Qazir toı kóp. О́tkende asta-tók dastarqan basynda aty alty Alashqa málim bir aǵamyz tik turyp tilek aıtty. «Qazaq sharshasa toıdan sharshasyn, táńirim halqymdy osyndaı dyr-dýmannan aıyrmasyn». El oǵan dý da dý shapalaq urdy kep. Bul árıne, shala masań, toq halyqtyń nápsi qalaýyna dóp tıgen sóz. Buryn baıqamappyz, qazirgi toı – bázbir pendeler úshin kóńil kóterý quraly eken. Iаǵnı, toıdaǵy topalań adamdy ýaıymnan aryltady. Sonda Abaı atamyz «Ýaıym-qaıǵyny orynsyz kúlkimenen azaıtpa, oryndy qareketpen azaıt» dep bilmeı aıtty ma?!
Tótelep aıtar bolsaq, búgingi toqshylyq aıda batyrlatyp, aldy-artymyzǵa qaratar emes. Kúlli qazaq dalasy beınebir toı jarysqa túskendeı. Bireý aıtar, toıda turǵan ne bar dep. Biraq ondaǵy asta-tók, aǵyl-tegil ysyrapty qaıtesiz. Qazaq «sýdyń da suraýy bar» dedi emes pe? Ony az deseńiz Jaratýshy ıe óziniń úkim-sózi Quran kárimniń «Aǵraf» súresi, 31-shi aıatynda: «Ishińder, jeńder biraq ysyrapqa jol bermeńder! Rasynda Alla taǵala ysyrap qylýshylardy jaqsy kórmeıdi» dep, biz tárizdi osal quldaryna ashyq eskertip turǵan joq pa?!
«Allanyń ózi de ras, sózi de ras...» dep Abaı dana aıtqandaı Alla eshqashan ótirik aıtpaıdy. Demek, bizdiń qazirgi ysyrapshyldyqqa jol berip otyrǵan toı jarysymyz bir kúni jasaǵannyń qaharyn shaqyrmasa ıgi edi.
О́tken HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń basynda qazaq dalasy dál búgindeı as-toıdyń býyna bólenip, asyp-tasydy. Aıtalyq revolıýsıoner-jazýshy Sabyr Sharıpovtyń aıtýynsha, 1860 jyly Ulytaý óńirinde ataqty baı Erden Sandybaevqa as berilgen eken. Oǵan Aqmola, Syrdarııa, Torǵaı oblysynan adamdar shaqyrylǵan. Asqa 160 jylqy, 200 qoı soıylǵan. Birinshi kelgen attyń báıgesine – 100 jylqy, ekinshi atqa – 50, úshinshi atqa – 30, tórtinshige – 25, 5-9-shy orynǵa ilikken júırikterge – 20 jylqydan, 10-15-shi orynǵa turaqtaǵandarǵa – 7 jylqydan, odan keıingi 5 orynǵa – 5 jylqydan, as ústinde óleń-jyr aıtqan aqyn-ánshilerge – 25 jylqy, barlyǵy – 620 jylqy, 200 qoı jumsalsa, 1894 jyly bir basyna 2600 jylqy bitken Qarqaraly ýeziniń baıy Jamanbala Qurmanovqa as berilip, oǵan 160 qoı, 100 jylqy soıylypty. Sol sııaqty 1885 jyly okrýgtyń aǵa sultany bolǵan Musa Shormanovtyń asynda 150 úı tigilip, 200 jylqy, 400 qoı soıylǵan. At báıgesine 100 jylqy tigilse, Ereımentaýda ótken Saǵynaıdyń asynda jumsalǵan shyǵyn áıgili Táj Mahal mavzoleıin salýǵa jumsalǵan qarjymen para-par túskendeı.
Biz buny nege aıtyp otyrmyz. Joǵarydaǵy alapat as-toılardan qazaq ne utty? Ishti, jedi, maqtandy, mal-múlkin ysyrap qyldy. Bes tıyn paıda kórmedi. Qazaqtyń osy qylyǵyn kózimen kórgen Ahmet Baıtursynov jaryqtyq, «Bul jurt toı dep shashyldy, as dep shashyldy, ar, bilim dep dáýlet shasharǵa qaı qazaqtyń qaıraty jetedi?!» dep kúrsinse, din iliminiń sharıǵı úkim-quqyn jaqsy biletin Ǵumar Qarash atamyz «Iаpyrmaı, artyq dúnıe tilep, artyq ysyrap qylmańdar – onyń óteýin tóleı almaı qalmasańdar ıgi edi» dep, mundaı júgensiz ysyraptyń keshikpeı jaza-suraýy bolaryn bilip ah urypty.
Rasynda, kóp keshikpeı asta-tók ysyraptyń jaza-suraýy boldy da. О́ıtkeni Alla taǵala «Ánbııa» súresiniń 9-shy aıatynda: «Ysyrap jasaýshylardy qurdymǵa jiberemiz» degeni sııaqty, joǵarydaǵy jelinbegen as, tógilgen tamaq, arada shırek ǵasyr ótkende, ıaǵnı meshin jyly (1931) aldymyzǵa jemtik bolyp tartyldy.
Oqyrman renjimesin, bul sózdi tabalap emes, taryqqannan aıtyp otyrmyz. Táńirdiń buıryǵymen qıyn-qystaý kúnderden ótip, ejelgi mekende eldiktiń týyn kóterip, egemen el bolyp otyrmyz. Qazirgi bulanaıy buldyrap, qundylyǵy quldyrap, ataqty Móńke bı aıtqandaı: «Kóldiń sýy bitip, tabany qalǵan, Attyń júırigi ketip, shabany qalǵan, Jaqsynyń ataǵy ketip, azaby qalǵan, Áýlıeniń arýaǵy ketip, mazary qalǵan» nemese qazirgi kózi tiri shaıyr Tynyshtyqbek Ábdikákimovtiń ««Dý-da dý oınaq salyp álem-dúbir, Zamana qozǵap ketti-aý záremdi bir! Arammen aýyzdanǵan qansyz urpaq, Qazaqy sózdi uqpaıdy, óleń túgil!» degenindeı, dál qazir qazaq esh qatelesýge, Qudaı qabyl kórmeıtin istiń jalyna jarmasýǵa áste bolmaıdy.
Toı arqyly jarysyp, basqadan ozam deý úlken qasiret. Abaı atamyz 18-shi qarasózinde: «Teginde adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozbaq. Onan basqa nársemenen ozdym ǵoı demektiń bári de – aqymaqtyq» dedi emes pe?! Endeshe, qazaq balasy, toı jarysty toqtatyp, ar men ilim jarysyna umtylsaq eken.
