Zeınetaqy júıesi: Ortaq + Mindetti + Erikti

Beısenbi, 18 sáýir 2013 1:55

Ulttyq Bank habarlaıdy, túsinikteme beredi, túsindiredi

Qazaqstandaǵy zeınetaqymen qamsyzdandyrýdyń negizgi qaǵıdattary: kóp deńgeıli júıe, aktıvterdi salymshylardyń qarajatyna jáne BJZQ (biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory) qarajatyna bólý, memlekettik kepildik burynǵysynsha qala beredi

Beısenbi, 18 sáýir 2013 1:55

Ulttyq Bank habarlaıdy, túsinikteme beredi, túsindiredi

Qazaqstandaǵy zeınetaqymen qamsyzdandyrýdyń negizgi qaǵıdattary: kóp deńgeıli júıe, aktıvterdi salymshylardyń qarajatyna jáne BJZQ (biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory) qarajatyna bólý, memlekettik kepildik burynǵysynsha qala beredi

Zeınetaqy júıesin reformalaý taqyryby, Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryn qurý halyq úshin neǵurlym ózekti másele bolyp otyr. Bul qartaıǵan shaqqa arnalǵan jeke jınaq aqsha máselesine adamdardyń kóp kóńil bóletindigin jáne osy saladaǵy barlyq ózgeristerdi qalt jibermeı otyrǵandyǵyn bildiredi. Bul taqyrypty QR Ulttyq Banki tóraǵasynyń orynbasary Dına ǴALIEVAMEN talqylaımyz.

Qaǵıdattar beriktigi

– Dına Tóleýbekqyzy, oqyrmandar qoıatyn birinshi suraq – qazirgireformalar barysynda JZQ (jınaqtaýshy zeınetaqy qory)salymshylarynyń quqyqtary zardap shekpeı me, mundaı kezde qandaıqorǵanysh tetikteri iske qosylady?

– Biz bul týraly talaı aıtqanbyz, qazir de atap ótemin, BJZQ qurý zeınetaqymen qamsyzdandyrý júıesin reformalaý bolyp tabylmaıdy, tek ınstıtýsıonaldyq qaıta qurý sıpatyna ıe. Qazaqstandaǵy zeınetaqymen qamsyzdandyrý negizgi qaǵıdattary saqtalyp qalady. Demek, kóp deńgeıli júıe: ortaq quramdas bólik, mindetti jınaqtaýshy bóligi jáne erikti jınaq aqshasy saqtalady.

Sonymen qatar, zańnamaǵa sáıkes azamat^­tardyń zeınetaqy jınaq aqshasy JZQ-nyń menshikti aktıvterinen bólek esepke alynady. Jeke zeınetaqy shottarynyń júıesi ózgermeıdi. Barlyq jınaq aqsha burynǵysynsha jeke shottarda tolyq kólemde saqtalatyn bolady. Árbir jeke shot JZQ-men jáne MZTO-men (memlekettik zeınetaqy tóleý ortalyǵy) salystyryp teksergennen keıin BJZQ-ǵa aýystyrylatyn bolady. Bul rette salymshynyń zeınetkerlikke shyqqan kezdegi ınflıasııa deńgeıi eskerilgen zeınetaqy jarnalaryn óteý jónindegi memlekettiń kepildigi de saqtalyp qalady.

– Salymshylardyń kóbi ózderiniń zeınetaqy jınaq aqshalarynyńqozǵalysyn baqylaýdan shyǵaryp alamyz dep qaýiptenedi. Búgingi kúnikópshiligimiz qorlarymyzdyń derbes betterin qadaǵalap otyrmyz. Jekeqorlardyń shottaryn BJZQ-ǵa biriktirý kezinde bul tehnıkalyq máseleqanshalyqty jyldam sheshiletin bolady? 

