Osy oraıda táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary men qazirgi kezeńdegi elimizden ketken bilimdi mamandardyń mamandyq erekshelikterine sapalyq jáne sandyq turǵyda salystyrmaly taldaý jasaý, sonymen birge mektep bitirgen túlekterdiń, ıaǵnı jas aqyl-oıdyń shetelge ketý sebepterin anyqtaý, otandyq aqyl-oı ortalyqtaryn qurý men jetildirý isin jolǵa qoıý asa mańyzdy.
Qazirgi jahandaný kezeńi joǵary kóshi-qon belsendiligimen sıpattalady. Bul proseske zertteýshiler basa nazar aýdarýda. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aldynda kóptegen ǵylymı jumys halyqaralyq kóshi-qonǵa arnalsa, qazirgi zamanda ıntellektýaldy kóshi-qon faktorlary men tetikterin zertteý qajettiligi týyndap otyr.
«Intellektýaldy mıgrasııa» (aǵylsh. brain drain) – mamandardyń, ǵalymdar men bilikti jumysshylardyń óz elinen saıası, ekonomıkalyq, dinı nemese basqa da sebepter boıynsha jappaı shyǵý úderisin, ıaǵnı emıgrasııalyq prosesti sıpattaıdy. Árıne, bul rette mamandarynyń bir bóligi syrtqa ketken elderge aıtarlyqtaı ekonomıkalyq, mádenı, al keıde saıası zalal keltirilse, kerisinshe, ımmıgranttardy qabyldaıtyn memleketter úlken jáne arzan zııatkerlik kapıtalǵa ıe bolady. Al aqyldy jastaryn, mamandaryn joǵaltqan el zııan shekpeı qoımaıdy.
Elimiz úshin bilimdi mamandarymyzdyń, aqyldy jastarymyzdyń shetelge bilim alýǵa ketip, oralmaı qalý qaýpi úlken alańdatýshylyq týdyrýda. Sondyqtan birinshi kezekte ıntellektýaldy kóshi-qonnyń úlken aǵyny – joǵary bilimdi daıyn mamandardyń syrtqa ketýi máselesin jáne joǵary bilim alý maqsatynda shetelge arman qýyp ketken jastardyń elge qaıta oralmaý jaǵdaıyn taldaý qajet.
Elimiz táýelsizdik alǵan jyldary, ıaǵnı 90-jyldardyń basynan 2000 jyldar aralyǵynda aqyl-oı aǵynynyń syrtqa baǵyt alýy jaǵdaıyna túsinistikpen qaraýǵa bolady. О́ıtkeni Qazaqstanda turatyn kóptegen etnos ókili ózderiniń tarıhı otandaryna oraldy. Memlekettik statıstıkanyń málimetteri boıynsha, 1994-2004 jyldar aralyǵynda Qazaqstannan joǵary bilimi bar 245 390 adam, aıaqtalmaǵan joǵary bilimi bar 82 974 adam jáne arnaýly orta bilimi bar 463 323 adam ketken. Ketkender men kelgender arasyndaǵy aıyrmashylyq: 152 949 adam – joǵary bilimdi, 36 947 – aıaqtalmaǵan joǵary bilimdi jáne 383 705 – arnaýly orta bilimi barlar. Bul shyǵyndar 2004 jylǵa deıin joǵary, al 2004 jyldan salystyrmaly tómen emıgrasııalyq belsendilikti kórsetedi, óıtkeni basqa etnos ókilderiniń óz otandaryna kóshý qarqyny báseńdedi. Al elimizden birjola ketken joǵary bilimi bar mamandardyń quramyna taldaý jasasaq, 1996-2004-jyldar aralyǵynda respýblıkadan ketken 184 632 adamnyń 47 563-i – tehnıkalyq, 37 990-y – pedagogıkalyq, 19 266-sy – medısınalyq, 18 380-i – ekonomıkalyq, 12 061-i – sáýlet-qurylys, 9 595-i – aýyl sharýashylyǵy, 4 500-i – zańgerlik, 35 277-si basqa da mamandyq ıeleri bolǵanyn kóremiz.
Endi shetelge elimizden aqyldyń aǵynyna negiz bolyp otyrǵan sebepter qandaı degen suraqqa jaýap izdep kórelik. Qazirgi tańda eń negizgi sebepterdiń biri, bilimdi mamandardyń, ásirese jas aqyldyń óz deńgeıinde baǵalanbaýy, qoǵamdy jaılaǵan korrýpsııa kóp jaǵdaıda jastardyń jumysqa ornalasýlaryna kedergi bolyp otyr. Olar ıntellektýaldyq eńbekke joǵary aqy tólenetin jerlerden jaqsy tabys tabý múmkindigin izdeýge májbúr bolady.
