sony aıtaıyq. 2012 jyldyń 25 qazanyna deıin bir baǵytta tóselgen jer tósemi – 4650 myń tekshe metr; joldyń jaıǵasý qabaty – 234 shaqyrym; negizgi qabat (ShPS) – 286 shaqyrym; tómengi qabat – 301 shaqyrym; orta qabat – 296 shaqyrym; joǵarǵy qabat (ShMA) 304 shaqyrymdy quraǵan. Al merdiger mekemeler 2467 myń tekshe metr qıyrshyq tas; 1540 myń tekshe metr qıyrshyqty qum tas; 17,8 myń tekshe metr temir-beton buıymdary sekildi jol-qurylys materıaldaryn daıyndaǵan. Qaıta jańartý jumystaryna 2956 jol-qurylys tehnıkalary jumyldyrylǵan. Jumysty júrgizýge 16 627 adam qamtylsa, onyń ishinde 9 621 adam jergilikti jerden, 6 658 adam Qazaqstannyń basqa óńirlerinen kelgen. Sonymen qatar, 348 adam shetel azamattary bolyp tabylady.
Qurylystyń bastalýy aımaq eko­no­mı­kasynyń damýyna da jaǵymdy áserin tıgizdi. Jańaqorǵan, Shıeli aýdandarynda tas zaýyttary, Qyzylorda qalasynda bıtým zaýyty salynyp, paıdalanýǵa berildi. Jumystyń qarqyndy júrgizilýine jer­gilikti «ÝAD» jáne «Dorstroı» meke­me­leriniń qosyp otyrǵan úlesi erekshe. «Dorstroı» mekemesi janynan «Teh­maman» oqý ortalyǵyn ashyp, jol salasyna qajetti mamandardy oqytýda.
Oblys boıynsha merdigerler jergilikti taǵam ónimderin paıdalanyp, turǵylyqty taýar óndirýshilerden janar-jaǵarmaı, qosalqy bólshekter jáne t.b. ónimder sa­typ alady. Bul – orta jáne shaǵyn kásip­kerlikpen aınalysatyndar sanynyń kóbeıýine, jańadan jumys kózderin ashyp, bıýdjetke túsetin salyq kóleminiń artýyna oń yqpaly tıip jatyr degen sóz.
Joba qurylysy bitkennen keıin joldyń boıynda jańadan jol júrgin­shilerine halyqarylyq talaptarǵa saı keletin qonaqúıler men kempıngter, avto­kó­likterge tehnıkalyq qyzmet kórsetý jáne tamaqtandyrý oryndary salynyp paı­­dalanýǵa beriledi. Oblys aýmaǵynda týrızmdi damytýǵa jol ashylyp, oblystyń tarıhı oryndaryna alys jáne jaqyn shetelderden kelýshiler sanynyń artýyna yqpal jasaıdy.
Osy oraıda kúrejoldy salýda barynsha tájirıbe jınap, ózderine berilgen ýchaskelerdegi qurylysty ýaqytynda aıaqtap otyrǵan «Dorstroı» mekemesiniń basshysy Muratbek Tileýlıevti sózge tartqan edik.
– «Dorstroı» JShS 1996 jyly irgetasyn qalady. Joǵary oqý ornyn aıaqtaǵannan keıin jol qurylysy salasynda jumys istedim. Qarapaıym jumysshydan ınjenerge deıin kóterildim. Degenmen, 90-jyldardyń basyndaǵy toqyraý kezinde biz istegen mekeme jabylyp qaldy. Sóıtip, jumyssyz qaldyq. Sodan jigitter birigip óz isimizdi qolǵa alýdy josparladyq. Sonyń negizinde osy «Dorstroı» kompanııasy ómirge kelgen edi. Alǵashynda jumystyń iri-usaǵyna qaramaı isteı berdik. Aýla, aýyl joldaryn jóndedik. О́ıtkeni, tájirıbe jınaý kerek edi. Sonymen qatar, ózimizdiń biliktiligimizdi de dáleldeý aldymyzda turdy. Keıinnen munaı kompanııalarynan usynystar túse bastady. Sonyń negizinde Qyzylorda – Jezqazǵan avtojolynyń qurylysyn qolǵa aldyq. Solaısha, jyl ótken saıyn jumys aýqymy da arta tústi. Búginde bizdiń ujymda 600-ge jýyq adam jumys isteıdi.