– «QR-da zeınetaqymen qamsyzdandyrý týraly» QR Zańynyń jobasyna sáıkes zeınetaqy jınaq aqshasyn aýystyrý ýákiletti organnyń normatıvtik quqyqtyq aktisiniń negizinde júzege asyrylýy tıis. Bul qujattarda aýystyrýdyń jan-jaqty shemasy kózdeletin bolady, ol bir JZQ-ny basqasyna qosqan kezde nemese JZQ-ny taratqan kezde zeınetaqy aktıvterin aýystyrýdyń tájirıbesin eskeretin bolady. Árbir JZSh (jeke zeınetaqy shoty) boıynsha zeınetaqy jınaq aqshasyn esepke alýdyń tetigi BJZQ-da da bólek saqtalatyn bolady. Búgingi kúnniń ózinde zańnyń jobasynda salymshylardyń JZSh-ny «MZTO» RMK-nyń derekter bazalarymen salystyryp tekserý bastapqy kezeń bolyp tabylatyndyǵyn boljaıtyn norma kózdelgen. Bul rette salymshylar ÁJK/JSN (áleýmettik jeke kod/jeke sáıkestendirý nómiri) negizinde sáıkestendiriletin bolady.

Osymen qatar, zeınetaqy aktıvterin ınves­tısııalyq basqarýdy júzege asyratyn uıymdar, kastodıan-bankter, zeınetaqy aktıvterin beretin JZQ, BJZQ jáne kastodıan-bank ári ınvestısııalyq basqarýshy retinde QR Ulttyq Banki zeınetaqy aktıvteriniń quramyna kiretin qarjy quraldaryn salystyryp tekseredi. Osylaısha, árbir salymshynyń jumys istep turǵan JZQ-dan BJZQ-ǵa zeınetaqy jınaq aqshasyn aýystyrǵan kezde ne ınvestısııalyq kiris, ne jarnalar «joǵalmaýy» tıis. Sebebi, birinshiden, shottardy kópjaqty salystyryp tekserý tetigi jumys isteıtin bolady, ekinshiden, aktıvter salystyryp tekseriledi, olardyń nátıjeleri boıynsha JZQ zeınetaqy aktıvterin berý júzege asyrylady.

Zań jáne Konstıtýsııa boıynsha

– Eger, aıtalyq, salymshy BJZQ-ǵa ótýden bas tartty. Bul úrdistiretteıtin zańnan basqa, jeke menshik quqyǵynyń myzǵymastyǵynakepildik beretin Konstıtýsııa da bar. Adamdardyń JZQ-daǵy jınaqaqshasy – bul qorǵa basqarýǵa berilgen jeke qarajat. Zeınetaqyaqshasymen kez kelgen operasııa júrgizgen kezde formaldy túrde de,zańdy túrde de, naqty túrde de barlyq kezde salymshynyń jeke ótinishiqajet boldy.

– QR Konstıtýsııasy 6-babynyń 2-tarmaǵyna sáıkes menshik sýbektileri men obektileri, menshik ıeleriniń óz quqyqtaryn júzege asyrý kólemi men shekteri, olardy qorǵaý kepildikteri zańmen belgilenedi. Konstıtýsııanyń 61-baby 3-tarmaǵynyń 2) tarmaqshasyna sáıkes Parlament asa mańyzdy qoǵamdyq qatynastardy retteıtin menshik rejimine jáne ózge de múliktik quqyqtarǵa qatysty negizgi prınsıpter men normalardy belgileıtin zańdar shyǵarýǵa haqyly.

Negizgi Zańnyń keltirilgen normalarynan menshik quqyǵyn qorǵaý tetiginiń Parlamenttiń zańdardy qabyldaýy arqyly iske asyrylatynyn kórýge bolady. О́z kezeginde, «QR-da zeınetaqymen qamsyzdandyrý týraly» Zańnyń jobasynda kózdelgen normalar zeınetaqy jınaq aqshasy salymshylarynyń (alýshylardyń) quqyqtaryn qorǵaýdy jetkilikti dárejede qamtamasyz etedi. Zań jobasyna sáıkes BJZQ jınaq aqshasy BJZQ-ǵa berilgen salymshylarmen (alýshylarmen) kórsetilgen zań qoldanysqa engizilgenge deıin jasalǵan zeınetaqymen qamsyzdandyrý týraly barlyq sharttar boıynsha quqyqtyq mırasqor bolyp tabylady. Sáıkesinshe, jańa zań qoldanysqa engizilgenge deıin jasalǵan sharttar jańartylǵan normalar sheńberinde qoldanyla beretin bolady. Jazylǵandardy eskersek, zań jobasy men Konstıtýsııa normalarynyń arasynda qarama-qaıshylyq joq.

– Keıbir oqyrmandar BJZQ-ǵa ótýden bas tarta otyryp, óz zeınetaqyjınaq aqsha­myzdy alýǵa quqylymyz ba dep suraıdy?

