Reseıdiń bási joǵary
– Balalar taýarlary óndirisi qaýymdastyǵynyń prezıdenti Darıa Gaıdenraıh Almatyda ótken «EAEO: Balalar oıynshyǵy naryǵy» halyqaralyq forýmynda osy 0,4 paıyzdyń ózi eldegi shaǵyn jáne orta bıznestiń tamyryna qan júgirtýge shamasy jetetinin aıtty. Alaıda otandyq kásipkerler bul múmkindikti ýystan shyǵaryp alypty.
«Qazaqstannyń oıynshyq naryǵyndaǵy bizdiń úlesimiz 1 paıyzdyń aınalasynda bolýy ábden múmkin. Balalarymyz oınap júrgen oıynshyqtyń 99 paıyzy ımporttyq ónim», deıdi D.Gaıdenraıh.
Qazir balalar taýarlary tasymalynyń 40 paıyzy kóleńkeli naryqta. 2017-2018 jyldary bul naryq daǵdarysty basynan ótkerip, kólemi 17-20 paıyzǵa tómendedi.
D.Gaıdenraıhtyń aıtýynsha, qazirgi tutynýshylar fýnksıonaldy ári josparly saýdaǵa mán beredi. Demek, endigi básekeniń taǵdyryn tutynýshynyń talǵamy sheshedi. «Qazaqstanda oıynshyqtyń sapasy men arnaıy satý núktelerin anyqtaıtyn ortaq derekter bazasy joq. Al otandyq oıynshyqtardyń baǵasyna halyqtyń kópshiliginiń qaltasy kótermeıdi. Bul elde oıynshyq ındýstrııasynyń áli de jolǵa qoıylmaǵanyn ańǵartady. Import kólemi de aldaǵy ýaqytta kóbeımese azaımaıdy. Naryqtaǵy tutyný-
shynyń suranysy men talaby joǵary. Oıynshyq ımportyndaǵy kóleńkeli bızneske toqtaý salsaq, sapa máselesine alańdamaýǵa bolady. Biz syrttan keletin taýarlarǵa kúdikpen emes, talǵammen qaraýymyz kerek. Tutynýshy talǵamy balalar oıynshyǵy ındýstrııasynyń taǵdyryn sheshedi», dedi ol bizben áńgimesinde.
Bıylǵy tamyz aıynyń basynda Reseıdiń О́nerkásip jáne saýda mınıstrligi 2030 jylǵa deıin balalar taýarlaryn damytý strategııasynyń jobasyn ashyq talqylaýǵa usyndy. «2025-2030 jyldary eksporttyq naryqtarǵa shyǵýy úshin otandyq óndirýshilerdi ónimdiligi joǵary zamanaýı jabdyqtarmen jabdyqtaý jáne sıfrly ekonomıka talaptaryna jaýap beretin balalarǵa arnalǵan ónim shyǵaratyn jańa óndirister qurý kezinde keń aýqymdy qoldaý josparlanýda» dep habarlady mınıstrliktiń baspasóz qyzmeti.
Almatyda ótken halyqaralyq forýmda eksporttyq ortalyǵynyń dırektory Andreı Slepnev Qazaqstan naryǵynda reseılik taýar óndirýshiler óniminiń úlesi kóbeıip, usynylǵan taýar túrleri ártaraptanyp kele jatqanyn jetkizdi. Máselen 2018 jyly eksport kólemi 64 mln AQSh dollaryna jetken. Onyń 50 paıyzy – balalar oıynshyǵy, 31 paıyzy – balalarǵa arnalǵan taǵamdar. «Reseılik balalar taýaryn óndirýshilerdiń ónimi Qazaqstanda suranysqa ıe. Bizdiń tárbıemiz, mentalıtetimiz uqsaıdy. Eki eldiń ulttyq valıýtasy bir deńgeıles dálizde. AQSh dollary qymbattasa, onyń áseri eki elge de birdeı seziledi. Balalar oıynshyǵy naryǵyn qoldan retteı almaısyń, sońǵy núkteni balalardyń talǵamy qoıady», degen A.Slepnev ózderiniń oıynshyqtarynyń qazaq jerinde bási basym bolaryna senip otyr.
Osy jıynda sóz alǵan reseılik sarapshylar EAEO keńistiginde balalar taýarlary jáne oıynshyqtary ındýstrııasynyń ortaq qaǵıdalaryn qalyptastyrý máselesin kóterip, oǵan ózderiniń daıyn ekenin málim etti. Demek bizdi EAEO naryǵynda da balalardyń suranysy úshin alaman báseke kútip tur. Jeńgen tarap qana balalardyń psıhologııasyna ámirin júrgizedi.
