Tarıh • 09 Tamyz, 2019

Ábilpeıizdiń haty

509 ret kórsetildi

HVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysy 1755 jyldary Sın ımperııasy Jońǵar handyǵyn jer betinen joıyp jiberdi de, Qazaq ulysy Qytaıdaǵy manjýlar áýleti basqarǵan patshalyqpen betpe-bet túıisti.

Osy tusta qazaq han-sul­tan­dary men Sın ımperato­ry arasynda hat-habar al­ma­sý isi jolǵa qoıyldy. Bul úr­dis 1754 jyldan bas­tap, 1780 jyldarǵa deıin úz­­dik-soz­­dyq jalǵasqan sy­ńaıly.

Jýyqta Beıjińde qytaı tilinde 2006 jyly jaryq kórgen «Sın patshalyǵy tusyndaǵy qytaı-qazaq qaty­nastary jaıly arhıvtik qujattar» atty ekitomdyq eńbekti kórip qaldyq. Osy kitap­tyń birinshi tomynda 1754-1762 jyldardy qam­tı­tyn 269 túrli is-qujat, ekin­shi tomynda 1762-1764 jyl­darǵa tıesili 239 túrli is-qujat jınaqtalǵan kórinedi.

Osy eńbektiń 199-betinde: «Qazaq­tyń Ábilpeıiz bahadúr sultanynyń manjý hanyna joldaǵan haty» degen qujat tur. Hat kóne oırat-mońǵol tilin­de jazylǵan. Hat ıesi «Ábilpeıiz sultan kim» degenge toqtalsaq, bul kisi Orta júzdi basqarǵan Ábilmámbet han­nyń balasy. Qazaq tarıhyn­da bul tulǵaǵa qatysty «Qy­taı­men dıplomatııalyq baı­lanys ornatyp, qazaq-qytaı qatyna­synyń damýyna zor úles qosqan hám jońǵarǵa qarsy soǵysta Abylaı han saıasatyn qoldaýshy» degen baǵa berilipti. 1783 jyly dúnıeden ótken eken.

Joǵarydaǵy hatty qazaq sultany Sın patshasynyń mura­geri Nýý ambyǵa (laýa­zym­dy ataq) 1758 jyly jol­daǵan kórinedi. Hatta «Abýl­peıistiń haty. Nýý amby jáne saraı noıandaryna sala­mat bolsyn. Málimdeımin: býrýd­­tyń jáne úsh serigin keri qaıtar­ǵanda, olar­dyń at-kóligi men azyǵyn qada­ǵa­­laý­dy ótinemin» delinip, hat­tyń sońyn­daǵy júzik-taban mórde «Abý-l-Faız-Bahad­ýr-sýltan» degen belgi bádizdelipti.

Atalǵan hatpen tanys­qan kóne uıǵyr-mońǵol jazýy­nyń mamany, asta­na­lyq jas ádebıetshi-ǵalym Asyl­bek Baıtanuly, bul qu­jat sol kezdegi she­karalyq kerýen­shilerge qatysty jol­danǵan hat, mundaǵy «býrýd» dep otyr­­ǵany – qyrǵyz-hakastar, ıaǵ­nı bulardy Reseı ókimeti oı­­rat­tardan bosaǵan jer­ge qo­nys­­tandyrý úshin Hakasııa­dan aıdap ákelgen jurt edi deıdi. 

Sońǵy jańalyqtar

Tekeli laı kóshkininen tazartylyp jatyr

Aımaqtar • Búgin, 19:53

Bıyl Almatyda myń jas baspanaly bolady

Aımaqtar • Búgin, 17:44

AQSh-ta shirkeýge shabýyl jasaldy

Oqıǵa • Búgin, 17:15

Batys Qazaqstanda jastar shtaby quryldy

Aımaqtar • Búgin, 16:23

Dollar qymbattady

Qarjy • Búgin, 15:55

Uqsas jańalyqtar