Jetimin jylatpaǵan el edik

Senbi, 2 naýryz 2013 8:31

«Jetimdi jylatýdan qatty saqtanyńdar, óıtkeni, túnde adamdar uıyqtap jatqanda olardyń zary júredi, al tań sáride Rabbysyna kóteriledi de jylatýshy ústinen shaǵym jasaıdy. Sonda Alla taǵala jylatýshynyń tıisti jazasyn beredi. Sondyqtan jetimniń jylaýynan meılinshe saqtanyńdar». Paıǵambar (s.ǵ.s.) hadısi, mine, osylaı deıdi.

Senbi, 2 naýryz 2013 8:31

«Jetimdi jylatýdan qatty saqtanyńdar, óıtkeni, túnde adamdar uıyqtap jatqanda olardyń zary júredi, al tań sáride Rabbysyna kóteriledi de jylatýshy ústinen shaǵym jasaıdy. Sonda Alla taǵala jylatýshynyń tıisti jazasyn beredi. Sondyqtan jetimniń jylaýynan meılinshe saqtanyńdar». Paıǵambar (s.ǵ.s.) hadısi, mine, osylaı deıdi.

Biri ómir esigin asha salysymen-aq «tas­tandy» atanǵan, endi biri ata-anasynyń aıaly alaqany men qamqorlyǵynsyz qalǵan beıkúná sábılerdiń ishki muń-nalasy men zarynyń, tipti bir tamshy kóz jasyna qalýdyń qandaı aýyr kúnáǵa dýshar etetinin osydan-aq ańǵarýǵa bolatyn shyǵar.

Bala – ata-ananyń baýyr eti. Baýyr etinen jaralǵan soń «kóz qýanyshynyń» baqytty ǵumyr keshýi, tolyqqandy otbasynda dúnıege kelip, tárbıelenýi úshin ata-ana baryn da, janyn da berýge daıar. Desek te, qoǵamymyzdaǵy bar balanyń birdeı anasynyń aıaly alaqanyn, jan jylýyn sezinbeıtini ashy da bolsa shyndyq. Dúnıege shyr etip kelgen sábıdiń tiri jetimge, ıa bolmasa tul jetimge aınalýy – búgingi qoǵamnyń aýyr derti.

Eger biz halqymyzdyń sany – 17 mln.-nyń shamasynda desek, onyń 5 mln.-ǵa jýyǵyn balalar quraıdy eken. Al statıstıkalyq derekterge súıensek, sol 5 mln. balanyń 35 myńǵa jýyǵy jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan sábı kórinedi. 2004 jyly «Patronattyq tárbıe týraly» qaýly qabyldanýyna baıla­nys­ty, 2 myńǵa tarta bala Qazaqstan otbasylarynda patronattyq tárbıege berilse, 22 myńǵa tarta bala qorǵanshylyq pen qamqorshylyqqa alynǵan. Qamkóńil balalardyń 10 myń 887-si jetim balalarǵa arnalǵan 196 ınternattyń qaramaǵynda.

Árıne, jetim balalar týraly sóz qozǵaǵanda, munyń bir parasy olardy asyrap alýǵa, onyń ishinde sheteldik azamattardyń otbasylaryna beri­lýine kelip tireletini belgili. 1998 jyly «Neke jáne otbasy týraly» Zań qabyldanyp, 1999 jyldan bastap sábılerdiń shetel asyp jat­qany belgili. Resmı derek boıynsha, sol jyldardan beri 47 myńnan astam bala asyrap alynypty. Olardyń 38 myńnan astamyn otbasylaryna qazaqstandyq azamattar alsa, 8 myń 806-syn sheteldikter, al 547-sin sheteldik týys­tary asy­rap alǵan kórinedi. Desek te, sheteldik aza­mattardyń bala asyrap alýy búgingi kúnge deıin qoǵamdyq oıdy san saqqa júgirtken, keıde el ishinde narazylyq týyndatyp, bolashaqqa alań kóńilmen qaraýǵa ıtermelegen másele bol­­ǵany jasyryn emes. Bul jaıt qazir de el erteńi úshin alań azamattardy tolǵandyryp otyr.

Elimiz 2010 jyldyń naýryz aıynda Ha­lyq­aralyq bala asyrap alý salasyndaǵy ynty­maqtastyq jáne balalardy qorǵaý konvensııasyn ratıfıkasııalaǵan bolatyn. Keıin bul konvensııa basqa da zańnamalarmen tolyǵa tús­ti. Máselen, 2011 jyldyń jeltoqsan aıynda Parlament «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa kodeksin maquldasa, 2012 jylǵy naýryzda atalǵan kodeks­ke qatysy bar 10 birdeı akt qa­byldandy. Osy 10 aktiniń 6-ýy bala asyrap alý úderisimen tikeleı baılanysty bolyp tabylady.