RF Akkredıtasııa máseleleri boıynsha federaldyq qyzmeti jetekshisiniń orynbasary Arkadıı Egorovtyń aıtýynsha, EAEO múshe elderdiń balalar oıynshyǵyna arnalǵan tehnıkalyq reglamenti eskirgen. Qazir oıynshyqtyń jańa túrleri shyqty. Aqparattyq tehnologııanyń, sıfrly ekonomıkanyń múmkindikteri balalar oıynshyǵy ındýstrııasyna da áserin tıgizip jatyr. «EAEO-qa múshe elderdiń árqaısysy úshin tehnıkalyq komıtet kerek emes. EAEO-nyń barlyq elderi úshin jumys isteıtin bir tehnıkalyq komıtet quraıyq. Sonda odaqqa múshe elderdegi oınyshyq ındýstrııasynyń ókilderi bir josparǵa sáıkes jumys isteıdi. Sol kezde qandaı standartqa ıe bolatynymyz barlyǵymyzǵa túsinikti bolady. EAEO elderi úshin oıynshyqtar men oǵan arnalǵan materıaldardy birdeı synaqtan ótkizý mańyzdy», dedi A.Egorov.
Oıynshyq ındýstrııasy naryqtyń qamtý aımaǵyna táýeldi. Onyń aıtýynsha, álemdik naryqtyń 95 paıyzyn ýysynda ustap otyrǵan Qytaıda oıynshyqtyń 1 túrin bir táýlik ishinde bir úlgide 5-7 mln danamen shyǵaryp, ımporttaýǵa múmkindik bar. Salystyrmaly túrde qarasaq 5-7 mln danamen shyqqan oıynshyqtyń ózindik quny – 300 teńge. Týra sol úlgide, biraq 5-7 myń danamen shyqqan oıynshyqtyń ózindik quny – 10 myń teńge.
A.Egorovtyń túsindirýinshe Qytaıda jasalǵan oıynshyqtyń baǵasyn arzandatyp turǵan basty faktor osy eken. «Qytaı ekonomıkasy oıynshyq naryǵyn ýysynda ustap otyr. Biz jeke-dara básekede toıtarys bere almaımyz. Sondyqtan, EAEO sheńberinde ortaq oıynshyq ındýstrııasyn qalyptastyratyn kez keldi. Biraq bul usynystyń odaqtyń komıssııasy tarapynan qarsylyqqa ushyraıtynyn bilemin», dep sózin túıindedi ol.
2018 jyldyń qorytyndysy osy pikirdiń shyndyqqa jaqyn ekenin kórsetedi. Álemdik ekonomıkada qıyn kezeń bolsa da, oıynshyq naryǵynda ilgerileýshilik baıqaldy. Kózdiń jaýyn alatyn oıynshyqtardyń basym bóligi kórshiles Qytaıdan keledi. Qytaıda bul óndiris damyǵany sonsha, tek qana oıynshyq jasap shyǵaratyn 8 myńnan astam kompanııa tirkelgen. Olar jyl saıyn ónimniń 30 myń túrin óndiretin kórinedi. Tipti álemdik naryqtaǵy oıynshyqtyń 95 paıyzy Qytaıda qurastyrylady.
Sońǵy on jylda AQSh-tyń ózinde oıynshyq óndiretin mekemelerdiń teń jartysy jabylǵan. Japonııa men Brazılııada otandyq taýar óndirýshilerdi astyrtyn qoldaý sharalary qolǵa alynypty. Brazılııa sońǵy jyldary shetelderde óndirilgen oıynshyqtardy jarnamalaýǵa shek qoıyp, onyń bala psıhologııasyna keri áserine nazar aýdaryp jatyr.
2018 jyly Reseıden Qazaqstanǵa jalpy quny 55 mln AQSh dollaryna baǵalanǵan taýar ımporttalǵan. Onyń 50 paıyzy – balalar oıynshyǵy, 31 paıyzy – balalar taǵamy ekenin joǵaryda aıtyp óttik. Reseı bizdi kıindiretin deńgeıge áli jetken joq. Biraq EAEO-da balalarǵa arnalǵan taýarlardyń ortaq naryǵy qalyptassa, bizdi kıindirip, balalarymyzdy oınatý máselesi Reseı men Belarýs arasynda básekege aınalary, jeńip shyqqanyna buıyrary anyq.
Oıynshyq ındýstrııasy bıznes pe, ıdeologııa ma?
Oıynshyq bıznesin jolǵa qoıyp, álemdik úleste qomaqty enshi alyp otyrǵan elder bul salany bıznes emes, ıdeologııa dep qaraıdy. Qytaıdyń ózin oılandyryp otyrǵan Japonııada oıynshyq bıznesi – memlekettiń baqylaýynda. Bul elde «japon oıynshyǵy – japon balalaryna» degen ustanym bar eken. Biraz jyldan beri bizdiń elde jumys istep kele jatqan japonııalyq saıasattanýshy Oka Nasýko basqasha bolýy múmkin emestigin aıtady. Sebebi balaǵa ata-anasynan keıingi eń jaqyny – oıynshyǵy. «Bul jerde memlekettiń ustanymy men bıznestiń múddesi bir jerden shyqty: Kásipkerler oıynshyqtyń baǵasyn oǵan jumsalǵan qarjydan 1 paıyzǵa ǵana joǵary qoıady. Shyǵyn memlekettik sýbsıdııa esebinen tolyqtyrylyp otyrady», deıdi Oka Nasýko bizben áńgimesinde.