– Salymshy qoldanystaǵy zańda tikeleı belgilengen jaǵdaılarda birjolǵy zeınetaqy jınaq aqshasyn alýǵa quqyly. Mysaly, TTJ-ǵa (turaqty turatyn jerge) ketken jáne azamattyǵyn aýystyrǵan kezde, zeınetaqy annýıteti shartyn jasasqan kezde jáne t.b. 2012 jyly zeınetaqy tólemderiniń somasy 89,8 mlrd. teńge quraǵandyǵyn aıta ketken jón. Bul tólemder somasynda ómirdi saqtandyrý jónindegi kompanııalardan annýıtetterdi alýǵa baǵyttalǵan 29,9 mlrd. teńge bar.

– BJZQ qurý zańnamaǵa sáıkes kele me, endi Ulttyq Bank ári retteýshi, áribasqarýshy bolady emes pe? 

– Qoldanystaǵy zańnamada QR UB-ǵa BJZQ qyzmetin retteýdi júzege asyrýǵa jáne zeınetaqy aktıvterin basqarýǵa tyıym salatyn normalar joq. Qordyń zeınetaqy aktıvterin senimgerlikpen basqarýdy Ulttyq Bank BJZQ men QR UB arasynda jasalatyn senimgerlikpen basqarý týraly sharttyń negizinde júzege asyratyn bolady. Bul rette Ulttyq Bank zeınetaqy jınaq aqshasyn saqtaýdy qamtamasyz etý maqsatynda BJZQ-ǵa jáne ınvestısııalyq portfeldi basqarýshylarǵa qatysty retteýshi bolady.

Búkil osy tetik zeınetaqymen qamsyzdandyrý týraly jańa zańnyń, basqa zańnamalyq jáne zańǵa táýeldi aktiler deńgeıinde retteletin bolady.

Jaýapkershilik jáne mindettemeler

– Jeke qorlardyń kóptegen salymshylary olarda kóptegen jyldar boıysalymshy bolyp qalýda. Meniń ózime keler bolsam, Halyq bankinińJZQ-nan basqasyna ketem degen oıym bolǵan joq: bul qordyńsalymshylarymen jumys isteýi, mamandarynyń saýattylyǵy unaıtyn,kiristiligi jaman emes. Bul oıymmen, meniń túsinýimshe, 2 mln.-nan asa adambólisedi. GNPF-tyń bedeli basqasha, kóptegen adamdardyń pikirinshe, onyńbelsendi emes ınvestısııalyq saıasatynyń sebebi – aksıoneri menbasqarýshysy – memlekettik qurylym – Ulttyq Bank bolyptabylatyndyǵy. Búkil basqarý kezeńinde QR UB oǵan jeke ınvestorlarizdep, aktıvterin satqysy kelgeni beker emes shyǵar. Endi mine, BJZQ-nyń kiristiligi de óte tómen bolady degen qaýip bar. Al naryqtaǵyonsyz da bolmaı turǵan jumys bul JZQ-ny ıkemsiz, tıimsiz etedi. Sizdińbuǵan basqa dáıegińiz bar ma?

– BJZQ-nyń GNPF negizinde qurylatyn­dyǵynyń negizgi dáıegi – onymen úlestes qury­lymdardyń joqtyǵy. Budan basqa BJZQ tikeleı zeınetaqymen qamsyzdandyrý máselelerine qatysty fýnksııalardy júzege asyratynyn atap ótken jón. BJZQ aktıvterin basqarýdy Ulttyq Bank BJZQ zeınetaqy aktıvterin basqarý jónindegi keńes bekitken quraldar tizbesine sáıkes júzege asyratyn bolady.

Keńestiń derbes quramyn QR Prezıdenti bekitedi. Keńestiń quramyna Úkimettiń, QR UB-nyń ókilderi, qarjy naryǵynyń qatysýshylary jáne táýelsiz sarapshylar kiredi. BJZQ aktıvterin ınvestısııalaý ártaraptandyrý jáne saqtalýyn qamtamasyz etý qaǵıdattarymen júzege asyrylady. Olardy odan ári ınfraqurylymdyq jobalarǵa, bank sektorynyń quraldaryna jáne joǵary ótimdi syrtqy qarjy aktıvterine ornalastyrý naryqtyq qaǵıdattar negizinde júzege asyrylady. Zeınetaqy aktıvteriniń bir bóligi Ulttyq qordyń aktıvterin jáne AVR (altyn-valıýta rezervteri) basqarýdyń qoldanystaǵy praktıkasyna uqsas syrtqy basqarýshy kompanııalarǵa berilýi múmkin. Biraq QR UB tarapynan baqylaý jasaý barlyq zeınetaqy aktıvteri boıynsha saqtalady.

