Alash jaıyn sóz etkende Muhtar Áýezov esimin erekshe atap ótetinimiz belgili. Uly Muqań jaıly aıtylǵan, jazylǵan, túsirilgen qundy dúnıeler az emes. Sol eńbekterdiń qataryna, joǵaryda atalǵan jobalardyń jalǵasy, «Qazaqstan» ulttyq arnasy usynǵan «Bir pesanyń izimen» derekti fılmin qosýǵa bolady. Jazýshy Muhtar Áýezovtiń «Han Kene» pesasyn keńinen baıandaıtyn derekti fılm avtory – belgili jýrnalıst Muhtar Túmenbaı.
Eki serııaly fılmniń birinshi bóliminde jazýshynyń qýǵyn-súrginge deıin júrip ótken ómir joly, qazaq rýhanııaty úshin istegen aýqymdy jumystary baıandalady. Fılm avtory M.Túmenbaı ol týraly «Jazýshy Muhtar Áýezov – Keńes ókimetiniń keńshiliginen góri kekshildigin kóp kórgen taǵdyrly tulǵa. О́mir – kúres desek, Muhtar Omarhanuly sol qaınaǵan kúrestiń úlken bastaýynda júrdi. Baı shyǵarmashylyq jazýshy adamnan tek izdenisti talap etpeıdi, sonymen birge úlken tózim men batyl kúresti qajet etedi. Keıde adam sanasy túsinip bolmaıtyn qorqynyshty qurbandyqtarǵa da barady. Áýezov sol ótkeldiń barlyǵynan ótti, kúresti, qýdalandy, aqyr-aıaǵy qurbandyqqa da bardy», deıdi.
Eki júz jyldyq bodandyq qazaqty ábden ezip, janyshtap jibergen-di. Alaıda, aqpanda aq patshanyń taqtan qulaýy, odan keıin bastalǵan Qazan tóńkerisi qazaqty bostandyqqa bir taban jaqyndatqandaı boldy. Sol kezeńde Alashtyń betke ustar bilimdi azamattary azattyqqa jetýdi ártúrli jolmen izdedi. Biri – Alashtyń aq týyna birikse, ekinshisi – Qyzyl ımperııanyń ádildik pen teńdik ıdeıasyn jaqtady. Derekti fılmde osy tarıhı oqıǵalar kezeń-kezeńimen ashyq kórsetilgen. Árıne, saıası kúresterden Áýezov álbette tys qalǵan joq. «Alash» partııasynyń jastar qanatyna kirgen jas Muhtardyń Alash jastary odaǵyn qurýǵa belsene kirisýi, 1918 jyldyń mamyr aıynda Ombyda ótken qazaq jastarynyń alǵashqy quryltaıynda ortalyq atqarýshy komıtettiń múshesi bolýy, Alash qozǵalysyn nasıhattaýy, «Jas azamat» atty jalpyqazaqtyq jastar uıymyn qurýy, Júsipbek Aımaýytovpen birlesip «Abaı» jýrnalyn shyǵarýy sııaqty qaıratker tulǵanyń iri-iri qadamdary derekti fılmde dáıekti baıandalady. Arhıv qujattary molynan paıdalanylyp túsirilgen fılmdi kórip otyryp, Áýezovtiń osynaý jumystary keıin jazýshy ómirine qalaı soqqy bolyp tıgenine ókinishpen kýá bolasyń. Alaıda, halqy úshin týǵan asyl azamattyń «Han Kenedeı» pesasy báribir qazaqtyń ulttyq rýhyn qaırap, «Abaı jolyndaı» klassıkalyq týyndylary kóshpeli ómir saltanatymyzdy óltirmeı osy kúnge jetkizdi.
Ekinshi bólim Áýezovtiń eki jyl boıy túrmede otyryp, shartty túrde bostandyqqa shyqqan jyldaryn baıandaýdan bastalady. Fılm avtory bul saıası júristiń mánin bylaı dep túsindiredi: «Jazýshynyń 1932 jyly «Sosıaldy Qazaqstan», «Kazahstanskaıa pravda» gazetterinde shyqqan ashyq haty onyń aıyptaryn «jýyp-shaıdy» deýge bolady. Biraq, Keńes ókimeti Muhtardy atpaýǵa birneshe sebep boldy dep oılaımyn. Tipti, atalǵan ashyq hattyń mátinine, taqyrybyna úńilgen bolsaq, jalań ǵana jalǵyz sóılem «Muhtar Áýezovtiń ashyq haty» dep beriledi. Demek, Áýezov sol kezeńde asa tanymal tulǵa bolyp tur degen sóz. Áıtpese, qazaq jazýshysy dep bolsyn birer anyqtama sóz qosarlanýy kerek edi. Iаǵnı, bar qazaqqa asa belgili Áýezovti surqaı saıasat ádeıi paıdalanǵan», deıdi avtor.
