Boıng nege búlindi?

Sodan keıin álemniń kóptegen eli atalǵan ushaq nusqasyn kókke kóterýge tyıym saldy. Boeing te máseleni egjeı-tegjeıli anyq­taǵanǵa deıin áýe kemelerin ushyr­maýǵa keńes bergen-di.

Osylaısha, 400-ge jýyq Boıng-737 MAX laıneri ázirge turaqta tur. Endi olardyń qashan aspanǵa samǵaıtyny belgisiz. Munyń saldary áýe kompanııalaryna da, Boıngqa da ońaı tıgen joq. Biri josparlap qoıǵan baǵyt­taryn qysqartýǵa ne ózger­týge májbúr bolsa, kelesisi mıllıardtap shyǵynǵa batty.

Beıimbet Maılın «Daýdyń basy – Daırabaıdyń kók sıyry» dese, bizdiń oqıǵada daýdyń basy aqshaǵa, onyń ishinde básekege kelip tireledi. Bárine «kináli» – AirBus kompanııasy.

Qazirgi tańda azamattyq avıasııa salasynda amerıkalyq Boeing kompanııasy men eýropalyq Airbus kompanııasynyń shoqtyǵy bıik. Naryqtyń 75 paıyzy osy ekeýine tıesili. Sondyqtan shyǵar qos kompanııa arasynda bá­sekelestik joǵary. Ony myna­dan baıqaýǵa bolady. Osy kúnge deıin AirBus 11 925 ushaq jasap shyǵarsa, Boıng 19 682 áýe kemesin qurastyrǵan. Bul sannyń bári azamattyq avıasııa salasyna tıesili. Áıtpese, amerıkalyq kompanııanyń áskerı ushaq jasaý­dan da aldyna qara salmaıtyny belgili.

Aıta keterligi, Airbus pen Boeing ara­syn­daǵy básekelestik bertinde bastaldy. 2000 jyldarǵa deıin Boıngtiń bási bıik-tu­ǵyn. Máselen, kompanııa XXI ǵa­syr­ǵa deıin 7658 áýe kemesin qurastyryp úlger­se, osy ýaqyt aralyǵynda eýropalyq báse­kelesiniń jasaǵan ushaqtarynyń sany 2499-ǵa áreń jetti. Alaıda sodan beri AirBus-tyń tapsyrysy artpasa, kemigen joq.

Mine, Boeing-tiń avıasııa na­ryǵyndaǵy nanyna ortaqta­satyn básekeles osylaı paıda boldy. Áýe kompanııalary bu­rynǵydaı emes, sapaly ári qar­jylyq turǵydan tıim­di ushaq shyǵara bastady. Ári janarmaı qunynyń ósip, shaǵyn fıýzelıajdy laı­ner­ler jappaı qoldanysqa engen-di. Eırbas ta, Boıng ta buǵan beıjaı qaraǵan joq.

Airbus 2010 jyly suranysqa ıe A320 nusqasyn jańartatynyn málimdedi. A320 NEO dep atalatyn jańa nusqaǵa burynǵyǵa qaraǵanda úlkenirek qozǵaltqysh ornatyldy. Mundaı qadam janarmaı shyǵynyn 15 paıyzǵa azaı­týǵa múmkindik berdi.

Onyń ústine, ushaqty kókke kóterý úshin arnaıy daıyndyq qajet ekeni belgili. Sondyqtan ushqyshtar kóbine belgili bir áýe kemesiniń nusqasyn basqarýǵa ǵana beıim­deledi. Máselen, Boıng 747-niń ushqyshy A380-di áýege kóterýdi bilmeýi múmkin. Al pı­lot­tardy qaıta úıretip shyǵý ýaqyt alady já­ne kompanııaǵa úlken shyǵyn keltiredi.

Osyny eskergen Eırbas kom­panııasy jańa modeldi bas­qarýǵa kóp ózgeris en­gizgen joq. Nátıjesinde buǵan deıin A320-ny emin-erkin ushyryp júrgen ushqyshtar A320 NEO-ny ońaı kókke kótere alatyn.

Áýe kompanııalary mundaı jańalyqty qalt jibersin be?! Airbus-tyń tapsyrysy sol jyly kúrt artyp, 1419-ǵa jetti. Sonyń 1081-i A320 NEO nusqasyna tıe­sili. Kompanııaǵa buryn-sońdy mun­daı suranys kelip túspegen edi. Al Boıng sol jyly nebári 805 tapsyrys aldy.

