Sýda da saıasat bar

Beısenbi, 7 naýryz 2013 7:21

О́tken jyly Tájikstannyń usynysy boıynsha Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasy 2013 jyldy Sý resýrstary salasyndaǵy yntymaqtastyq jyly dep jarııalady. Soǵan sáıkes «BUU – Sý resýrstary» qurylymdary IýNESKO-ǵa birqatar sharalar ótkizý usynysymen shyqqan bolatyn. Munyń astarynda sońǵy jyldary jahandyq jylyný jáne iri memleketterdiń gıdroenergetıkalyq saıasatynyń saldarynan sý resýrstarynyń tapshylyǵy sezile bastaǵandyǵy jatqany anyq.

Beısenbi, 7 naýryz 2013 7:21

О́tken jyly Tájikstannyń usynysy boıynsha Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasy 2013 jyldy Sý resýrstary salasyndaǵy yntymaqtastyq jyly dep jarııalady. Soǵan sáıkes «BUU – Sý resýrstary» qurylymdary IýNESKO-ǵa birqatar sharalar ótkizý usynysymen shyqqan bolatyn. Munyń astarynda sońǵy jyldary jahandyq jylyný jáne iri memleketterdiń gıdroenergetıkalyq saıasatynyń saldarynan sý resýrstarynyń tapshylyǵy sezile bastaǵandyǵy jatqany anyq.