– Jeke JZQ-da sapasy emes, sany esebinen tabys alý strategııasy basymboldy ma jáne qorlardyń salymshylarǵa eshteńege kepildik bermeı, aısaıyn tabys alatyny ras pa? Memlekettiń mindettemeleri bar emes pe?Jáne BJZQ osy aldaýdan keıin kinálaýdan aryla ma?

– Qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes JZQ kiristiliktiń eń tómengi mánin qamtamasyz etý boıynsha jaýapkershilik atqarady. Iаǵnı, eger qor alǵan kiristilik osy kórsetkishten az bolsa, onda JZQ osy aıyrmany menshikti kapıtaly esebinen qalpyna keltiredi. BJZQ qurýdyń sebebi olardyń aǵymdaǵy tómen kiristiligi emes, zeınetaqy aktıvterin, ákimshilik shyǵystardy esepke alýǵa jáne saqtaýǵa baılanysty operasııalyq shyǵystardy tómendetý bolyp tabylatynyna taǵy da nazar aýdaramyz. Tıisinshe, komıssııalyq syıaqylardyń deńgeıi biryńǵaı qorda tómen bolady.

Jumys istep turǵan JZQ kemshilikterine daǵdarysqa deıingi kezeńde keıbir qorlarda úlestes tulǵalarmen jasalǵan, olar boıynsha shyǵyndar keltirilgen mámilelerdiń bolǵanyn jatqyzýǵa bolady. Eger qor bireý bolsa, onda úlestes tulǵalarmen mámileler jasaý táýekeli joıylady. Sondaı-aq BJZQ qurý kezinde salymshylardyń bir qordan ekinshi qorǵa kóshýi toqtatylady, bul júıeniń jalpy tıimdiligin tómendetedi.

– Qazirgi kezde ınvestısııalyq kiristi kapıtaldandyrý maqsatynda birJZQ-dan ekinshi JZQ-ǵa nemese GNPF-ǵa kóshýdiń máni bar ma?

– Menińshe, qajeti shamaly.

– Eger barlyǵy bir mezgilde JZQ-dan GNPF-ǵa kóship ketse, qorlarbirikkenge deıin bankrottyqqa ushyramaı ma?

– 2012 jyly JZQ arasyndaǵy salymshy­lardyń zeınetaqy jınaqtaryn aýdarý 546,75 mlrd. teńgeni, al jarnalar 466,44 mlrd. teńgeni qurady. Biraq salymshylardyń JZQ-dan jappaı «qashyp ketýi» múmkin emes dep oılaımyn. О́mirdi saqtandyrý boıynsha kompanııalarǵa aýdarymdardyń oń dınamıkasy 2013 jyly áleýmettik qamsyzdandyrý týraly zańnamaǵa engizilgen ózgeristerge, ıaǵnı zeınetaqy annýıtetin jasaý shartymen tólemderge quqyq alý múmkin bolatyn jasty tómendetýge de baılanysty ekenin atap ótken jón.

Basqarýshyǵa arnalǵan paket

– Eger aktıvter ZABK (zeınetaqy aktıvterin basqarýshy kompanııa)basqarýǵa berilse, onda bul naqty JZSh paketteri nemese túsetin kiristilikjalpy «ortaǵa» túsetin, al odan keıin jeke shottarǵa bólinetin qolma-qolaqshaǵa aınaldyrylmaǵan somalar bola ma?

– Olardy basqarý portfeldik tásil qoldanyla otyryp júzege asyrylady. Iаǵnı, jekelegen JZSh qatysty emes, jalpy alǵanda qor aktıvteriniń portfeline qatysty.

– JZQ-lardy ınflıasııany jabatyn kiristilik alýǵa dármensiz depkinálady. Al BJZQ tabysty qaıdan alady, óıtkeni túbegeıli problema –qor naryǵyndaǵy joǵary ótimdi quraldardyń bolmaý problemasy baremes pe jáne ol údeıe túsýde emes pe? 