Oqıǵanyń bulaı órbıtinin jete túsingen Boeing suranysqa ıe 737 modelin jańartatynyn málimdedi. Alaıda onyń A320 ushaqtarynan úlken aıyrma­shylyǵy bar. Boıng-737 ótken ǵasyrdyń ortasynda joba­lan­ǵandyqtan, júk salýǵa qolaıly bolý úshin ony jerge jaqyn etip qurastyrǵan. Sondyqtan úlken qozǵaltqyshtar Boıngtiń qanatynyń astyna syımaıtyn edi.

Kóp uzamaı kompanııa ın­jenerleri munyń sheshimin tap­qanyn aıtyp, súıinshi suraǵan. Jo­baǵa sáıkes, qozǵaltqyshty qanattyń astyna emes, sál jo­ǵary kóterip qoıýǵa sheshim qa­byldandy. Aqyry Boeing 737 Max nusqasy dúnıege keldi. Kom­panııa ókilderi jańa ushaqtyń tıimdi ekenin ári ony kókke kóterý úshin ushqyshtardy qaıta oqytýdyń qajeti joq ekenin málimdedi. Nátıjesinde, 2012 jyly Max nusqasyna tapsyrys bergender sany kúrt artyp, 914 ushaq jasaýǵa suranys keldi. Bul – A320 Neo-ǵa qaraǵanda eki ese kóp-tuǵyn.

Alaıda Boıng kompanııasy bir nárseni jasyryp qaldy. Qozǵaltqyshtar ushaq qanatynan sál joǵary ornalasqandyqtan, aerodınamıkany ózgertip, ushý sátinde laınerdiń tumsyǵy tym joǵary kóterilip ketetin edi. Muny retteý úshin kompanııa ushaqtarǵa avtomattandyrylǵan MCAS dep atalatyn júıe ornatty. Ol áýe laıneriniń tumsyǵy tym qatty kóterilip ketse, ony rettep otyrýǵa arnalǵan.

Ushqyshtardy qaıta oqytyp shyǵý qyp-qyzyl aqsha ekeni aıtpasa da túsinikti. Boıng Max ushaqtaryn burynǵy 737 mo­del­derinen aıyrmashylyǵy joq dep satqandyqtan, ushqyshtarǵa MCAS júıesi týraly jetkilikti málimet berilmegen. Olar iPad arqyly nebári 2 saǵattyq jat­tyǵý jasaǵan. Mundaı qadam arqyly kompanııa qaıta úı­retýden únemdegen kórinedi.

Aıtpaqshy, Boeing shyǵyndy azaıtýdyń artyna qatty túsip ketti me, kim bilsin, taıaý­da kompanııa MCAS júıe­sin jasaý bary­synda kompıýterlik baǵdarla­masyn arzan­qol IT mamandarǵa jazdyrtqany belgili boldy. Negizgi aqaý da osydan shyqqan.

Maqalanyń basynda aıtyp ketken eki ushaq osy MCAS júıesiniń burys jumys istege­nine baılanysty apatqa ushy­raǵany keıinirek zertteý barysynda anyqtaldy. Ushqyshtarǵa Max-tyń ereksheligi týraly tolyqqandy aıtylmaǵandyqtan, olar baǵdarlamadan aqaý shyq­qanda ne isteý qajettigin bilmegen. Indonezııada qulaǵan Lion Air kompanııasy áýe kemesiniń pılottary júıeni óshire almaǵan. Al Ethiopian Airlines kompanııasynyń ushqyshy MCAS-ty ýaqytsha sóndirgenimen, qulaýǵa bet alǵan ushaqty basqara almaı qalǵan.

Máseleniń mánisi anyqtalǵan soń, kóptegen áýe kompanııalary buǵan deıingi bergen tapsyrystarynan bas tarta bastady. So­ǵan sáıkes, Boeing óz tarıhynda tuńǵysh ret jyldy shyǵynmen qorytyndylaýy múm­­kin. Qazirdiń ózinde Max nusqasyna berilg­en 180 tapsyrystyń ıeleri odan bas tartqan.

Aıt­paqshy, taıaýda Boıng jar­tyjyl­dyqty qorytyndylaǵan bolatyn. Soǵan sáıkes, úsh aıda kompanııaǵa 2,9 mıllıard dollar shyǵyn kelipti. О́tken jyly dál osy merzimde Boeing 2,2 mıllıard dollar paıda tapqan edi.

Osylaısha, artyq qylamyn dep, tyrtyq qylyp alǵan Boıngqa bıylǵy jyl sátsiz aıaqtalmaq. Buǵan deıin jasalǵan Max ushaqtarynyń kókke qashan kóteriletini áli belgisiz. Áıtse de, kompanııa ataýyn ózgertip, jańa nusqalaryn 737-8200 ataýymen shyǵara bastady. Bul modeldiń qanshalyqty qaýipsiz ekenin ýaqyt kórseter, alaıda jolaýshylardyń Boeing 737 Max-tan kóńili qalǵany anyq.