«Han Kene» pesasy negizinen osy ekinshi bólimde aıtylady. Pesany jazýshy 1934 jyly teatr rejısseri Orynbek Bekovpen birlese otyryp sahnaǵa alyp shyǵady. Atalǵan shyǵarma Alash qaıratkeriniń bolshevıktik bılikke qarsy úndeýi deýge bolady.
Pesa bastan-aıaq qazaqtyń sońǵy hany Kenesary bastaǵan ult-azattyq qozǵalysyn dáripteıtin iri monýmentaldy qoıylym retinde qundy bolatyn. Ony ózderiniń syn maqalalarynda Ǵabıt Músirepov te, Sáken Seıfýllın de avtordyń betine kemshilik retinde basqan. «Bul pesa tóńireginde túrli ıntrıgalar oryn alǵanyn arhıv qujattaryna kóz júgirtkende anyq ańǵarasyń. Máselen, fılmde Ǵabeńderdiń, Sábeńderdiń sol ýaqyt sheńberinde jazǵan, jańylǵan júristerin jasyryp qalsaq, jańa urpaq úlken adasýlarǵa ushyraıdy. Bul – bizdiń ult retinde tolyq qalyptasýymyzǵa, tarıhymyzdy túgendep tarazylaýymyzǵa qatty nuqsan keltiredi», deıdi M.Túmenbaı.
Aıtalyq Ǵabıt Músirepov «Pesanyń óne boıynda Kenesary men Naýryzbaı, Bopaı erjúrek batyl tulǵalar etip kórsetilgen jáne sonyń arqasynda kórermen qaýym eriksiz solardyń jaǵynda bolady» dese, Sáken Seıfýllın «Meniń pikirimshe, bul ýaqıǵa pesada tarıhı sosıalıstik shyndyq retinde jaramdy bolyp kórsetilmegen. Jaramdy bolyp kórsetilmegeni bylaı tursyn, zııandy ultshyl sezim oıatatyn jat pesa bolyp shyqqandyǵy aıqyn kórinedi», dep jazady. Jalpy, «Bir pesa izimen» derekti fılmi tek Áýezovtiń ómirin emes, sol kezeńdegi kóptegen iri qaıratkerdiń ómir jolyn jalǵan jala men jazadan arashalap otyrady. Fılm avtory joǵarydaǵy eki maqalanyń da saıası tapsyrma ekenin aıtady.
Derekti fılmde sol kezdegi jaqsy maǵynasyndaǵy «temir narkom» Temirbek Júrgenovtiń tulǵasy jan-jaqty jaqsy ashylǵan. Júrgenovtiń pesaǵa tyıym salý oıynda da bolmaǵanyn fılmde Ǵabıt Músirepovtiń Mırzoıanǵa jazǵan hatynan, jınalysta sóılegen birneshe qoǵam qaıratkeriniń sózderinen baıqaýǵa bolady. Júrgenov te, Bekov te, Áýezov te pesany qoǵamdyq keńesten ótkizbesten kórermenge usynyp jiberýi – úlken erlik edi. Alaıda, keıin pesa kórermenniń oıynan shyqpady, ózgertýler men tolyqtyrýlardy qajet etedi degen jeleýmen eriksiz toqtatylady.
Aıtpaǵymyz, fılmdi kórgen kórermen kóptegen tarıhı qujatpen tanysyp, shyndyq jaıly tanym-túsinigin tolyqtyra túsedi. Fılmniń ári avtory, ári júrgizýshisi Muhtar Túmenbaıdyń osyndaı ıgi isti ilgeri alyp shyqqany bizdi qatty qýantty. Ult rýhanııatyn túgendeýge qosqan súbeli eńbek. Álbette, bundaı tarıhı qundy dúnıeler áli de kóptep túsirilse degen tilek bildirgimiz keledi. Baıqaǵanymyzdaı, túsirilim tobynyń deni kóbi otyzǵa tolmaǵan jastardan quralǵan, atap aıtqanda qoıýshy rejısser Samat Álim, montaj rejısseri Rýstam Ýltarshın, qoıýshy operator Jandos Nıdeldanov. Iаǵnı, bul sııaqty jobalardy aldaǵy ýaqytta da osyndaı bilimdi, bilikti kásibı mamandarǵa berý jumysqa úlken serpin ákeletini ańǵarylady.
Qoryta aıtqanda, «Bir pesa izimen» derekti fılmi – ult upaıyn túgendegen Túmenbaıtegi Muhtardyń túpkilikti ıdeıasynyń bastaýy der edik. Avtordyń áli de ulttyq arnamen birlesip jasaıtyn jaqsy jumystary alda dep esepteımiz.