HH ǵasyrdyń 90-jyldaryndaǵy aqyl-oı mıgrasııasy Keńes ókimetiniń qulaýymen Qazaqstanda ómir súrip jatqan ózge ult ókilderiniń tarıhı otandaryna oralýymen sıpattalady desek, búgingi elimizdiń eń bilimdi, aqyldy jastarynyń shetelge ketýiniń mazmuny birshama ózgeshe. 2000 jyldardan keıin aqyl-oı aǵyny ulttyq sıpatqa emes, áleýmettik, ekonomıkalyq, ǵylymı izdenýshilik máselelerge baılanysty ózgere bastady.
Elimizdiń joǵary bilimdi azamattarynyń basqa elderge qonys aýdarýlary aqyl-oıdyń aǵynyn kúsheıtip, qoǵamymyzǵa keri yqpalyn tıgizedi. Atap aıtsaq, 2000 jyly tehnıkalyq mamandar – 13998, pedagogtar – 5460, ekonomıster – 3906, medısına – 2868, sáýlet salasy mamandary 2195 sıfrlyq kórsetkishti kórsetti. Budan biz osy kezeńde elimizden ketken ıntellektýaldy mamandar aǵynynyń ishinde tehnıkalyq mamandardyń kórsetkishi joǵary ekeni ańǵaramyz. Al 2006 jyly birshama statıstıka kórsetkishi tómendep, ketkender sany kemidi. (tehnıkalyq mamandar – 290, pedagogtar – 623, ekonomıster – 74, medısına – 499, sáýlet salasy mamandary – 252). Demek, eldegi ekonomıkalyq turaqtylyq mamandardyń jappaı kóshýin toqtatty.
2009 jáne 2010 jyldardaǵy álemdik daǵdarys elimizdegi aqyl-oıdyń aǵynyna da áser etpeı qoımady. Iаǵnı kóshý prosesi birshama turaqtandy. 2017 jyly, ıaǵnı sońǵy jyldary ekonomısterdiń shetelge aǵyny basqa mamandarǵa qaraǵanda kúsheıdi. Olar – 2 805-ti qurasa, pedagogtar – 1633, tehnıkalyq mamandar – 5293, medısına – 578, sáýlet salasy mamandary – 453. Baıqap otyrǵanymyzdaı, ekonomıka salasynyń mamandaryna yńǵaıly jumys salasy keńirek: saýda, qyzmet kórsetý, bıznes, t.b salalar.
Qazaqstandaǵy ıntellektýaldy kóshi-qon prosesteri qazirgi kezde ártúrli faktorlardyń: áleýmettik-ekonomıkalyq, saıası, etnostyq, ekologııalyq jáne basqa da áserlerge qatysty oryn alatyny belgili boldy. Táýelsizdiktiń alǵashqy jylynan bastap kóshi-qon prosesterin retteý qazirgi kúnge deıin memlekettik saıasattyń eń ózekti baǵyttarynyń birine jatqyzylǵanymen, áli sheshimin taba almaı keledi.
Tehnıkalyq sala mamandary arasynan 2000 jyly 13 998 adam ketse, qazirgi tańda bul saladan syrtqa ketkender 5 293 adamdy qurap otyr. Demek, áli de ıntellektýaldy mıgrasııa prosesinde tehnıka salasy mamandarynyń aǵyny kúshti.
Elimizdiń bolashaǵy ǵylym men bilimniń damýyna tikeleı yqpal etetin búgingi jastardyń aqyl-oıy. Jalpy, ıntellektýaldy mamandardy joǵaltý elimiz úshin úlken shyǵyn desek, elimizdi nyq ustap turatyn jastarymyzdyń shetelge oqýǵa ketip, qaıta oralmaý qaýipi de alańdatpaı qoımaıdy.
Aqyl-oıdy tartýda shetel oqý oryndary kóptegen tıimdi qadamdar jasaýda. Olar qazaqstandyq mektep bitirýshilerdi ártúrli tegin granttarmen qyzyqtyrýda. 1996 jyldan bastap Germanııa nemis tilinde oqıtyn mektep oqýshylaryn, til bilimi deńgeıine qarap, kez kelgen JOO-synda tegin oqýǵa úmitkerlikke qabyldaıdy. Sol sııaqty Baltyq jaǵalaýy elderi de shákirtaqy men tegin baspana usyný arqyly bilim alýshylardy tarta bastady.