– Qorlardy biriktirgen kezde eshkim de qandaı da bolsyn kiristilik deńgeıine kepildik bermeıdi, sebebi zeınetaqy aktıvterin ınvestısııalaý burynǵysha naryqtyq qaǵıdattarymen júzege asyrylady. BJZQ qurý kiristilik prob­lemasyn sheshpeıdi, joǵaryda aıtqandaı operasııalyq shyǵystardy tómendetýge alyp keledi. Qazirgi kezde QR UB qor naryǵyn jandandyrýdyń balama ádisterin ázirleý ústinde. Memlekettik baǵaly qaǵazdar naryǵyn odan ári damytý jáne nyǵaıtý maqsatynda QR UB Qarjy mınıstrligimen birlesip MBQ (memlekettik baǵaly qaǵazdar) bastapqy jáne qaıtalama naryǵyn damytý jónindegi sharalardy qabyldaıdy. Biz naryqty quraldardyń túrleri boıynsha qurylymdaýdy jáne osy segmentte standartty quraldardyń paıda bolýyna jáne ótimdilikti arttyrýǵa múmkindik jasaı otyryp naryqta merzimderi jáne sol sııaqty baǵalary boıynsha etalondyq kórsetkishterdi qurý boıynsha jumysty jalǵastyramyz. Jalpy alǵanda osy sharalar MBQ-dyń neǵurlym turaqty jáne aıqyn naryǵyn qurýǵa, olardyń qaıtalama naryǵyn damytýǵa múmkindik jasaıdy.

BJZQ zeınetaqy aktıvterin ınvestısııalaý ártaraptandyrý jáne saqtalýyn qamtamasyz etý qaǵıdattarymen júzege asyrylady.

55 jasta zeınetkerlikke shyǵý? Is júzinde

– Áıelder úshin zeınetkerlik jasty ulǵaıtý boıynsha kúrdeli máselenińtek ortaq júıege ǵana qatysy bar ma álde jınaqtaýshy júıege de qatystyma? Iаǵnı, jınaq aqsha jetkilikti bolǵan kezde 55 jasta jınaqtaýshyzeınetkerlikke shyǵýǵa jáne odan keıin ortaq júıeden tólemderdi kútýgebola ma?

– Bul másele birinshi deńgeı (ortaq júıe) úshin mańyzdy bolyp tabylady. Ortaq júıe kezinde zeınetaqy eńbekke jaramdy halyqtyń aǵymdaǵy salyq túsimderi esebinen memlekettik bıýdjetten tólenedi. Osylaısha, jumys isteıtin urpaq zeınetkerlerdi qamtamasyz etedi.

Jınaqtaýshy zeınetaqy úshin zeınetkerlik jasty ulǵaıtý máselesiniń mańyzy joq, sebebi zeınetkerlikke shamaly jınaq aqshamen shyqqan jaǵdaıda zeınetker áleýmettik turǵydan qorǵalý úshin bıýdjetke júginedi. Jáne is júzinde, jetkilikti jınaq aqsha bolǵan kezde zeınetaqy tólemderin merziminen buryn alý quqyǵy bar. Bul rette ortaq bólik belgilengen zeınetkerlik jasqa jetken kezde tólenedi.

Áıelder máselesi

 – Áıelderdiń zeınetkerlik jasy týraly másele boıynsha halyqtyńalańdaýshylyǵy reıtıngisinde bir jyldan astam joǵary belgini kórsetiptur. Zeınetker áıelderdiń ulttyq ekonomıkaǵa sonshalyqty zalal keltirýimúmkin be? 

–  Ekonomıkalyq belsendi halyq pen zeınetkerlerdiń sany arasyndaǵy araqatynas qazirgi kezde 1-ge 2,1-ge deıin jetti, ıaǵnı, eki jumys isteıtin adamǵa bir zeınetkerden. Araqatynastyń quldyraýy jalǵasý ústinde: zeınetkerlerdiń sany udaıy ósýde, al jumys isteıtinderdiń sany odan baıaý ósýde. Jaqyn aradaǵy perspektıvada demografııalyq úrdister saldarynan qysqaratyn bolady. Osy araqatynas quldyraǵan kezde tıisinshe, zeınetaqynyń mólsheri de quldyraıdy. Jáne ne salyqty kóterý, bul bizdiń pikirimizshe tıimsiz ne  zeınetkerlik jasty ulǵaıtý ne zeınetaqyny qysqartýǵa kelisý qajet. Sondaı-aq «baby-boom» urpaǵy zeınetkerlik jasqa jetken kezde bıýdjetke júktemeniń ósetinin atap ótemin.

