– Nurtaı Ábiqaıuly, Elbasymyz shettegi jáne elge kóship kelgen qandastarǵa jan-jaqty qoldaý, kómek jasaý úshin «Otandastar qory» KEAQ quryp, Qazaqstanǵa kóship kelgen aǵaıyndardyń beıimdelýine kómek berý jáne osy jumystardy iske asyrýda zańnamalyq turǵydan qamtamasyz etýdi tapsyrdy. Qazirgi ýaqytta osy jumystar qandaı deńgeıde júrgizilip jatqanyn aıtyp berseńiz?
– Halqymyz «Elge el qosylsa – qut» degen. Memleket táýelsizdiktiń arqasynda, Elbasynyń shettegi qandastarymyzdy qoldaý saıasatynyń nátıjesinde Otanǵa qazaqtyń aqyl-parasaty, bilim-biliktiligi jáne kúsh-qýat, sonymen qatar elimizge mádenı, rýhanı, ǵylymı-tehnıkalyq jáne ekonomıkalyq baılyq kelip qosyldy desem bolady.
Qazirgi ýaqyttaǵy jumystarǵa toqtalatyn bolsam, Qazaqstannyń qoǵamdyq jańarýy aıasynda Úkimet bekitken 2018-2022 jyldarǵa arnalǵan sheteldegi qazaqtardy qoldaý boıynsha is-sharalar josparyna sáıkes qandastarymyzdyń bilim alýyna jáne ana tilin saqtap qalýyna jaǵdaı jasaý, shetelde turyp jatqan qazaq dıasporasymen mádenı-gýmanıtarlyq jáne aqparattyq-úılestirý isine baılanysty qamtamasyz etý jumystaryn júrgizýdemiz. Sheteldegi jáne tarıhı Otanyna kóship kelgen aǵaıyndardy jumyspen qamtamasyz etý maqsatynda «Sheteldegi otandastardy memlekettik qoldaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy zań jobasynyń Tujyrymdamasy jáne «Sheteldegi otandastardy memlekettik qoldaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń zań jobasy daıyndalyp, «Otandastar qory» KEAQ janynan qurylǵan ǵylymı-saraptamalyq keńeste talqylanyp, qoǵam tarapynan úlken mańyzǵa ıe boldy. Sonymen qatar Sheteldegi qazaq dıasporasyn jáne repatrıasııany qoldaý boıynsha 2020-2030 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamanyń Tujyrymdamasy Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń Shetelde turatyn otandastarmen mádenı-gýmanıtarlyq baılanystardy damytý boıynsha Úkimet janyndaǵy vedomstvoaralyq komıssııasynda qaralyp, qoldaý taýyp otyr.
Zań jobasynyń aıasynda «Qazaq kartasy» – tulǵanyń qazaq halqyna tıesiligin rastaıtyn qujatty daıyndaý jáne oryndaý qajettiligi paıda boldy. Bul qujat Otanmen baılanystardy jáne ulttyq mádenı murany saqtaý úshin shetelde turatyn etnostyq qazaqtardy qoldaýdyń mańyzdy quraly bolady. Bul qujat qazaq tilin jáne salt-dástúrin saqtaýǵa jáne damytýǵa ǵana emes, sondaı-aq bizdiń elge qazaq halqyna tıesili tulǵalardyń kóshýine septigin tıgizýmen qosa, sheteldegi qazaq dıasporasynyń tarıhı Otanmen jan-jaqty baılanystaryn jandandyrýǵa serpin beredi jáne tabysty qazaqtar tarapynan ınnovasııalar men ınvestısııalardy belsendi túrde tartý úshin jańa jaǵdaılar jasaıdy.
Zań jobasynda «Qazaq kartasyn» («Otan» kartasy») alýdyń negizgi sharttary men ony ıelenýshi – tulǵalardyń quqyqtary aldyn ala qarastyrylýda. Olardyń ishinde qosymsha qujattardy bermeı Qazaqstan shekaralarynan birneshe ret ótýge quqyq beretin uzaq merzimdi kóp mártelik vızany tegin alý (shaqyrý, jumysqa ruqsat jáne t.b.), Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattarymen teń Qazaqstan aýmaǵynda kásipkerlik qyzmetpen aınalysý, memlekettik oqý oryndarynda tegin orta bilim alý, memlekettik joǵary oqý ornynda konkýrstyq negizde tegin joǵary bilim alý, jekemenshik oqý oryndarynda aqyly bilim alý jáne taǵy da basqalar.