Jalpy, sý máselesi tek Qazaqstan men Ortalyq Azııa elderin ǵana emes, sonymen qatar, Ońtústik-Shyǵys Azııa jáne Ońtústik Azııa elderin de mazalap otyr. Qyrǵyzstan men Tájikstan taýlaryndaǵy muzdyqtar kóleminiń kemı túsýi sol jaqtardan bastaý alatyn ózenderdegi sý deń­geıiniń tómendeýine alyp kelýde. Sonymen qatar, osy eki elde sý elektr stansalaryn salý máselesi sý tapshylyǵyn kórip otyrǵan Qazaqstan men О́zbekstandy mazalamaı qoımady. О́zbekstan basshysy Islam Karımovtiń «sý máselesiniń ýshyǵýynan soǵys bas­talyp ketýi de múmkin» degen qatań eskertpesiniń astarynda osyndaı alańdaýshylyqtyń jatqany aıqyn.
AQSh Ortalyq barlaý basqar­masynyń jańa baıandamasynda taıaýdaǵy 30 jyl ishinde Ortalyq Azııa aýmaǵyndaǵy Ámýdarııa ózeni basseınindegi sý resýrstaryna qatysty problema týyndaýy múmkindigi aıtylady. 2040 jylǵa deıingi jaǵdaıǵa boljam jasalǵan álgi baıandamada Ámýdarııa ózenindegi sý resýrstarynyń tap­shylyǵy «keýip ketken Aral teńizi aınalasyndaǵy eldi mekender turǵyndary densaýlyǵynyń nasharlaýymen» jáne «aımaqtaǵy azyq-túlik qaýipsizdiginiń kemı túsýimen» baılanystyrylǵan. AQSh-tyń burynǵy memlekettik hatshysy Hılları Klınton osy barlaý derekterine súıene otyryp, bylaı degen eken:
«Boljaý derekteri, sonymen qatar, sý resýrstary ishki jáne halyqaralyq turaqsyzdyq qaýpiniń artýyna, saıası qural retinde paıdalanylýyna nemese terrorısterdiń nysanasyna aınalýyna alyp kele­di degen yqtımal qaýipti meń­zeı­di». Olaı bolsa, bul jaǵdaı aımaqtaǵy jaǵdaıdy shıelenistire túsýi yqtımal ekeni túsinikti. Eger Klıntonnyń osy sózderin qa­perge alsaq, onda Aýǵanstanmen she­karalas Tájikstannyń Rogýn GES-in salý týraly bastamasyna О́zbekstannyń úzildi-kesildi qarsylyǵyn túsingendeı bolasyń.
Amerıkalyq sarapshylardyń sol baıandamasynda jaqyn 10 jylda sý resýrstarynyń tapshylyǵy seziletin, olaı bolsa bul yqpal etý tetigine aınalyp ketýi múmkindigi de aıtylǵan. Iаǵnı, keıbir elderdiń kórshilerine sý resýrstaryn basqarý arqyly yqpal etýi yqtımal ekendigi de kóldeneń tartylady. О́zenderdiń bastaýyndaǵy elderdiń sý resýrs­tary salasyndaǵy iri jobalardy júzege asyrýymen tómen ornalasqan elderge sýdyń jetkilikti mólsherde jete bermeıtindigi qazirden sezi­lýde. Ásirese, bul Qytaıǵa qa­tysty aıtylsa kerek. Qalaı bol­ǵan kúnde de sý resýrstaryna qa­tys­ty ótkir pikirtalastar men alańdaýshylyq týyndaǵan Ortalyq Azııamen bul másele Shanhaı yn­tymaqtastyǵy uıymy aıasynda talqyǵa salynbaıtyndyǵyn Qytaı kesip aıtty. Mundaı málimdemeni Shanhaı Áleýmettik ǵylymdar akademııasy janyndaǵy Halyqaralyq zertteýler ortalyǵy tóraǵasynyń orynbasary Pan Gýan byltyr Vashıngtonǵa barǵan sapary barysynda jasaǵan-dy. Qazirgi tańda О́zbekstan men Tájikstan arasynda sýǵa baılanysty kıkiljińniń týyndaǵanyn tilge tıek etken professor Qytaı men Qazaqstan arasynda da sýǵa qatysty másele bar ekendigin ashyq aıtady. Elimiz transshekaralyq ózenderge qatysty QHR-ǵa arnaıy saýal joldaǵan-dy. Tipti, bul másele boıynsha ekijaqty kelissózderdiń bastalatyny da belgili bolyp otyr. Onyń ústine elimiz tek Ilege qatysty ǵana emes, sonymen qatar, Ertis ózeni sýynyń tarylýyna da alańdaýshylyq bildire bastady. Sońǵysynyń Reseı aýmaǵy arqyly da ótetini belgili.
Endi osy eki ózenge qysqasha sıpat bere keteıik. Negizinen, Ile ózeni óz bastaýyn Qytaıdyń Tıan-Shan taýlarynyń shyǵysyndaǵy Kúnges jáne Tekes ózenderiniń qo­sylý tusynan bastaý alyp, QHR Ile-Qazaq avtonomııaly okrýgi men Shyńjań-Uıǵyr avtonomııaly aýdany aýmaǵymen aǵa otyryp, elimizdiń ońtústik-shyǵys (Almaty oblysy) bóliginen ótedi. Osy rette Ile ózeniniń uzyndyǵy 1439 kılometrdi quraıtynyn, al onyń 815 kılometri Qazaqstan aýmaǵynda jatqandyǵyn aıta ketý kerek. Balqash kóline baryp quıatyn ózenniń boıynda Almatyny elektr qýatymen qamtamasyz etip otyrǵan Qapshaǵaı sý qoımasy bar. Al Er­tis ózeni óz bastaýyn Qytaıdyń Altaı taýlary qoınaýynan alyp, elimizdiń soltústik-shyǵys bóligi arqyly orystyń Omby qalasyn qıyp ótip, Ob ózenine baryp qosylady. Qytaıdyń 2000 jyly bastalǵan «shyǵysqa qaraı keńeıý» degen saıasatyn júzege asyrýymen, Shyńjańdy qosa alǵanda, osy óńirge ortalyq óńirlerden jappaı adamdardy kóshire bastaýy sýǵa degen suranysty arttyryp jiberdi. Onyń ústine Qytaı 1990 jyly eni – 22, al uzyndyǵy 300 shaqyrymdy quraıtyn Qara Ertis – Qaramaı kanalyn salý týraly bastama kótergen-tin. Bul kanal salynǵan jaǵdaıda, Ertis ózeniniń sýy buryp áketiletin bolady.