1999-2011 jyldary respýblıkada ómir uzaqtyǵy 3,5 jylǵa ulǵaıǵanyn qosa aıta ketken jón. Uzaq merzimdi perspektıvada 65 jastan asatyn halyqtyń úlesi ósedi jáne 2050 jylǵa qaraı eki ese ósedi. Qazirgi kezde zeınetkerler arasyndaǵy áıelder úlesi 71,8%-y (1,2 mln. adam) quraıdy. Bul rette olardyń 36% – 58-63 jastaǵy áıelder. Sondaı-aq áıelderge bıýdjetten zeınetaqy tólemderiniń 45%-yn erler qarjylandyrady. Bul erler jalaqysynyń kóp, jumyssyzdyqtyń áıelder arasynda joǵary bolýyna, sondaı-aq áıelderdiń bala kútimi boıynsha demalysqa shyǵatynyna baılanysty.

Zeınetkerlik jas ulǵaıǵan kezde zeınetker­lerdiń sany qysqarady. 58-63 jastaǵy áıel­derdiń sany zeınetkerlerdiń jalpy sanynyń 26%-yn quraıdy, bul bıýdjet shyǵystaryn neǵurlym tıimdi jumsaý múmkindigin rastaıdy. Bıýdjettiń zeınetaqy tóleý shyǵystaryn baǵalaý turǵysynan únemdeý 11 jylda 19,6 mlrd. dollardy quraıdy.

– Pochtada jáne Internette áıelderden 45-50 jastan keıin de jumysqaqabyldamaıtyny, al qabyldaǵannyń ózinde jıi kemsitetini týralysuraqtar az emes. Olardyń kópshiligi zeınetaqyny tosa otyryp, ýaqytshajalaqy­men kún kórýde. Endi zeınetaqyny kútý kezeńi uzarady. Bulmáseleniń áleýmettik másele ekeni jáne onyń birshama dárejede QR UB-ǵaqatysty emes ekeni túsinikti, soǵan qaramastan ony sheshýdiń áıelderdińzeınetkerlik jasyn ulǵaıtýdan basqa, ózge nusqalary bar ma?

– Zeınetkerlik jasty teńestirý jumys isteýge nıetti jáne kóbirek jınaqtaǵysy keletin adamdarǵa jumys isteýge múmkindik beredi. Sebe­bi júıe ıkemdi bolady jáne múmkindigin keńeıtedi. Biraq, jalpy alǵanda zeınetkerlik jas­ty ulǵaıtýdy memlekettiń halyqty jumyspen qamtýdy kóterý jónindegi qalǵan áleýmettik sharalarymen birge keshendi túrde qarastyrý qajet. Onyń ishinde áıelderdiń jumyssyzdyǵymen kúres te bar. Sondaı-aq zeınetaqy tólemderin merziminen buryn alý quqyǵy saqtalatynyn, al áıelderdiń zeınetkerlik jasyn ulǵaıtýdyń kezeń-kezeńimen júzege asyrý boljanyp otyr­ǵa­nyn umytpaý kerek. Bul halyqtyń zeınetker­liktiń aldyndaǵy tobyna yqpal etýdi tómendetedi.

Eger basqa elderdiń tájirıbesin qarastyrsaq,  Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy  elderiniń 19-da ǵana zeınetkerlik jas ulǵaıǵan jáne áıelder men erler úshin teńestirilgen, al 5 elinde teńestirý josparlanǵan.

BJZQ neni ózgerte alady?

– Jańa zeınetaqy zańnamasynyń ázirlený satysy qandaı jáneQazaqstanda naryqtyq jınaqtaý júıesi qandaı jaǵdaılarda tolyqdeńgeıde saqtalynýy múmkin?

– Úkimet «QR-daǵy zeınetaqymen qam­syzdandyrý týraly» jańa redaksııadaǵy zań jobasyn Parlament Májilisine engizdi. Osy qujatta jınaqtaýshy zeınetaqy júıesiniń qaǵıdattary tolyq saqtalǵan.