Qazaqstan Halyqaralyq bala asyrap alý salasyndaǵy yntymaqtastyq jáne balalardy qorǵaý konvensııasyna qol qoıa otyryp, ózine birqatar mindetter alǵanyn da esten shyǵarmaý kerek. Endigi maqsat – sol min­detterdiń oryndalýy. Árıne, bizdiń qoly­myzda bul mindetterdiń qandaı deńgeıde júzege asyp jatqany týraly naqty málimet joq. Desek te, sala mamandary kóp jaǵdaıda: «Biz qalaı bolǵanda da sheteldikterdiń bala asyrap alýyna tyıym sala almaımyz. Olardyń bala asyrap alýyna ruqsatymyzdy bere otyryp, balanyń quqyqtaryn qamtamasyz etýge meılinshe múddeli bolýymyz kerek», degendi alǵa tartyp jatady.

Osy oraıda, búginde memleket tarapynan bala asyrap alýǵa qatysty birqatar ózge­risterdiń engizilgenin de aıtýǵa bolady. Má­se­len, buryn Qazaqstan Halyqaralyq bala asy­rap alý salasyndaǵy yntymaqtastyq jáne ba­lalardy qorǵaý konvensııasyna qosylmaǵan jáne «Neke jáne otbasy týraly» Qazaq­stan Res­pýblıkasynyń kodeksi qabyldanba­ǵan kez­de memleketimizden bala asyrap alý úderisi emin-erkin, esh kedergisiz júrip kelgen-tin. Bul úde­ris qalaı júrgizildi degenge kelsek, eger shet­eldik otbasy Qazaqstannan bala asyrap alǵysy kelse, ǵalamtor jelisi arqyly baı­la­nysqa shyǵyp nemese ózge de joldaryn ta­ýyp, ıa bolmasa jergilikti organdarmen baılanysý arqyly balany asyrap alatyn edi. Bir sózben aıtqanda, ony tikeleı ba­qylap oty­ratyn organ bolmaǵan. Al elimizde ba­la asyrap alýǵa qatysty normatıvtik-qu­qyq­­tyq aktiler qabyldanǵannan keıin ondaı úde­­­­­risterge shekteý qoıylyp, tek akkredıtasııa­dan ótken sheteldik agenttikter arqyly ǵana bala asyrap alýǵa múmkindik týmaq. Máse­len, mundaı agenttikterdi tirkeý úderisi by­l­­­tyrǵy jyly bastalyp, bıylǵy jyldyń 18 qań­ta­­­­ryn­da tolyqtaı aıaqtalypty. Osyǵan sáıkes, tir­keýden ótýge óz qujattaryn jibergen 60 sheteldik agenttiktiń 37-si ǵana akkredıtasııad­an ótken.

Biz osy máselege múddeli birden-bir ókilet­ti orǵan – Bilim jáne ǵylym mınıstrligi bala­lardyń quqyǵyn qorǵaý komıteti tóraıymynyń orynbasary Baqyt Álibaevamen tildesip, oı-pikirin tyńdaǵan edik. Mamannyń aıtýynsha, sońǵy jyldary álemdik zamanaýı tá­jirıbege sáıkes, bala asyrap alý máselelerin retteýdiń túbegeıli jańa quqyqtyq tetigi qurylypty. Iаǵnı, bala asyrap alý úderisindegi jańashyldyqtyń biri – asyrap alynatyn jetim balalardy esepke alýdyń ıerarhııasyn, sondaı-aq, jetim balalardy asyrap alýǵa berýdiń tártibin belgileý eken. Buǵan qosa, shetel­dik bala asyrap alýshylardy irikteýdiń sharty ózgergen kórinedi. «Máselen, búginde bala asyrap alýshylar bola almaıtyn adamdar qatary kóbeıdi. Jalǵyzbasty er adamdar, turaqty mekeni joq azamattar, azamattyǵy joq tulǵalar, sottalǵan jáne nashaqorlyqqa, ishimdikke beıim azamattar bala asyrap alý quqyǵyna ıe bola almaıdy. Sondaı-aq, biz sheteldikterdiń balamen qarym-qatynas jasaý ýaqytyn eki aptadan tórt aptaǵa deıin arttyrdyq. Bala asyrap alýshylar men asyrap alynatyn bala arasyndaǵy jas aıyrmashylyq on alty jastan kem emes jáne qyryq bes jas­tan artyq bolmaýy belgilendi. Endigi kezekte bizdiń elimizde tirkelgen sheteldik agenttikter asyrap alynǵan balanyń hal-jaǵdaıynyń qandaı ekendiginen habardar etetin foto, beıne materıaldardy, basqa da málimetterdi jiberýge tıisti. Bul agenttikter balaǵa qatysty alǵashqy úsh jylda jylyna eki ret, al 18 jasqa kelgenshe jylyna bir ret esep berýi qajet», deıdi komıtet tóraıymynyń orynbasary.

