Qalam men qaharman

Beısenbi, 14 aqpan 2013 7:35

Erteńgi kúndi elestetpeı eshkim de ómir súre almaıdy. Bul adamnyń tabıǵı bolmysy. Al adamnyń qamyn oılap, kúnin kúıtteıtin qoǵamnyń damýy oǵan tikeleı baılanys­ty. О́mirimizde bolyp jatqan jumylysqa, jahanı úrdiske synaı qarap saraptap, kókjıegin kósemdep kóre bilý de qoǵamnyń basty maqsat-muraty. «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń dittegeni de kózge urar kemeldiktiń kóńil tolar kórinisi. Onyń tańdandyrýy men tolǵandyrýy úndes. Eń bas­tysy – bekemdiligi, aldymen, betalysty baıyptap syndarly saıası baǵytty túzep alýy. Álbette, izgilikti mindetter ıgi isterge bas­taıdy. Osyny sezingende bul baǵytqa boılaı bilýimiz de ońaı bolmasy anyq.

 Beısenbi, 14 aqpan 2013 7:35

Erteńgi kúndi elestetpeı eshkim de ómir súre almaıdy. Bul adamnyń tabıǵı bolmysy. Al adamnyń qamyn oılap, kúnin kúıtteıtin qoǵamnyń damýy oǵan tikeleı baılanys­ty. О́mirimizde bolyp jatqan jumylysqa, jahanı úrdiske synaı qarap saraptap, kókjıegin kósemdep kóre bilý de qoǵamnyń basty maqsat-muraty. «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń dittegeni de kózge urar kemeldiktiń kóńil tolar kórinisi. Onyń tańdandyrýy men tolǵandyrýy úndes. Eń bas­tysy – bekemdiligi, aldymen, betalysty baıyptap syndarly saıası baǵytty túzep alýy. Álbette, izgilikti mindetter ıgi isterge bas­taıdy. Osyny sezingende bul baǵytqa boılaı bilýimiz de ońaı bolmasy anyq.

Jáne beımaza kóńildiń túıtkili teginnen-tegin til ushyna úıirile ketpeıdi. Sondaǵysy: «Buǵan biz daıynbyz ba?

Mundaı alysty meńzegen úlken asýlarǵa júregimiz daýalaı ala ma? Qııasy men qıyndyǵy qanshalyqty? Tabanymyzdaǵy taǵamyz berik pe? Talanymyzǵa talabymyz serik pe?» – degen oı.

О́re túregelgen san saýaldyń jaýa­by taptyrmaı-aq baǵady. Biraq, bir názik sáýle – ómir jalǵastyǵynyń uly­ly­ǵy úmit otyn úrleı túsedi. Urpaq­tan urpaqtyń ozyp týatyny kámil sendire beredi. Bir sát osylaı sabyrǵa salýymyzben oıymyz ornyn tabady. «Báse, – deısiń baıybyna bara túsip, – baǵytyńdy túzeý – baryńa sený emes pe?!». Baıybyna bara bilsek kóńil shyny – ómir syny eken. Al aqıqaty, bul Strategııa – nyǵaıa bastaǵan eldiń nyǵymeti, batyr baılam, batyl baǵyty. Eldiń aıańdaýy emes, alǵa umtylýdy tańdaýy. Ult retinde álem aldynda qalaı kórinýimiz kerek degen uly maqsatty ulyqtaǵan uly betalys.

Bul – árıne, munyń bári ońaı sharýa emes. Sondyqtan, ońaılyqpen júzege aspaıtynyn ańǵartar parasatty paryz júgi kimge tıesili ekendigi de alǵa tar­tylady. Árbir azamattyń – ult ókiliniń aldyndaǵy turǵan ortaq mindet. Odan eshkim de qalys qala almaıdy degen ýáj de túgelimen túsinikti. Olaı bolsa, halyqtyq istiń dál ortasynan kóriný kerektigin de jaqsy biledi. «Bizdiń qoǵamymyzdyń qazirgi kózqarastarynyń negizin dál osy ıntellıgensııa berýi kerek», – degen Strategııadaǵy saraly sózdiń de salmaǵyn tereń túsinedi. Intel­lı­gensııadan izgilikti is kútken, onyń belsene qatysýyna tilek artqan jáne oǵan senimmen qaraıtynyn bildirgen bul sózdiń astarynda ulttyq kózqarasty qalyptastyrýda olardyń qolynan kóp sharýa keletinin meńzeýi oryndy da túsinikti. О́ıtkeni, ıntellıgensııa qaı zamanda da ıdeıalardyń, kózqarastardyń, jańashyldyqtyń, jasampazdyqtyń alǵy shebinde bolǵan. Olar jasaǵan qun­dylyqtardyń qozǵaýshy da qorǵaý­shy kúshiniń orasandyǵy tarıhta dálel­den­gen. Olardyń zaman men adamdy rýha­nı baıytý arqyly qandaı bıikke kóterilgeni de aıan. Ekonomıkalyq, materıal­dyq deńgeı – dárejeniń olarsyz ómirge ornyǵa almaıtyny, tamyryn jaıa almaıtyny da kópke málim jaı. Olaı bolsa, olardyń aldyńǵy qatarly kúsh bolyp tanylýy, baǵalanýy – áli de áleýetinen aıyrylmaǵanyn kórsetedi. Endeshe, ıntellıgensııanyń bir tolqyn tarmaǵy – qalamgerlerdiń róli osy joly aıqyn kórsetilip otyr deýimiz oryndy bolmaq. Shyndyǵynda, zamannyń qaharmandaryn jasaý degen rýhanı jetilýdiń, ulttyq úlgi usynýdyń, sanalyq silkinistiń, jańany jalynan ustaı bilýdiń bir úlgisi bolmaq. Bul – rýhy bıik qaharmandy somdaý, ony súısinip elikteýge laıyqty etip jazý.Munyń ózi ár qalamgerdiń ult bolashaǵy úshin qosar ulaǵatty úlesi bolmaq.