– Jeke zeınetaqy shotynyń sheshilmegen máselesi jumyspen qamtylǵanhalyqty qamtý, sondaı-aq konverttegi jalaqylar prob­lemasy boldy,bul kóptegen JZSh-daǵy eń az somalardyń sebebi bolyp tabylady. Egerelde bir ǵana qor qalsa, bul máseleler sheshile me?

– Shyn máninde, BJZQ qurý halyqtyń zeınetaqy júıesimen tolyq qamtylmaý prob­lemasyn sheshpeıdi. Bul kúrdeli másele jáne kez kelgen zeınetaqy júıesiniń tabysty jumys isteý talaby bolyp tabylady. Onyń sheshilýi el ekonomıkasynyń beıresmı bóligin taryltý, onyń ishinde jalaqyny «konvertterde» berý mindeti sheshilmeı múmkin bolmaıdy.

Keıinnen bul problemany máselen: dara kásipkermen bekitilgen jarnalar; bıýdjetten tólemderdi alý úshin jınaqtaý bóligine qatysý boıynsha eń tómengi talaptardy belgileý; halyqtyń kiristeri men shyǵystaryn jalpyǵa ortaq deklarasııalaýdy engizý; salyqtyq basqarýdy jaqsartý; erikti zeınetaqy jarnalaryna, zeınetaqy jarnalaryna motıvasııa; jeńildik berilgen salyq salý jáne basqalary sııaqty birqatar sharalar arqyly sheshý usynylyp otyr.

– Qorlardy BJZQ-ǵa biriktirý tetigi qalaı bolmaq jáne qorlardyń menshikıeleriniń múliktik quqyqtary qalaı sheshiletin bolady?

– BJZQ qurý jumys istep turǵan jeke JZQ taratýdy talap etpeıdi, óıtkeni zańnamaǵa sáıkes azamattardyń zeınetaqy jınaqtary JZQ menshikti aktıvterinen bólek esepke alynady. Jumys istep turǵan JZQ menshikti aktıvterin saqtap qalady jáne ınvestısııalyq portfeldi basqarýshy nemese erikti jınaqtaýshy zeınetaqy qory retinde qyzmetin jalǵastyrýǵa qosymsha múmkindik týady. JZQ-dan BJZQ-ǵa aýdarý tetigi aktıvterdi bir qordan ekinshisine aýystyrý tetigine uqsas. Jeke JZQ-dan BJZQ-ǵa zeınetaqy aktıvterin aýdarý tártibi zań jobasynda jáne qoldanystaǵy zańnamada rettelgen jáne qysqa merzimderde júzege asyrylatyn bolady.

«QR-daǵy zeınetaqymen qamsyzdandyrý týraly» 1997 jylǵy 20 maýsymdaǵy  qoldanystaǵy zań boıynsha zeınetaqy aktıvteri zańdy tulǵa retinde JZQ-nyń býhgalterlik balansyna qosylmaıdy. Iаǵnı, JZQ menshikti aktıvteri zeınetaqy aktıvterinen bólinip shyǵarylǵan. Qorlar zeınetaqy aktıvterin BJZQ-ǵa bergennen keıin bul tártip saqtalatyn bolady. Bul rette qorlardyń zeınetaqy aktıvterin berýi keste boıynsha BJZQ-ǵa júrgiziletin bolady. Osylaısha, JZQ óz aktıvterine menshik quqyǵyn joǵaltpaıdy.

Basqarýǵa beriletin lısenzııa

–  Eger qorlar ZABK nemese erikti zeınetaqy jınaqtary jónindegi qorlarbolýdy sheshse, olar qandaı rásimderden ótýi tıis?

– Zeınetaqy aktıvterin ınvestısııalyq basqarýdy júzege asyratyn jumys istep turǵan uıymdarda tek jetkilikti menshikti kapıtal ǵana emes, zeınetaqy aktıvterin ınvestısııalyq basqarýdyń aıtarlyqtaı tájirıbesi de bar. Sondyqtan zań jobasynda tıisti ótinish negizinde ǵana olardyń ınvestısııalyq portfeldi basqarýǵa lısenzııa alýdyń jeńildik berilgen tártibi kózdelgen. Al qaıta tirkeý rásimderine kelsek, olar azamattyq zańnamanyń qoldanystaǵy normalaryna sáıkes júzege asyrylatyn bolady.