– Sońǵy ýaqytta buqaralyq aqparat kózderinde «Otandastar qory» tarapynan qozǵalyp jatqan máseleler týraly jıi oqımyz. Solardyń biri – «Bir tereze» qaǵıdasy negizinde qujattardy resimdeýge qatysty qandaı sharalar atqarylýda?
– Aǵaıyndardy qujattandyrý osy ýaqytqa deıin eń bir kúrdeli de ózekti másele bolyp otyr. Taldaý qorytyndysy boıynsha oralmandar tolyqqandy yqpaldasý jáne azamattyq alý úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda ǵana 7 túrli uıymǵa 10 ret ótinish berýge jáne shamamen 46 qujat usynýǵa májbúr ekendigi anyqtaldy.
«Otandastar qory» memlekettik organdardyń kórsetetin qyzmetteriniń barlyq keshenin «Bir tereze» qaǵıdasymen avtomattandyrýdy jáne ońtaılandyrýdy usynady. Bul birinshi kezekte tólqujat pen tirkeýge qatysty. Nátıjesinde, elge kelgen otandastar HQKO-ǵa az ǵana qujattardy qosymsha tizimimen bir ret ótinish berý arqyly bir jerden jaýap ala alady.
Osylaısha qyzmet alýdyń ýaqyty qysqarady jáne birneshe bıýrokratııalyq áýre-sarsań joıylady. Iаǵnı, sheneýniktermen tikeleı baılanys, ýaqyt joǵaltý, kólik shyǵyndary alynyp tastalyp, til men zańdardy bilmeýden týyndaıtyn qosymsha sybaılas jemqorlyq táýekelderi úshin jaǵdaılar azaıady.
«Otandastar qory» KEAQ qurylǵan kezeńnen bastap osy bir kúrdeli máseleni sheshý úshin tıisti memlekettik organdarmen tyǵyz jumys uıymdastyryp keledi. Qazirgi tańda osy ótkelektiń, qaǵazbastylyqtyń jolyn jeńildetý úshin «Bir tereze» qaǵıdasy boıynsha arnaıy «Jol kartasy» jasalyp, sol negizde tıisti memlekettik organdarmen jumystar jasalýda. Iаǵnı, bıznes-prosesterdi túbegeıli jaqsartý jáne ótinishter sanyn 10-nan 5-ke deıin (qysqa merzimdi perspektıvada), al odan ári 2-ge deıin (uzaq merzimdi perspektıvada) usynylatyn qujattardy 46-dan 20-ǵa deıin qysqartý jóninde usynystar ázirlenýde.
– Kezinde ózińiz álem elderindegi qandastarymyzǵa arnalǵan Biryńǵaı baılanys ortalyǵy qyzmetiniń iske qosylǵandyǵy jaıly BAQ arqyly oı bólisip edińiz. Búginde elge oralǵan jáne oralýǵa nıetti qandastarymyzdy qoldaý sharalaryna tolyǵyraq toqtalsańyz?
– Bizdiń qyzmetimizdiń biri – tarıhı Otanyna taban tiregen qandastardyń jańa ortaǵa beıimdelýine kómek kórsetý. Bul jerde otandastardyń ulttyq-etnostyq jáne ekonomıkalyq ortaǵa joǵarǵy deńgeıde sińisýi, isker ortada ózin tanytýy men tirshilik áreketi úshin teń múmkindik pen jaǵdaı týdyrylyp, etnostyq beıimdelýine barynsha kómek kórsetiledi. Soǵan baılanysty Biryńǵaı baılanys ortalyǵy men Qoǵamdyq qabyldaý endirilip, otandastardy qoldaý qyzmeti uıymdastyryldy. Biryńǵaı baılanys ortalyǵynyń operatorlary telefon jáne messendjerler arqyly repatrıasııa tetikteri jáne tıisti memlekettik qyzmetterdi, elimizde bıznes júrgizýdi memlekettik qoldaý sharalaryna, Qor men Dúnıejúzilik qazaqtar qaýymdastyǵy júzege asyryp jatqan jobalarǵa, otandastar men etnostyq qazaqtarǵa qajetti basqa da máselelerge qatysty normatıvti-quqyqtyq aktiler boıynsha aqparattyq jáne konsýltatıvtik qoldaýdy júzege asyrady.