Qalamger óziniń qadirin bilý arqyly – qalamyn qapysyz jumsaı bilýi tıistigin únemi jadynda ustasa lázim. О́ıtkeni, tarıhqa qarap tursań qaı kezeńde de qalamgerler, ıntellıgensııa ıdeıalar kórigi bolǵan, qaı qoǵamda da ıntellıgensııany ózine tartýdy birinshi mindet sanaǵan. Qoǵam – halyqqa súıengen, qalamǵa úmit artqan.

Alysqa barmaıyq, keshegi revolıýsııa dáýirindegi myna bir jaıǵa kóz júgirtelik.Sony ataqty qalamger Maksım Gorkıı bylaı dep jazady: «…Osy bir… myǵym adam, bir qolymen Sokrattikindeı keń mańdaıyn sıpap qoıyp, ekinshi qolymen meniń qolymdy qysa túsip, janaryn jalt etkize qarap aldy da, sol zamatta «Ana» atty kitabymnyń kemshilikteri jóninde aıta jóneldi… Men kitabymdy jazýǵa asyqqanymdy aıtpaq edim, biraq nege asyqqanymdy aıtyp úlgermedim, Lenın basyn ızep qoshtaı túsip, ony ózi túsindire sóıledi: «Bul óte kerek kitap… buryn jumysshylardyń kóbi re­vo­lıýsııalyq qozǵalysqa sanaly túrde emes, by­tyrańky kúıde qatyssa, «Anany» oqyp, ony óz paıdasyna jaratady», dep aldy da: «Der kezinde shyqqan óte­ qajet kitap», – dedi. Bul meniń odan­ estigen eń qymbat ári tumardaı jal­­ǵyz­ komplımentim boldy…». Birge bo­­lyp áńgime qurǵan kó­sem kelesi bir kezdeskeninde jazýshyǵa: «…ın­tellıgensııaǵa aıtyńyz, olar bizge kelsin!..» – deıdi.

Mine, qalamnyń kúshin qalaı baǵa­laǵanyn jáne ony óziniń baǵyt-baǵdary úshin qalaı paıdalanǵanyn kórsetetin ótken dáýirdiń shynaıy bir deregi. Bul – ıntellıgensııa qaı jaqta bolsa sol jaqtyń kúshi mol degendiktiń dáıegi emes pe?!

Tarıhtyń mundaı epızodtaryna bú­gingi kúnniń bıiginen qaraǵanda árkim­niń árqıly oıǵa kelýi ábden múmkin. Meıli, biraq ótkenniń sabaǵy deıtindi este saqtap saraptaı bilý kerektigin de umytpaıyq. Qaı kezeńniń de kel­beti ıntellıgensııanyń úlesinsiz bol­maǵanyn moıyndaý artyq etpeıdi. Demek, qalamgerlerimiz óz mıssııasyn sergek sezine otyryp, jaýapkershilikpen atqara bilýleri kerek-aq. Munyń bárin qalamgerlerimiz tereń túsinedi. О́mirge oıaý kózben qaraýǵa umtylady. Arǵy-bergiden oılaıtyn olardyń qalamyna iliner taqyryp ta kóp, tulǵa da jeterlik. Baıqap barlaý kerek, tańdap talǵaý kerek. Munyń bári qalamdy sýytpaý, qadalyp otyrý, qalǵyp qajymaý degendeıin damylsyz oısaýǵan eńbek. Qaharmannyń kilti – qalamnyń ushynda deýdiń syry osynda. Biz bilgende, qalamgerdi kórigi qyz­ǵan ilki ıdeıa – kórikti oıdyń qazirgi­deı qyzýly kezeńi kútip tur. Árıne, zaman ózgerdi, onysyna oraı onyń moraldyq-materıaldyq negizi de, sıpaty da jańa túrge endi. Qalamgerdiń qaqyly sózi – aqyly sózge aınalýy kerek-aq ekeni kún tártibine shyqty. Osy oraıda, ortaq túıinniń shıesin birlesip sheshý – saıası baǵytymyzdyń ıntellıgensııaǵa artqan mindettiń oıdaǵydaı oryndalýyna, atsalysýyna múmkindik berer birden-bir sep. Sep emes, serpin desek te bolar.