1999 jyly bul kanaldyń birin­shi kezeńi aıaqtaldy, endi 2020 jylǵa qaraı ekinshi kezeńi bitedi dep kútilýde. Jalpy alǵanda, Ertis ózeniniń 10-40 paıyz sýy Ýlýngýr ózenine tastalady degen má­limet te joq emes. Muny aıtyp otyrǵan sebebimiz, eger osylaı jalǵasa beretin bolsa, onda jaǵdaıdyń qıyndaı túsetini aqıqat. Eki el arasyndaǵy 2001 jyldyń 12 qyrkúıegindegi kelisim boıynsha, transshekaralyq ózenderdiń resýrstaryn paıdalaný boıynsha bir-birinen konsýltasııa alýy kerektigi aıtylady. Alaıda, ol saqtala ma, joq pa, o jaǵy beı­málim. Sondaı-aq, kelisimde bir-biriniń isine veto qoıý quqyǵy degen túsinik bolmaǵandyqtan, is júzinde yqpal etý tetigi de joq bolyp otyr. Olaı bolsa, Qazaqstan úshin alyp kórshimizben úshjaqty nemese kópjaqty kelisimder jasasqan tıimdi.
Aspanasty eliniń álemdegi iri sanalatyn plotınalardyń jartysyna jýyǵyn ıemdenetini óz aldyna bólek áńgime. Osy eldiń halyqaralyq ózenderde iri gıdroınjenerlik jobalardy júzege asyra bastaýymen kórshilerine yqpaly artyp keledi degendi sarapshylar jıi aıta bas­tady. Nıý-Delı Saıası zertteýler ortalyǵynyń professory Brahma Chellanı bylaı deıdi: «Qurlyqta kóptegen halyqaralyq ózenderdiń joǵarǵy saǵasyn jáne olardyń aǵysyn ár túrli amaldarmen basqarý arqyly talassyz ústemdikke jetý áli birde-bir eldiń qolynan kelmegen edi. Álemdegi iri sý qoımalaryn salýshy Qytaı (planetadaǵy 50 000 iri sý qoımalarynyń jartysyna jýyǵyna ıe) halyqaralyq ózenderde iri gıdroınjenerlik jobalardy júzege asyrý arqyly kórshilerine yqpalyn arttyryp keledi». Professor Azııadaǵy sý kartasynyń ózgeriske ushyraı bastaýyn 1949 jyly Qytaıda kommýnısterdiń jeńiske jetýimen baılanystyrady. Jalpy, Azııanyń kóptegen halyqaralyq mańyzy bar ózenderi óz bastaýlaryn Qytaı Halyq Respýblıkasy aýmaǵynan alatyny da shyndyq. Ásirese, Tıbet jondaryn Ońtústik jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa men Qytaı aýmaǵyn basyp ótetin halyqaralyq ózenderdi sýmen qamtamasyz etetin sý keni dese de bolady. Sol sııaqty Qytaıdan, ózimiz biletindeı, Ertis, Ile ózenderi, sondaı-aq Amýr ózeni bastaý alyp, Ortalyq Azııa men Reseıdi tirshilik nárimen sýsyndatyp otyr.
Úndistan men Pákstan arasynda da sý máselesi boıynsha daý-damaı jalǵasýy múmkin. Ásirese, Ind ózeni boıynda «Nımý-Bazgo» GES-iniń salynýy eki el arasyndaǵy onsyz da shıelenisti jaǵdaıdy odan beter ýshyqtyryp jiberýi múmkin. О́ıtkeni, atalǵan sý bógetiniń salynýymen ózennen tómen ornalasqan el sharýalarynyń jeri sýalyp qalýy ábden yqtımal.
Mundaı qater úndistandyq sharýalardyń basyna da týýy ǵajap emes. Qytaı, máselen, Brah­mapýtre jáne ózge de tıbettik ózenderde gıdroenergetıkalyq jobalardy júzege asyrýda. Ázirge jaǵdaı tek Úndistan men Pákstan arasyn­da ýshyǵyp tur. Pákstan parlamentindegi Kashmır isteri jónindegi komıtet tóraǵasy Maý­lan Fazlýr Rahman óz sózinde Úndistandy ekonomıkamyzdy tu­ralatý úshin ózderi basyp alǵan Kashmır aýmaǵy arqyly ótetin ózenderge zańsyz bógetter salýda, dep aıyptady. Onyń sózine qaraǵanda, Delı eki el arqyly ótetin Chınab, Ravı, Sınd, Djelam, Satledj jáne olardyń saǵasyna qatysty 1960 jyly qol qoıylǵan Ind ózeni sýy jónindegi kelisim-shartty buzyp keledi. Áńgime Úndistan premeri Djavaharlal Nerý men Pákstan prezıdenti Muhammad Aııýb-han qoldaryn qoıǵan kelisim týrasynda bolyp otyr. Qujatta naqty bir ustanym joq, ár el kór­peni ózine qaraı tartýǵa quqyly. Pendjab provınsııasynyń Saýda-óndiristik palatasynyń prezıdenti Mıan Anıs Sheıh atap ótkendeı, Úndistan Pákstan arqyly aǵyp ótetin ózender boıyna zańsyz jolmen 300 sý qoımasyn salýda, al 71 sý qoımasy daýly Kashmır aýmaǵynda ornalasqan.
Qoryta aıtqanda, jahandyq jylyný úderisteriniń jalǵasýymen álemde sý tapshylyǵy aıqyn sezile bastady. Kóptegen sý bastaýynda turǵan elder bul máse­lege ózderiniń ulttyq múddesi turǵysynan qara­ı­tyny taǵy ras. Jaqyn jyldary bul máseleniń ótkirlene túsýimen saıasat sý arqyly da júrgiziletini anyq. Tek ol naqty yqpal etý tetigine ulasyp ketpesin dep tileıik…

Asqar TURAPBAIULY,
«Egemen Qazaqstan».