Reseı qazaqstandyq mektep túlekterin ózine tartyp otyr. Olımpıadalardy jıi ótkizý arqyly bizdiń oqýshylarymyzdyń zerekterin iriktep, olardy tegin bilim alýǵa shaqyrady. Shákirtaqylar taǵaıyndaý, jataqhanada tegin turý, ári qaraı jumysqa ornalasý jaǵdaılaryn usyný arqyly bizdiń bolashaǵynan zor úmit kúttiretin oqýshylarymyzdy jınap alady. Jáne de Reseı JOO-lary Qazaqstanda kóshpeli emtıhandar ótkizedi. Bul óz kezeginde basqa memleketke baryp emtıhan tapsyrýdan áldeqaıda tıimdi. Qashyqtyqtan test alý taǵy bar. Demek, oqý ornyna túsýdiń joldaryn jeńildetip qoıǵan.
Jastarymyzdyń basqa elge ketýiniń taǵy bir sebebi, kóptegen túlek UBT-dan qorqady, sondaı-aq shekti deńgeıden ótpegen oqýshylar, kóbine jaqyn sheteldi, ásirese Reseıdi tańdaıdy. Al 18 jasqa tolǵan jastar – bul memlekettiń eń qymbat qazynasy. Memleket mektepte tegin bilim berý, bakalavr men magıstrler daıyndaý isine qyrýar qarjy jumsaıdy. Al ózimiz daıyndaǵan adam resýrsyn basqa elge berip qoıý ókinishti jaıt.
Qazaqstannyń aqyl-oıy AQSh, Kanada, Reseı, Germanııa, Izraıl, Gonkong, Sıngapýr, Qytaı elderine taraýda. Shetelden mamandardy tartýdan qaraǵanda, óz mamandarymyzdy paıdalaný áldeqaıda tıimdi. Qaıtarymsyz ıntellektýaldy emıgrasııa saldarymen kúresý qıyn bolyp otyr, óıtkeni aqylǵa básekelestik búkil álemde ósýde, al Qazaqstan ázirge óz bilimdilerine, talanttaryna erekshe usynys jasamaıdy. Iаǵnı eńbek aqy tóleý deńgeıi, áleýmettik paket jáne damyǵan eldermen salystyrǵanda basqa da kóptegen parametr boıynsha artyqshylyqtar joq.
Bizge adam jáne ıntellektýaldy kapıtalyn joǵaltýdan bolǵan zalaldy baǵalaý, taldaý isin jolǵa qoıý kerek. Olaı bolmasa, elimizdegi salalar men óńirlerdegi jumys kúshiniń perspektıvalyq qajettiligin baǵalaý qıyn.
Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń málimetinshe, Qazaqstanda 20 myńǵa jýyq sheteldik stýdent bilim alýda. Shetelde bilim alatyn bizdiń stýdentterimiz odan áldeqaıda kóp, olar – 120 myńǵa jýyq. Reseı Bilim mınıstrliginiń saıtynda RF-da Qazaqstannan 100 myńǵa jýyq stýdent oqıdy dep aıtylǵan. Olardyń ishinde qashyqtyqtan bilim alatyndary da bar.
2020 jylǵa qaraı sheteldik stýdentter sany 50 myńǵa jetedi dep boljanýda. Qazaqstan bilim berý týrızmin damytýǵa jáne sheteldik stýdentterdi tartýǵa eleýli kóńil bólýi qajet. Osy tusta qýanarlyq jaıt – Astana Hub IT-startaptarynyń halyqaralyq tehnoparkiniń qurylýy. IT baǵdarlamalarǵa 67 mıllıard teńgeden astam ınvestısııa tartý josparlanyp otyr. Sonymen birge TMD elderinen jáne álemdik deńgeıde aqyl-oıdy tartý múmkindigin qarastyrǵan jón. Aqyl-oıdy tartý bizdiń elimizge ne beredi degen suraqqa toqtalsaq, sheteldik talanttardyń qatysýymen otandyq bilimdi jastar jańa álemdik deńgeıdegi ınnovasııaǵa beıimdeledi, tájirıbe almasý múmkindigine ıe bolady.
Sońǵy on jylda álemde óz elinen tys jerde joǵary bilim alatyn stýdentter sany 70%-ǵa ósti. IýNESKO statıstıka ınstıtýtynyń esebine sáıkes, 1999 jyly sheteldik stýdentter 1,68 mln bolsa, 2014 jyly osyndaı stýdentterdiń sany 207 mln-ǵa jetken.
