Oblysta ótken jyly 383 myń tonna sút óndirilipti. Sút ónimderin óńdeýmen nebári 15 kásiporyn ǵana aınalysady. Osy kásiporyndar jyl ishinde 146 myń tonna sút ónimderin daıyndaýǵa qaýqarly. Tutynýshylardyń ishinde Nur-Sultan qalasynyń turǵyndary da bar. Iri sharýashylyqtardyń kópshiligi Nur-Sultan qalasyn azyq-túlikpen qamtamasyz etý baǵdarlamasyna qatysady. Máselen, táýligine 40 tonna sút ónimderin daıyndaıtyn Selınograd aýdanyndaǵy «Rodına» sharýashylyǵy barlyq ónimderin Nur-Sultan qalasynyń saýda sórelerine jetkizedi.
Endi bir sát myńǵyrtyp mal baǵyp otyrǵan oblys nelikten óz saýda sórelerin tabıǵı taza ónimmen qamtamasyz ete almaı otyr degen saýalǵa jaýap izdep kórelik. 420 myń bas qara maldyń 138 myńy – sıyr. Biraq bir eskere ketetin jaı, qolda bar qara maldyń nebári 16 paıyzy ǵana asyl tuqymdy.
– Jergilikti tuqymdy baǵyp kósegeń kógermeıtini anyq, – deıdi «Qulan» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Qulan Bolatov, – tuqymy ábden azyp ketken jergilikti sıyrlar shynyn aıtqanda, eshkiniń sútindeı ǵana sút beredi. Túsinikti tilmen aıtqanda, óziniń jegen jem-shóbin de aqtamaıdy. Sondyqtan sıyrdy saýǵannan buzaýǵa emizgen tıimdi. Tóli jaqsy ósedi. Máselen, bir sıyrdy qystan shyǵarý úshin kem degende eki tirkeme shóp, bir tonna jem qajet. Basqa mal azyǵyna shaǵyn sharýanyń qoly jete bermeıdi ǵoı. Shóptiń ár tirkemesi 40 myń teńgeden. Bir tonna jemniń baǵasy da sol shamada. Demek, sharýanyń eńbegi esh ketti deı berińiz.
Qazir oblysta taýarly sút óndirisimen aınalysyp otyrǵan iri 45 sharýashylyq bar. Máselen, «Rodına», «Esil-agro», «Kamyshenko», «Belaǵash» seriktestikteri. Jeke sharýashylyqtar úshin tym aýyr soǵatyn bul iske belsene kirisetinder sany az. Sondyqtan tabys kóziniń bir salasy sút óndirisi ekendigin synalaı aıtyp ketkenimiz de artyq bolmas. Máselen, Býrabaı aýdanyndaǵy «Ábdirahmanov» jeke kásipkerligi birneshe jyl buryn jumysyn nebári on sıyrdan bastasa, qazirgi kúni saýyn sıyrdyń basyn 200-ge jetkizip otyr. Jeke kásipker negizinen mal tuqymyn asyldandyrýǵa den qoıǵan. Sońǵy sıyrlardy Slovakııadan ákelgen eken.
– Sút óndirisin damytý úshin kóp qarajat qajet, – deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń orynbasary Qasym Itqusov, – onyń ústine bul sala tynymsyz kóp eńbekti qajet etedi. Taýqymeti de az emes. Máselen, ónimdiligi joǵary, uzaq jyl qyzmet etetin sút saýý apparatýralary, muzdatqysh, mal qorasy. Eń bastysy, mal azyǵynyń myqty bazasy qajet. Eger ózderi mal azyǵyn daıyndaı alatyn bolsa, salada sonda ǵana serpilis bolady. Áıtpese, jem-shópti satyp alatyn bolsa, onda ónimniń ózindik qunyna da áser etpeı turmaıdy. Jem-shóp daıyndaýshylar jumsaǵan shyǵyndarynyń ústine óz eńbekterin de ústemelep qosady ǵoı. Al ózderi daıyndasa, paıda túseri sózsiz.