Qoǵamdyq qabyldaý 14 oblys ortalyǵy, Nur-Sultan, Almaty, Shymkent qalalarynda ashylady. Olar «Otandastar qory» jáne Dúnıejúzilik qazaqtar qaýymdastyǵy jumysynyń baǵyty boıynsha qyzyǵýshylyq tanytqandardyń barlyǵyn jeke qabyldap, quqyqtyq máseleler jóninde keńes beredi. Júginýshilerdiń máseleleri naqty sheshilgenshe múmkindiginshe súıemeldeıdi jáne máseleler ýaqytynda jáne sapaly qarastyrylýy úshin memlekettik organ qurylymdarymen ózara árekette bolady. Júginýlerden túsken hat-habarlarǵa monıtorıng jasaıdy jáne sáıkesinshe taldaý jumysyn júrgizedi.
Biryńǵaı baılanys ortalyǵy iske qosylǵan sátten 1200-den astam azamattyń saýaldary qabyldanyp, jaýaptar berildi. Qoıylatyn suraqtardyń kóbisi azamattyq alý, memlekettik qoldaýlar jaıly túsindirmeler, oralman mártebesin alý jáne onyń quqyqtary men mindetteri jaıly bolyp otyr.
Sondaı-aq 5 aıdyń kóleminde Qoǵamdyq qabyldaýda qaralǵan 130 shaǵymnyń 90 paıyzdan artyǵy oń sheshimin tapsa, qalǵan máseleler boıynsha qoldanystaǵy zańnamalarǵa sáıkes tıisti jumystar júrgizilýde.
Qazaqstandyq ónimderdi eksportqa shyǵarý, Qazaqstanǵa ınvestısııa tartý, daryndy otandastar men bıznes ıdeıalardy tabý, sondaı-aq kvazımemlekettik kompanııalar múddelerin tanystyrý maqsatynda bir ǵana «Atameken» brendimen iskerlik ortalyqtar jelisin qurý sharalary qolǵa alyndy. Olar sheteldegi qazaqtardyń dıasporalyq uıymdaryn qoǵamdyq birlestikter negizinde biriktirý arqyly jumys isteıtin bolady. Iskerlik úıleri birtutas sıfrly jelige biriktirilip, keıin derbes saıt-paraqshalary qurylady. Al olardyń jumysyn turatyn eliniń azamattyǵyn alǵan otandas bıznesmender júzege asyrady. Osy rette otandastarymyz arasyndaǵy isker adamdardy anyqtaý, olardy ortaǵa tartý úshin qolda bar áleýetti tanytýǵa arnalǵan bıznes forýmdar ótkizilýde.
Bul sharalardyń basty mindeti – ótkiziletin elde qazaqstandyq bıznes qaýymdastyqty qalyptastyrý, daryndy adamdardy jáne startaptardy qosa alǵanda, serpindi jobalardy izdeý. Bul jerde otandastardyń bıznes ıdeıalaryn, jobalaryn iske asyrý jolynda uıymdastyrýshylyq nemese qarjylyq qoldaý kórsete alatyn kásipkerlerdiń «Atameken» Ulttyq palatasy jáne Áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy, basqa da uıymdar búginniń ózinde birge jumys isteıtinin aıta ketý kerek. Sonymen qatar Astana Hub pen startaptardy qoldaý qory, «Damý», «Qazaq Invest» jáne «QazAgro» UBH uıymdarymen seriktes bolý jańa bastamalardy shynaıy qoldaýǵa arnalǵan jańa múmkindikterge jol ashty. Odan bólek, biz eńbekpen qamtý baǵdarlamasy aıasynda Oqý-óndiris ortalyǵyn ashý arqyly otandastardy kásibı oqytý men jańa mamandyqqa úıretemiz. Basymdyq berilgen baǵyttar qatarynda zamanaýı jáne dástúrli kıimder, áshekeıler, kádesyılar, azyq-túlikter jáne basqalardy qosa alǵanda, ulttyq biregeılik nyshandarymen baılanysty ónim shyǵarý bar.
Taǵy bir úlken jobamyz – ol «Kásipqor» holdıngimen birlesip óndiristik oqytý ortalyqtaryn qurý. Birinshi baǵyt – oqytý baǵyty. Bul baǵyttyń kózdegeni – otandasty oqytý, qaıta daıarlaý, sertıfıkattaý, jumysqa ornalastyrý. Ekinshisi óndiristik baǵyt. Bul otandastardy jańa tehnologııa men óndiriske oqytady, sertıfıkattaıdy, bıznes jospar jasaýda, kredıt, grant alǵanda, óndiris uıymdastyrǵanda súıemeldeıdi, kómek kórsetedi. Otandastyń turaqty tabys kózin tabýyna jol ashady.