Nazar aýdarsańyz, «Qazaqstan-2050» Strategııasyndaǵy ulttyq jumylysqa, árbir áleýetti iske atsalysýǵa shaqyrǵan mańyzdy mindetterdiń meńzeýi maqsatty da muratty. Ol ulttyq uly isterdi ıgerý kerektigin, álem aldynda qalaı kórinemiz degen óte jaýapty synnyń turǵanyn alǵa tartady. Mundaǵy: «Intellıgensııa qalyptasqan memleket kezeńinde jańa jalpy ulttyq qundylyqtar jasaýda aldyńǵy qatarly kúsh bolýy kerek. Olar zamanǵa saı jáne bolashaqqa qulshynysty bolýy tıis», – degen sózder tegin aıtylyp otyrǵan joq. Bul ıntellıgensııaǵa berilgen se­nim men baǵa ári úlken úmit pen ulan-asyr jaýapkershilik. Buǵan laıyqty ispen jaýap berý – ıntellıgensııa ókilderi úshin syn. Onyń ishinde bizdiń qalamgerlerdiń de orny erekshe, áleýeti aıryqsha der edim.

Bul rette jalań sheshendikke, jada­ǵaı jalpylamalyqqa bara bermeı, qan­daı bir istiń oń sheshim tabýy onyń prob­lemalaryna da pragmatıkalyq paıymmen qaraý kerektigin alǵa tartady. О́ıtkeni, jaqsy is jaıdaq jerde týmaı júıege qoıyl­ǵan jaıly ortada jasalady. En­de­she, qalamgerlerdiń óz rólin aqtaı bilýi úshin jaǵdaıy men múmkindigine ahýal týǵyzý shyǵarmashylyq shamynyń són­beýine, qalamynyń qajymaýyna degen qamqorlyq ekenin eskermeı bol­maı­dy. Munyń ekinshi bir astary – qa­jet­ti shyǵarmanyń – zamanaǵa laıyq týyn­dy­nyń qalamaqysyz jazylmaıtyny oı salady.

Olaı bolsa, eńbektiń qandaı túri bolsa da elenýi kerek, baǵalanýy kerek deıtin kredonyń kún tártibinen túspeýine qaqysy bar. «Biz óz zamanymyzdyń jańa qaharmandaryn jasaýymyz kerek!» degendi tún jamylyp tebirenip, kún ótkerip tolǵatyp, qalamymen birge qalǵyp, birge oıanar aqyn men jazýshynyń qalaı talǵap túsinetini, boılaı túısinetini belgili jaı. Qaı kezeńde de jaqsy shyǵarmanyń qandaılyq azappen, jankeshtilikpen týǵany keıingige keńinen málim. Olardy oqyp otyryp sol dáýirmen tildesemiz, syrlasýymyz, rýhanı úndesýimiz sol eńbektiń arqasy. Sondyqtan, qalamgerge aqyl aıtý kúpirlik bolady, kerisinshe, ony tyńdaý, oıyna oı qosý shúkirlik bolady.Oǵan mynany jaz degennen góri sony jazýǵa yqylasyn oıatý – yrysty bolmaq.

Keıde qalamger boı jasyrǵan báıge aty bolyp elesteıdi. Dúbirli dodada shań jutyp shańyraq aınalyp, júzden bólinip shyǵyp sýyryla kóriner sáıgúliktiń sodan keıingi teri saýlap solyqtap turǵan sulba túrin kórgende onyń osyǵan qalaı, qansha kún, qansha tún tańasyrylyp qaqtalǵany, qalaı baptalǵany aıtylmaıdy da. Biraq, báıekti jan báıgeden baptyń arqasynda keletinin biledi. Mundaǵy aıtpaǵym, qalamgerge de bap kerek, jaǵdaı kerek, kúı kerek. Ol dáýirine qajetti dúnıe jazýy úshin kúni men túnin sáıgúlikteı bastan keshýi kerek.