Aldaǵy úsh jylǵa jospar jasalyp, bul salada serpilis jasaýǵa degen umtylys bar. Bul oraıda, Aqkól aýdanyndaǵy «Eńbek», Astrahan aýdanyndaǵy «Kamyshenko», Bulandy aýdanyndaǵy «Nıkolskoe», Zerendi aýdanyndaǵy «Aqqaıyń J» jáne «Jaqsylyq-agro» seriktestikteri asyl tuqymdy saýyn sıyrlardyń basyn kóbeıtpek. Bir jańsaqtyq, ár basyna orta eseppen úsh jarym myń evrodan qarajat jumsalyp, Eýropa elderinen ákelinetin asyl tuqymdy maldyń deni etti baǵytta ekenin aıta ketýge tıispiz. Shetten ákelinetin maldyń deni sútti tuqym bolǵanda ǵana sút ónimderiniń molshylyǵyn jasaı alamyz. Oǵan qosa, jergilikti jerde mal súmesimen kún kórip otyrǵan sharýalardyń qolyndaǵy saýyn sıyrdyń sútin satyp alýdy durys uıymdastyrý qajet.
Bul baǵytta oblysta 120-ǵa jýyq arnaıy oryndar jumys isteıdi. Olar óz jumystaryn 2016-2017 jyldary bastaǵan. Bul isti birshama oń jolǵa qoıyp, úılestirip otyrǵandar aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri. Ázirge olardyń sany – 23. Al oblystyń jer kólemin, mal sanyn eske alsańyz, árıne azdyq etedi. Aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń málimetine qaraǵanda, kooperatıvter sút salqyndatatyn tońazytqyshtarmen qamtamasyz etilgen. Keıbireýleri sút tasıtyn kólik te satyp alypty. Osy baǵyttaǵy jumysty shırata túsý kerek. Oblys ortalyǵynyń irgesindegi eldi mekender ǵana bolmasa, shalǵaıdaǵy jurt mal ónimderiniń paıdasyn kórip otyrǵan joq. Jeke sharýashylyqtar 200-300 shaqyrymnan 40-50 lıtr sútin tasymaldaı almaıdy. Budan shyǵatyn jol, keshki jáne tańǵy saýyndy bir jerge jınap, eki saýynnyń basyn qosyp, bir-aq tasý. Sonda tasymaldaý shyǵyny azaıyp, súttiń ózindik quny sál de bolsa tómendeıdi.
Ekinshiden, veterınarlyq qyzmetti jaqsartý. Sút óndirýdegi basty máseleni oń jolǵa qoıý úshin óńirlik kásipkerlik palatasynyń bastamasymen bıyl sáýir aıynda Ýkraınanyń «Dairy Global Experts» kompanııasynyń sarapshy mamandaryn tartý arqyly Zerendi aýdanyndaǵy «Jaqsylyq-agro» seriktestiginiń bazasynda alǵashqy veterınarlyq oqytý jáne qyzmet kórsetý ortalyǵy ashylǵan bolatyn. Basty maqsat – ınnovasııalyq tehnologııalardy engizý. Qazir ortalyqqa bes taýarly sút fermasy engizildi. Osy zamanǵy dıagnostıkalyq apparat arqyly mal aýrýyn anyqtaýǵa jáne emdeýge múmkindik mol. Aldymen jumystyń tehnologııalyq kartasy ázirlengen. Saýyn sıyrlardy mal azyǵymen qamtýdyń tolyq túzilimi jasalǵan. Olqy tustardy anyqtaıtyn aýdıt júrgizilgen. Degenmen kóptegen malsaq qaýymnyń veterınarlyq qyzmetke qoljetimdiligi áli de máz emes. Osy sebepti Aqkól aýdanyndaǵy «Eńbek» seriktestiginiń bazasynda dál osyndaı ortalyq jumysy qolǵa alynyp otyr.
Saýda sórelerinde qurǵaq sútten jasalǵan ónimderdiń syńsyp turýynyń bir sebebi, bul ónimderdiń uzaq ýaqyt saqtalatyndyǵy. Tipti muzdatqysh ta qajet emes, aılap tura beredi. Al tabıǵı taza ónim tońazytqyshqa salǵan kúnniń ózinde 2-3 táýlikke ǵana shydaıdy. Sondyqtan azyq-túlik dúkenderiniń ıeleri uzaq ýaqyt saqtalatynyna umtylady. Jergilikti ónimniń jolyn kesip turǵan bir jaıt osy. Ekinshiden, tutynýshynyń suranysyn tolyq qanaǵattandyra almaý. Bul úshin tyǵyryqtan shyǵatyn jalǵyz jol – mal basyn óz tóli esebinen asyldandyrý.