JZQ jáne zeınetaqy aktıvterin ınves­tısııalyq basqarýdy júzege asyratyn uıymdar lısenzııalarynyń qoldanylýy qorlar zeınet­aqy aktıvterin BJZQ-ǵa bergennen keıin toqta­tylady. Sonymen qosa, olar ýákiletti organǵa ınvestısııalyq portfeldi basqarý jónindegi qyzmetti júzege asyrýǵa lısenzııa berý týraly ótinishpen júginýge jáne jeńildetilgen tártippen lısenzııa alýǵa quqyly.

Investısııalyq portfeldi basqarýǵa lısenzııa almaǵan JZQ jáne zeınetaqy aktıvterin ınvestısııalyq basqarýdy júzege asyratyn uıymdar QR azamattyq zańnamasyna sáıkes taratylýy tıis.

– Retteýshiniń pikiri boıynsha, nelikten elde erikti zeınetaqymen qamsyzdandyrý tamyryn tereńge jaıa almady? Múmkin 10% mólsherindegi jarna kóp shyǵar? 

– Halyqtyń qazirgi kezde bolashaq týraly jáne qartaıǵanda qandaı qarajatqa ómir súretini týraly az oılaný faktisi erikti zeınetaqymen qamsyzdandyrýdyń jetkiliksiz damýynyń negizgi sebebi bolyp tabylady.

10% mólsherindegi jarnaǵa kelsek, olardyń deńgeıin barlyq zeınetaqymen qamsyzdandyrý júıesiniń sheńberinde qaraǵan jón.

– Jınaqtaýshy zeınetaqy júıesine nebári 15 jyl boldy. Alaıda osy ýaqyt aralyǵynda ol reformalaýdyń bir ǵana kezeńin bastan ótkizgen joq. Oqyrmandardyń suraýy boıyn­sha, jumys isteıtinderdiń eń bolmasa bir býyny­na jınaqtaýǵa, sosyn barlyǵyn tolyq kólemde ala otyryp, zeınetkerlikke shyǵýǵa múmkindik bergennen keıin reformalaý túrindegi «janr klassıkasyn» qoldana otyryp, túbegeıli refor­malarǵa moratorıı jarııalaýǵa bolmaı ma?

– Qandaı da bir sektordy reformalaý týraly sheshim aıaq astynan qabyldanbaıdy. Buǵan qalyptasqan ahýalǵa jasalatyn tereń taldaý jáne qandaı da bir reformalarǵa alyp kelýi múmkin saldarlar sebepshi bolady. Sońǵy bir jarym jyl ishinde zeınetaqymen qamsyzdandyrý júıesin odan ári jetildirý máseleleri, onyń ishinde jınaqtaýshy zeınetaqy qorlaryn biriktirý máselesi belsendi túrde talqylanyp keldi. Nátıjesinde BJZQ qurý týraly sheshimdi Memleket basshysy qabyldady. Zeınetaqy júıesindegi sońǵy reforma Qazaqstan ortaq zeınetaqy júıesinen jınaqtaýshy zeınetaqy júıesine kóshken 1998 jyly qabyldanǵanyn atap ketken jón.

Urpaqtarǵa arnalǵan «renta»

– Suhbatymyzdyń sońyna taman oqyrman­dardyń suraǵyn keltirsek: nelikten azamat­tar­dyń zeınetaqylaryna Ulttyq qordan alynatyn tólemderdi qosýǵa bolmaıdy?

– О́ıtkeni Ulttyq qordy qurýdyń maqsattary basqa. Bul – bolashaqtaǵy urpaqqa arnalǵan qor. Iаǵnı ol bolashaqta tabıǵı resýrstardy tolyq paıdalanǵannan keıin bolashaq urpaqtyń tabıǵı resýrstardy paıdalaný múmkindigi bolmaýyna qaraı qazirgi býynnyń «rentasyn» bildiredi. Sondyqtan qalpyna keltirilmeıtin tabıǵı resýrs­tardy qaıta tolyqtyrylyp otyratyn qarjylyq resýrstarǵa aınaldyrý qajet. Osy sııaqty qomaqty jınaqtar bolǵan kezde ǵana (mysaly, Norvegııada jalpy ishki ónimge 100% jetkende)  olardyń ınvestısııalyq kiristerin áleýmettik maqsattarǵa paıdalaný múmkin bolmaq.

- Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Alevtına DONSKIH.