Qazaqstandyq kásipkerler de qup kóredi
Táýelsiz Qazaqstanda tili qazaq, túri qazaq balalar oıynshyǵyn jasaǵan kásipker Qydyráli Bolman da «Bal-balanyń» qýyrshaqtaryna paıda kózi dep qaramaıtynyn aıtty. Bir qýyrshaqtyń ózindik quny, onyń kıimin, shashyn eseptemegende – 3-5 myń teńge. Qýyrshaqtyń kıimderi men taǵy basqa shyǵyndaryn qosa eseptegende jıyntyǵy 8-12 myń teńgeniń aınalasyna baryp biraq toqtaıtyn kórinedi. Qytaı tárizdi oıynshyqtyń bir túrin bir mezgilde mıllıondap shyǵaryp, qosymsha shyǵyndy oıynshyqtyń sapasymen emes, taralymymen aqtap alatyn múmkindik bizde joq.
«Biz árbir qýyrshaqqa 1,5-2 myń teńge ústeme baǵa qoıamyz. Bul soma qýyrshaq bıznesine memleketten sýbsıdııa alyp otyrǵan Reseı nemese Qytaıdaǵy somamen birdeı. Balalar oıynshyǵy ındýstrııasyna bıznes emes, ıdeologııa kózi degen kózqarasty qalyptastyrmasaq, erteń kesh bolady», dedi Qydyráli Bolmanov.
Ol qýyrshaqtaryn ótkizetin jer izdep Qazaqstannyń barlyq aımaǵyn aralap shyqqanyn aıtyp ótti. Tek birer oblys qana tapsyrys berýge nıet tanytqan. Osydan keıin qazaqtyń «Bal-balasynan góri shetelden aǵylǵan oıynshyqtardyń nasıhaty myqty bolyp tur ǵoı» degen oıǵa kelesiń. Árbir bala súıip kóretin Monstr Haıdyń nasıhaty mýltfılm arqyly balanyń sanasyna sińdi. Sáıkesinshe, satylymy joǵary. Oıynshyq óndirý – qyrýar qarjy men birshama ýaqytty qajet etetin úlken sala. «Men bir ózim ne isteı alamyn? Telearna ashyp «Bal-balanyń» mýltfılmderin túsirýim kerek pe, álde oıynshyq shyǵaratyn zaýyt salamyn ba? Búgingi tańda biz túgil Amerıkanyń da, Eýropa elderiniń de zaýyt ashyp, sharýany dóńgeletip áketýi ekitalaı. Oǵan óte qomaqty qarjy kerek. Zaýyt ashyp, tól oıynshyǵymyzdy shyǵarǵan kúnniń ózinde baǵasy Qytaıdan jasap ákelgennen báribir qymbat bolady. Qytaıda ondaı zaýyttardan aıaq alyp júre almaısyz. Biraq sapalylary az. Sapa sertıfıkatynsyz jumys isteıtin zaýyttarǵa urynyp qalmas úshin senimdi seriktes tabý kerek. Júzdegen zaýytty aralap, tanystyq. Bala densaýlyǵyna zııany joq taza shıkizatty paıdalanatyn, sertıfıkaty senimdi zaýytty tabý ońaı bolǵan joq. Bul máselege Úkimet aralasyp, memlekettik baǵdarlamalardyń sanatyna kirse – áńgime bólek», deıdi Q.Bolmanov.
«Balapan» arnasy, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi jáne «Bal-balanyń» múddesi bir bolǵanymen, árqaısysy óz betimen júr» degen pikirdi sarapshylar da jıi aıtady. Kásipkerdiń paıymdaýynsha, osy atalǵandardyń birigýi asa mańyzdy. «Balapan» arnasynda «Bal-balanyń» bir saǵattyq baǵdarlamasy bolsa, bizdiń balalarǵa aıtarymyz kóp», deıdi Q.Bolmanov.
Balalarymyzdyń kóz qýanyshyna aınalǵan ónimderdi óndirý úshin memlekettiń qoldaýy az ekenin sezemiz. Keńes úkimeti kezinde Almatydaǵy plastmassa óńdeıtin «Qyzyl Tý» zaýytynyń janynan búldirshinderge arnalǵan oıynshyq shyǵarylatyn. Keıinirek ony «Suńqar» atty qazaqstandyq oıynshyq zaýyty almastyrǵan edi. Biraq ózimizde óndirildi degen aty bolmasa, kerek zattardyń bárin kórshi memleketterden tasý zaýytqa esh tabys ákelmedi. Básekege tótep bere almaı jumysyn toqtatty. Sodan beri otandyq oıynshyq óndirý isi elimizde kúrmeýi sheshilmegen másele bolyp keledi.
Búginde balanyń zamanǵa saı bolýyna nazar aýdaratyndar kóp. Balalarymyzdyń qııalyn jaýlap alǵan zamanaýı keıipkerlerdiń ulttyq naqyshpen balalar oıynshyǵyna aınalǵanyn qalaımyz. Ultynyń uly murasyna mán bermeı, ózgeniń qýyrshaq beınesindegi tulǵalaryn ulyqtap ósken urpaq erteń kim bolmaq?!
Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