Túlik nege óz tóli
esebinen óspeıdi?!
Sharýasy shalqyǵan shetelderdiń ózinde qolda bar maldyń barlyǵy asyl tuqymdy emes. Tipti, biz tuqymynan tábárik ákelip jatqan Eýropa elderindegi maldyń 35-40 paıyzy ǵana asyl tuqymdy. Qansha jyl qareket etkende, bizdiń osy deńgeıge jete almaı otyrǵanymyz sharýany uıymdastyrýdaǵy shalaǵaılyǵymyzdy kórsetedi.
Máselen, Zerendi aýdanyndaǵy Málik Ǵabdýllın atyndaǵy aýyldyń mańynda «Shýche sút zaýyty» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń bordaqylaý alańy bar. Bordaqylaý alańy negizinen Birjan sal aýdanyndaǵy asyl tuqymdy mal tabynynyń tólimen tolyqtyrylady. Jergilikti jerdegi malsaq qaýymnyń qolyndaǵy qara maldyń sińire býdandastyrylǵan tólin de satyp alady. Bul jergilikti jurt úshin óte tıimdi qareket. Máselen, bordaqylaý alańy jergilikti sharýa qojalyqtarynan óz talaptaryna saı keletin buzaýdy satyp alǵan kezde tirideı salmaǵynyń ár kılosy úshin 750 teńge kóleminde tóleıdi. Oǵan memleket tarapynan ár kıloǵa 200 teńge sýbsıdııa tólenetinin eskerseńiz, sóz joq, sharýa qojalyǵy utyp shyǵady. Al aýyl úshin aralap júrgen alypsatarlar qazir qara maldyń taza etin 800-900 teńgeden alady. Demek, asyldandyrý arqyly malshy qaýymnyń eńbegi janyp, eki ese paıda taba alar edi.
– Bordaqylaý alańdaryn jasaqtaýdaǵy negizgi jaqsy oıdyń bir ushqyny osy, – deıdi basqarma basshysynyń orynbasary Qasym Latıfuly, – negizinde maldyń qys ortasynda tóldegeni tıimdi. Kelesi kúzge deıin ár bastyń tirideı salmaǵyn 250 kıloǵa deıin jetkizýge bolady. Qystan shyǵaryp alǵan soń jazǵy jaıylymdy tıimdi paıdalansa, mal azyǵyna jumsalatyn shyǵyn azaıyp, ózindik quny arzandaı túsedi. Qońyr kúzde bordaqylaý alańyna tapsyrsa, ár bastan ortasha eseppen 230-240 myń teńgege deıin tabys tabýǵa bolady.
Mamannyń aıtýy durys. Tóldi taǵy bir qystatyp, tirideı salmaǵyn 400 kıloǵa jetkizý sharýa qojalyǵy úshin qıyn. О́ıtkeni onyń qolyndaǵy bar mal azyǵy shóp pen saban ǵana. Al bordaqylaý alańynda 18 aıdyń ishinde ár maldyń tirideı salmaǵyn 400 kıloǵa jetkizýge tolyq múmkindik bar.
Solaı bola tura, mal basynyń óz tóli esebinen kóbeıtilýine kóńil kónshir emes. Sońǵy on jyl boıy shetelderden qara mal myńdap tasylsa da, baǵymdaǵy maldyń tek jıyrma paıyzy ǵana asyl tuqymdy. Sonda qanshama qarajat jumsap, áýpirimdep ákelgen maldy qazanǵa toǵytyp jatqan joqpyz ba?!
– Mal tuqymyn asyldandyrý úshin uzaq ýaqyt kerek, – deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bólim basshysy Serik Shaıgózov, – asyl tuqymdy bolýy úshin onyń qujattary durys toltyrylýy kerek. Sonda ǵana asyl tuqymdy bolyp esepteledi. Negizinde bul baǵytta jumys atqarylyp jatyr.
Atqarylyp jatqan jumysty eshkim de joqqa shyǵara almaıdy. Áıtkenmen, tabıǵı taza sút pen et óndirýdiń tetigi mal tuqymyn asyldandyrýda ekeni ras.
Aqmola oblysy
