Demek, halyqtyń basqa jurttan ereksheligi – onyń suńǵylalyǵy eken. Birde ataqty Qaz daýysty Qazybek bı tań bozymen jylqy úıirin sholyp kele jatyp, betkeıde erin jastanyp uıyqtap jatqan jıeni Jánibek batyrdy kórip: «Elińdi el etersiń, Ejelgi jerge jetersiń, Eki bóriń turǵanda, Ekilenbeı ne etersiń» dep saqalyn sıpaǵan eken. Rasynda abyzdyń aıtqany keldi. Jıeni eren batyr boldy, elin Altaı asyryp ejelgi jerine jetkizdi. Tarıhta «kók bórili Jánibek» degen aty qaldy.
Sol sııaqty qazaqta «Aıaz bı» atty ertegi bar. Osynda han erteginiń bas keıipkeri Jaman deıtin ýázirine ózin synatady. Jamekeń hannyń betine qarap turyp: «Taqsyr siz jeti atańyzdan han emessiz, qarapaıym naýbaıshynyń balasysyz» deıdi. Han anasyn shaqyryp suraıdy. Rasynda solaı bolyp shyǵady. «Muny qalaı bildińiz?» degende Jaman: – Aldyńyzǵa alǵash kelgenimde siz meni naýbaıhanadan as ishýge jiberdińiz, sodan bildim», – deıdi.
Joǵarydaǵy oqıǵalardan biz qazaqta asa keremet adamtaný ilimi bolǵanyn ańǵaramyz. Bul ilimdi atalarymyz «suńǵylalyq» dep ataǵan. Biraq ekiniń biri suńǵyla bola bermeıdi. Suńǵylalyq – adamǵa sezimtal túısik, tereń tanym arqyly beriletin qasıetti ilim. Mundaı ilim ıelerin qazaq qoǵamy el birligin saqtaıtyn, ádil úkim etetin bı, ıaǵnı qazy etip saılaıtyn bolǵan.
Ǵylymda adamtaný, ıaǵnı suńǵylalyq ilimin – fızıonomıstıka dep atap, buǵan: «Adamnyń syrtqy tabıǵı qımyl-qozǵalys erekshelikterin negizdeı otyryp, tulǵanyń jeke minez-qulqyn ańǵarý arqyly ishki syryn ańdaı alatyn ǵylymı psıhologııalyq sala» degen anyqtama beripti.
Al musylman álemi bul ǵylymdy «Ilmýl Fırosa» dep atap, ony úırenýge óte-móte mán bergen. Qazirgi qoldanystaǵy «parasat» sózi osy «fırosanyń» qazaqylanǵan túri. Tarıhta fırosa ilimin ejelgi ısraıyl qaýymy jaqsy ıgergeni jaıly aıtylady. Mysaly, Muhammed paıǵambar zamanynda ejelgi ısraıyl qaýymy «ras paıǵambar ma, álde ótirikshi me, baryp bilshi» dep fırosa iliminiń asqan bilgiri Hýseın ıbn Salamdy jumsaıdy. Ol kisi Alla elshisiniń betine uzaq qarap turyp: «Bul ras paıǵambar» deıdi. Qalaı bildińiz degenderge, «júzinen jalǵandyqtyń izin tappadym» depti.
Joǵarydaǵy oqıǵany negizdeı otyryp ıslam ǵulamalary fırosa-adamtaný ilimin úırenýge talap etken tulǵanyń boıynda, eń áýeli shynshyl, ádilet súıgish, adaldyq qasıetteri tolyq bolýy tıis degendi alǵa tartady. Buǵan dálel retinde olar Qurannyń «Ánfal» súresi, 29-shy aıatyndaǵy: «Men shynshyl qulyma aq pen qarany ajyratatyn ilim berem» degen úkimdi ustanyp, adamtaný iliminiń ózegi adaldyq pen ádildik, ıaǵnı aıatta aıtylǵan «aq pen qarany ajyratý» úkimi adamtaný iliminiń ózegi degen paıym jasap, oǵan taǵy eki shartty qosady. Olar: únemi jaqsy nárse oılaý jáne adal tamaq jeý. Iаǵnı, mundaǵy adal as shartyn buzatyn dúnıe – ishimdik pen dońyz eti delingen kitapta. Ári qaraı paıymdaı berińiz. Bizdiń qazirgi tańda atalǵan ilimnen ajyrap qalýymyzǵa sebep neden ekenin.
Kezinde osy ilimdi ıgerý úshin ataqty ǵulama, mazhab ıesi ımam Shafıǵıdiń ózi Iemenge baryp birneshe jyl oqyǵan eken. Qaıtar jolynda úırengen bilimin tekserý úshin jolaı bir bádáýıdiń úıine qonaq bolyp túsedi.
Úı ıesine qarap: «О́te sarań, aqshaqumar bolý kerek» dep paıymdaıdy. Bádáýı bolsa ımamdy tanyp onyń atyna shóp salyp, ózine jaqsylap keshki as daıyndaıdy. Imam: «Men qatelestim-aý» dep oılaıdy. Keshki astan keıin, úı ıesi: «Sizge bul jer jaısyz, tórgi salqyn bólmege tósek salyp qoıdym» dep qıylǵanda ımam qateleskenim-aı dep qatty ókinedi.
Erteńinde attanatyn bolyp úı ıesine: – Sizge kóp rahmet, qoǵadaı japyrylyp qonaq etkenińizge óte rızamyn, – dese, úı ıesiniń túri ózgerip ketken: – Tez esebińdi tóle, atyń 2 dınardyń shóbin jedi, óziń 3 dınardyń asyn ishtiń, salqyn bólmege qonyp shyqtyń, barlyǵy 15 dınar beresiń, – degende ımam Shafıǵı oqýynyń tegin ketpegenine qatty qýanyp: «Alǵan ilimim zaıa ketti me dep qorqyp edim, qudaıa táýba, qatelespegen ekem» dep, 15 dınardy qýana-qýana tólepti.
Bizdiń aıtpaǵymyz – osynda aıtylǵan qazaqtyń adamtaný ilimin qolǵa alsaq, kóp qatelikten qutylar edik. Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdaryndaǵy «Ulttyq kod» dep júrgenimiz osy emes pe?!