Bul rette, árıne, jalyndy sózderden góri jigerli ister kerektigi kórinip-aq tur. Aldymen «zamanymyzdyń jańa qaharmandary somdalǵan shyǵar­ma­lardyń týyna yqpal etýi úshin ne isteý kerek, qandaı joldardy tańdaǵan durys, nendeı qamqor  is ońtaıly» degendi dittegen ádebı-mádenı iskerlik baǵdarlamalar jasap, naqty sharalarmen bekite tússe oń bolar edi. Ádebı eńbektiń aýyrlyǵyn bári de biledi, bári de túsinedi… Biraq ýaqyttyń, zamannyń zyr qaqqan dońǵalaǵynyń dúbirin estimeý eshqandaı qısynǵa kelmeıdi. Osyndaı sáttiń oraıynda oıym aıtady: «Kórikti qyzǵan kezinde soq», deý lázim. Birinshiden, qalamgerlerdiń psıhologııasy men paıymyna qamshylaý da kerek-aq. Ol úshin naqty tapsyrys berý tuıyqtan shyǵýdyń qazirgi tańdaǵy birden-bir joly dep bilem. Mundaı tásil qaı qoǵamda da bolǵan. Tipti, sonaý saraı aqyndarynan bastap sosıalızm sóz sardarlaryna deıingi kezeńderdi, sonyń bizge jetken shyǵarmalaryna kóz júgirtseńiz kóp jaıǵa kóńil jetkizýge bolady. Ekinshiden, tapsyrys degennen úrkýdiń esh reti joq. Sondyqtan, myqty on bes jazýshyǵa qazirgi zaman jaıly romandarǵa naqpa-naq tapsyrys berilýi kerek. Jazýshy jazǵanynyń shyǵatynyna, oǵan laıyqty qalamaqy alatynyna kámil senimdi bolýy shart. Buǵan deıingi úlkendi-kishili birqatar báıgelerden týǵan dúnıelerdiń úmitti aqtamaǵany barshaǵa belgili. Al mynadaı ashyq tapsyrys – belgili jazýshydan naqty shyǵarma kútedi. Eger osyndaı tapsyryspen eki-úsh jyl jumys júrgiziletin bolsa, eń keminde úsh-tórt soqtaly úlken dúnıelerdiń týatynyna kámil senýge bolady. О́ıtkeni, qaı jazýshynyń qandaı shyǵarmaǵa qarymy jetetini jáne ony oryndaı alatyny, ıdeıasynyń jetkiliktiligi belgili bolǵandyqtan potensıaly bar jazýshylardy tarta bilý qıynǵa soqpaıdy. Biz ulttyq qun­dylyqtardy jasaý úshin osyndaı táýe­kelge de jasqanbaı barýymyz kerek. Osy jerde Prezıdentimizdiń: «…Árıne, ın­tegrasııada tek paıda ǵana emes, sonymen birge onda táýekel de bar», – deýi bizdiń osy bir oıymyzdy nyqtaı túsedi. Eń bastysy – qaharmandar qasymyzda júr. Ony kóre bilsek kórkem týyndy da týary haq. Osynyń bári aınalamyzdaǵy qubylystardy sanaǵa sińirýdi, saralap senimge aınaldyrýdy qajet etedi. Damýymyzdyń kókjıegin kóre bilýdi talap etedi. Qazaq memleketiniń bir múshesi ekenińdi sezine otyryp, maqtana bilýdi maqsat etedi. Munyń sóz bop qalmaýy lázim. Mańyzdysy – qalam men qaharmannyń tabysýy, sonyń ómirge rýhanı qundylyq bolyp kelýi. Bul rette qalamgerge keregi – sýaty sarqylmaıtyn shalqar oı, shamy sónbeıtin shabytty eńbek.

О́mir qalǵýdy, qamsyz kúı keshý­di qalamaıdy. Oıy oıaý, sezimi sergek­ter zamany týǵany ámbege aıan. Sondyq­tan, alǵa qoıylǵan mindetterge taban­dylyq tanytyp, jarqyn da jotaly isterdiń jalynan jasqanbaı ustardaı jigermen jumylý – Joldaýdy qoldaýdyń eń utymdy joly bolmaq. Bıik maqsat­tarǵa osyndaı batyl da biregeı maq­satkerlikpen, tyń ıdeıalarmen, tynymsyz eńbekqorlyqpen jetýge bolatynyn ulttyq qundylyqtardyń uıytqysy bolyp kele jatqan qalamgerler qaýymy jaqsy biledi. Biledi deý ber jaǵy, sózdiń daty – basty paryz sanaıdy.

Jaqaý DÁÝRENBEKOV,

jazýshy, «Ana tili» baspasynyń dırektory,

halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty.

ALMATY.