Árıne, bul bala asyrap alýda sheteldikterge qoıylar talaptyń belgili bir mólsherde qatańdatylǵanyn baıqatsa kerek. О́mir bolǵan soń, ártúrli jaǵdaılar kezdesip jatady. Jetimniń bir tamshy kóz jasynan qoryqpaı, túrli maqsatta paıda tapqysy keletinderdiń baryn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Konvensııa men jańa zańda qoıylǵan talaptar, mine, osyndaı keleńsizdikterdiń aldyn alsa quba-qup. Al ol talaptardyń qanshalyqty jáne qalaı oryndalatyny – ekinshi másele. Bul oraıda, álemdik tájirıbeden de birer mysal keltire ketsek bolady. Máselen, Latvııa men Lıtvada jetimderdi tek sol memleketten qonys aýdarǵan sheteldikterdiń ǵana asyrap alýǵa múmkindigi bolsa, Izraıl men Armenııa jetimderdi tek óz ultynyń ókilderine ǵana beretin kórinedi. Germanııa men Irlandııadaǵy jaǵdaı da osylarǵa uqsas eken.

Elimizdiń Balalar quqyǵyn qorǵaý ko­mıteti taratqan aqparatqa súıensek, 2010 jyly sheteldikter Qazaqstannan 506 balany asyrap alsa, 2011 jyly bul kórsetkish 130 balany quraǵan eken. «2011 jyly Ispanııa azamatshasy Qazaqstannyń eseıip qalǵan apaly-sińlili úsh qyzyn asyrap alǵan bolatyn. Alaıda, olar jarty jyldan keıin til kedergisinen, bálkim, bir-birimen durys qarym-qatynastyń ornamaýy saldarynan bolar, keri qaıtaryldy. 2012 jyly elimizden sheteldikter eshqandaı balany asyrap alǵan joq. Al bıylǵy jyly bala asyrap alýǵa nıet bildirgen Ispanııa men Kanada azamattarynan qujattar kelip tústi», deıdi sala mamany.

Komıtet ókili sondaı-aq búgingi tańda elimizdegi balalar úıi sanynyń jyl ótken saıyn azaıyp kele jatqanyn da tilge tıek etti. Máselen, 2009 jyly 213 balalar úıi tirkelse, qazirgi tańda olardyń sany 196-ny quraıdy eken. «90-shy jyldarmen salystyraıyn: ol kezde elimizde 93 myńnan astam jetim men ata-analarynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan bala bolsa, búgingi kúni ol kórsetkish 34 myń 785-ke tómendegen. Muny halyqtyń áleýmettik jaǵdaıynyń kóterilgendigimen, qolaısyz otbasylarmen ártúrli is-sharalardyń, aqparattyq jumystardyń júrgizilýimen baılanystyrýǵa bolatyn shyǵar. Ekinshiden, jetim balalardyń azaıýyna patronattyq tárbıeniń de kóp kómegi tıdi. 2011 jyldan bastap patronattyq tárbıege alynǵan 2 myńnan astam balaǵa memleket tarapynan járdem kórsetilip, 10 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde jalaqy tólenip keledi», deıdi Baqyt Orazalyqyzy.

Sala mamanynyń sózinen ańǵarǵanymyz: Balalar quqyǵyn qorǵaý komıtetiniń nazarynda turǵan máselelerdiń biri – jetimderdi baspanamen qamtamasyz etý eken. Sebebi, 18 jasynda jetimder úıinen shyqqan boıjetken men bozbala óz taǵdyryn jasóspirimder úıimen baılanystyrady. Eger, elimizde 34 jasóspirimder úıi bolsa, olarda 1 myń 300-den astam bala tárbıelenip jatqan kórinedi. Al, Qaraǵandy men Almaty qalalarynda ornalasqan jastar úılerinde 23 pen 29 jasqa deıingi jastardyń turýyna ruqsat berilgen. Desek te, búgingi tańda 12 myńǵa jýyq bala baspanaǵa muqtaj eken.

Taǵy bir atap kórsetetin jaıt – atalǵan komıtettiń «Bala asyrap alý» degen saıtynyń kómegimen byltyr 50 jetim bala otandyq otbasyǵa ornalastyrylypty. Al 1 myń 871 adam bala asyrap alýǵa kezekte turǵan kórinedi. «Kóp jaǵdaıda otandyq azamattar ózine sál de bolsa uqsaıtyn, densaýlyǵynda eshqandaı da kináraty joq sábılerdi asyrap alǵysy keledi. Al jetimder úıindegi balalardyń 80 paıyzynan astamy aýrýshań balalar ǵoı. Ekinshiden, bala asyrap alatyn jandardyń kóbisiniń turmys-jaǵdaıy ortasha. Bala asyrap alatyn aýqatty azamattar jalpy kórsetkishtiń nebári 5 paıyzyn ǵana quraıdy», deıdi sala mamany bizben áńgimesinde.

Árıne, árbir bóbektiń óz ata-anasynyń júrek jylýy men aıaly alaqanyn sezinip óskenine, al jetim balalardyń otandyq otbasylarda tárbıelengenine ne jetsin?! Bul elimizdiń demografııalyq ahýalynyń sál de bolsa jaqsarýy úshin de, eń bastysy, ókinip ári opynyp qalmaýymyz úshin de asa qajet. Qazaq halqy qashanda jetimin jylatpaǵanyn, jatqa bermegenin, olardyń taǵdyryna beı-jaı qaramaǵanyn eskersek, qarakóz sábılerdiń shetel aspaı, óz topyraǵynda tárbıelenýi – eldigimizge syn emes pe?!

Láıla EDILQYZY,

«Egemen Qazaqstan».