Qazaqstanda 18 mln halyq úshin 140-tan astam joǵary oqý orny bar. Joǵary bilim berýdiń taǵy bir problemasy bilim berý mazmuny men ony uıymdastyrý prosesin memleket tarapynan ortalyqtandyrylǵan baqylaý bolyp tabylady. Bul ýnıversıtetterdiń erkindigin jáne olardyń ekonomıkanyń, stýdentter men jumys berýshilerdiń qajettilikterine den qoıý qabiletin shekteıdi. Bilim berý sapasyn baǵalaýdyń óte kúrdeli júıesi qalyptasqan. Onda ýnıversıtetterdiń ózin ózi baǵalaýy men jetildirýine emes, tekserýlerge basymdyq beriledi. Sonymen qatar ǵylymı-zertteý, ınnovasııalyq qyzmet pen jumys berýshilerdiń JOO-men qarym-qatynas jasaýǵa tartylýy da tómengi deńgeıde júzege asyrylýda.
Ǵylymı-zertteý jáne bilim berý qyzmeti bilim alýshylardy tolǵandyratyn basty másele. Sondyqtan talantty, bilimdi, arnaıy mektepterden bilim alǵan, olımpıada jetistikteri joǵary oqýshylar álemdik deńgeıdegi reıtıngi joǵary oqý oryndaryn tańdaıdy. Demek, biz úshin bilimge umtylatyn jastardy qanaǵattandyratyn, básekege qabiletti bilim ordalaryn laıyqty deńgeıge kótergenimiz durys. Osy jaǵdaıda árıne mektep bitirýshiler álemdik reıtıngte orny joǵary, grant, shákirtaqy, tegin jataqhana beretin oqý oryndaryn tańdaıdy. Mysal úshin, M.V. Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde stýdentter men oqytýshylar arasyndaǵy ǵylymı jumystyń joǵary deńgeıi qalyptasqan.
Qazaqstan qazirgi ýaqytta álemge stýdentterdiń «donory» bolyp otyr. Bul jaǵdaıdy ózgertý úshin Úkimet, ýnıversıtetter tıisti jumystardy kúsheıtý kerek. Iаǵnı Qazaqstan bilim berý qyzmetteri naryǵynda óziniń básekege qabilettiligin arttyrýǵa barynsha den qoıǵany abzal.
Qazaqstannyń ıntellektýaldy emmıgrasııadan, ıaǵnı kóship ketýden kelgen ekonomıkalyq shyǵyny joǵary. Adam kapıtalynyń azaıýy el damýyna keri áserin tıgizetini sózsiz. Memlekettiń ındýstrııalyq damýyna jáne jalpy ekonomıkalyq ahýalyna da keri yqpal etedi. Atap aıtsaq, eńbek naryǵynda suranysqa ıe emes gýmanıtarlyq bilimi bar mamandarǵa jumys oryndary jetispese, kerisinshe elimizde tapshy tehnıkalyq salanyń mamandary shetelge ketýde. Degenmen, keıbir pikirler kerisinshe ıntellektýaldy mıgrasııanyń tıimdi jaqtaryn da kórsetýde. Máselen, shetke ketken mamandar tek joǵary jalaqy úshin ǵana emes, tájirıbe jınaý múmkindigine de ıe bolady, olar shetel kompanııalarynda jumys istep, tájirıbe jınaqtap, jańa bilim alyp, keıinnen elimizge kelip qyzmet etedi degen pikir de aıtylýda. Degenmen, bilimdi jastarymyzdyń shetelde qalyp qoımaı, otanyna qyzmet isteý máselelerin jolǵa qoıǵan oryndy.
Sondyqtan, birinshiden, ıntellektýaldy mıgrasııalyq aǵymdardaǵy bilimdilik deńgeıi elimizdegi ortasha bilim deńgeıine qaraǵanda áldeqaıda joǵary jáne joǵary bilimi bar adamdardyń kóship ketý prosesin azaıtý úshin, talantty jas mamandardy ártúrli marapattar men granttar arqyly qyzyqtyrý qajet. Ekinshiden, elimizdegi korrýpsııa máselesimen kúrespeı jas mamandardy jumyspen qamtý múmkin emes. Úshinshiden, elge kelgen aqyl-oı ıeleri otandyq bilim ordalarynyń deńgeıin kótereri sózsiz. Tańdaýly bilim alýshylarmen ortaq ǵylymı-zertteý jumystary arqyly el talanttarynyń talaptaryn qanaǵattandyrýǵa jol ashylady. Sóıtip otandyq ǵylymǵa serpilis berýge bolady jáne de jas mamandardyń óz otanynda ǵylymmen aınalysyp, damýlaryna múmkindik molaıady.
Qarǵash JANPEIISOVA,
saıası ǵylymdar kandıdaty,
Gúlnaz QALIASQAROVA,
doktorant