– Sheteldegi jastarǵa baǵyttalǵan jobalar jaıly ne aıtasyz?
– «Samruk-Kazyna Trust» áleýmettik jobalardy damytý qorymen jáne «Áleýmettik jobalar qory» korporatıvtik qorymen birlesip «Týǵan elge saıahat» balalar týrıstik poıyzy áleýmettik jobasy júzege asyryldy. Ekskýrsııalyq sapar eki týrdan turady. Birinshisi 1-9 shilde aralyǵynda, ekinshisi 1-9 tamyz aralyǵynda ótip, jobaǵa qatysý úshin 50 bala shaqyryldy.
Bul joba elimizdiń tarıhı jáne sáýlettik eskertkishterin zertteýge, Otanǵa degen súıispenshilikti arttyryp, otanshyldyqty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan.
Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń uıymdastyrýymen ótip jatqan ZEREN-2019 respýblıkalyq jazǵy lagerine «Otandastar qorynyń» qoldaýymen 30 qandasymyz qatysyp keldi. Olar – Mońǵolııa, Qytaı, О́zbekstan, Reseı memleketterinen kelgen belsendiler. Otandastarymyzdan quralǵan komandalar joǵary nátıje kórsetip, óz bıznes jobalaryn júzege asyrý maqsatynda 1-kezeńde 3-oryn 750 000 teńge, 2-kezeńde 2-oryn 1 000 000 teńge kóterme aqy ıelendi.
Sondaı-aq ótken 10-24 shilde aralyǵynda «Nazarbaev zııatkerlik mektebi» bazasyndaǵy sheteldegi qazaq dıasporasy balalaryna arnalǵan jazǵy lager jobasy júzege asyryldy. Jazǵy lagerge alys-jaqyn shetelderde (Reseı, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan, Tájikstan, Iran, Mońǵolııa) turatyn 12-17 jas aralyǵyndaǵy 150 bala qatysty.
Eki aptalyq oqý-tanymdyq baǵdarlamasy aıasynda balalar Nur-Sultan qalasynda ornalasqan elimizdiń mádenı, tarıhı, áleýmettik mańyzy zor nysandarymen, eskertkishterimen, óndiristik kásiporyndarymen, «Býrabaı» ulttyq tabıǵı saıabaǵymen tanysýǵa múmkindik aldy. Sonymen birge etnostyq qazaq balalary qazaq tilin, salt-dástúri men mádenıetin, tarıhyn, ulttyq aspaptary men oıyndaryn, fızıka, hımııa syndy ǵylym salalaryn meńgerdi. Budan bólek, «Bolashaq» halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵymen birlesip, Qazaqstanǵa dıaspora arasynan stýdentterdi tartý boıynsha 30-dan astam JOO qatysatyn arnaıy saparlar baǵdarlamasy bekitildi.
Osy jáne ózge de jobalardy iske asyrý qazirgi zamanǵy, talantty jáne bilimdi jastardy izdestirý, tartý jáne tárbıeleý boıynsha jaǵdaı jasaýǵa eleýli úles qosady. Jastar bizdiń bolashaǵymyz, bilim men tárbıeniń negizinde ulttyq kodty saqtaý boryshymyz dep sanaımyn. Sebebi shetten kelgen aǵaıyndar mádenıetimizdi, ulttyq rýhanı baılyǵymyzdy molaıtyp, deńgeıin bıiktete tústi.
Memleket shetten kelgen aǵaıyndardyń ıgergen bilimi men ártúrli kásiptegi tájirıbesin paıdalana bilse, bul ulttyń kemeldenýin, el ekonomıkasynyń damýyn birshama jedeldetedi.
Shettegi jáne Qazaqstandaǵy qazaqtar, ártúrli jerlik erekshelikterden quralǵanymen, bir mádenıet, bir til jáne bir dinniń ıesi. Olar ortaq tarıhymen biriktirilgen tutas qazaq etnosy bolyp tabylady. Sondyqtan Elbasynyń qandastarymyzdy qoldaý saıasaty ult tarıhynyń tereńinen bastaý alatynyn eskerip, ony iske asyrý árbir otandasymyzdyń mindeti dep paıymdaımyn.
Áńgimelesken Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