2008 jyly «Batys Eýropa – Batys Qytaı» avtojolynyń qurylysy bastalady degen shaqta biz naryqtaǵy óz ornymyzdy taýyp, tájirıbeli mekemelerdiń birine aınalǵan edik. Degenmen, mamandardyń jetispeýshiligi baıqaldy. Oılana kele, mekemeniń janynan «Tehmaman» qaıta daıarlaý mektebin ashýdy kózdedik. Sol boıynsha jol-qurylysynyń mamandaryn daıyndadyq. Osy kúnge deıin «Tehmaman» 800 adamdy qaıta oqytyp shyqty. Olardyń barlyǵy jol qurylysy salasynda eńbek etip jatyr.
«Batys Eýropa – Batys Qytaı» kúre­jolyna qatysty tenderlik jumystar 2009 jyly ótti. Árıne, jol qurylysyn salýdy sheteldik kompanııalar jeńip aldy. Sodan byltyr jumys bastalǵanda olar jergilikti jerdegi mekemelerdi ózderine qosalqy merdigerlikke shaqyra bastady. Biz ıtalııalyq «Salını» AQ-pen kelisim-shartqa otyryp, jumysty bastap kettik. Qazirgi kezde Qarmaqshy aýdany men Baı­qońyr qalasynyń arasyndaǵy 70 shaqyrym joldy jasap jatyrmyz. Osy ýaqytqa deıin biz jumystyń 65 paıyzyn aıaqtap qoıdyq. Keler jyly ózimizge júktelgen mindetti tolyǵymen bitiremiz dep otyrmyz.
Bul joba nesimen qundy? Eń aldymen, biz halyqaralyq dárejede tájirıbe jınaımyz. Onan keıin ózimizdiń kadrlarymyzdy daıyndaımyz. Mysaly, jol qurylysyna biz joǵary oqý oryndaryn endi bitirgen mamandardy tarttyq. Olar osy bir jyldyń ishinde 3 jyldyq tájirıbe jınady desek, artyq aıtqandyq emes. Tehnıkalyq bazamyzdy da halyqaralyq standarttarǵa sáıkestendirip jasaqtadyq. Osy arqyly biz halyqaralyq avtojol qurylysyna tikeleı qatysýǵa múmkindik alamyz. Aldaǵy ýaqytta sheteldik kompanııalarmen ıyq tiresetindeı jaǵdaıǵa jetemiz dep oılaımyn. Bul el ekonomıkasy úshin de, jekelegen kompanııalar úshin de úlken paıda bolmaq, – deıdi ol.
Búginniń ózinde Qyzylorda oblysyndaǵy kúrejoldyń kóp bóligi tolyqtaı bolmasa da paıdalanýǵa berildi. Sonyń ózi qala men aýdan, aýyl ortalyqtary ara­syn­daǵy qatynasqa oń sıpatyn ákelip otyr. Mamandar «Batys Eýropa – Batys Qy­taı» kúrejolynyń Qyzylorda obly­syndaǵy bóligi keler jyldyń sáýir aıynda tolyqtaı aıaqtalady dep otyr. Búgingi qurylystyń qarqynyna qarap, onyń ýaqytynda aıaqtalatynyna senesiń. О́ıtkeni, qurylysshylar kún-tún demeı jumys istep jatyr.
Erjan BAITILES,
«Egemen Qazaqstan».
Qyzylorda oblysy.