Qazaqtyń tabıǵaty saýdaǵa jat emes
Joldaýda shaǵyn jáne orta bızneske memlekettik nazar aýdarylǵany – qajettilik. Shaǵyn jáne orta bıznes jalpy ónimniń ındıkatory retinde únemi nazarda turýy tıis. Sebebi damyǵan elderde IJО́-degi úlesi 80 paıyzdan assa, bizdiń eldegi derekter ártúrli. Resmı statıstıka bul kórsetkishti 2-4 paıyzdyń tóńireginde deıdi.
Osy oraıda búginge deıin bıznesti memlekettiń damý kórsetkishiniń kúretamyryna aınaldyra almadyq pa degen saýal týyndaıdy.
Áńgimemizdi osydan bastasaq. Is tetigin kadr sheshedi degen keshegi Stalın zamanyndaǵy ustanym áli kúnge deıin ózektiligin joıǵan joq. Bizge de osy kózqarasty jańa zamanǵa beıimdeı otyryp, jańǵyrtatyn kez keldi. Sebebi táýelsizdik alǵan kezden bastap baǵdarlamalar qabyldandy, reformalar jasaýǵa talpynystar boldy. Biraq nátıje az.
Bizdiń osy kúnge deıingi basty kemshiligimiz – reformalardy, baǵdarlamalardy qabyldaǵan kezde qoǵamnyń oǵan daıyndyǵyna mán bermeýimiz. Qoldanystaǵy zańdarymyzdy jańadan qabyldanǵaly otyrǵan baǵdarlamalarǵa beıimdeı almadyq. Eldegi áleýmettik baǵdarlamalardy boıyna qabyldaı alatyn, sińire alatyn qoǵamdy qalyptastyrý úshin adamdardyń erteńgi kúnge degen senimin qalyptastyrý kerek. Bul – qarapaıym tilmen aıtqanda kásibin alańsyz júrgizýge degen senim. Tamyr-tanyssyz, bireýlerdiń yqpalynsyz balalarynyń jumysqa ornalasa alatyndyǵyna degen senim. Qazaq qoǵamynyń áleýmettik aqıqaty ishki jalpy ónimdegi jekelegen salalardyń úlesinen baıqalady. Resmı statıstıka ondaǵy munaı-gazdan basqa salalardyń úlesin tipti sanatqa da almaǵan. Demek, bıýdjettiń kiris kózi tek shıkizattan ǵana túsedi. Munaı-gaz salasy tek mýltıplıkatıvti turǵyda áser etetin deńgeıge jetýimiz kerek edi. Biraq ekonomıkalyq saıasat bıznesti, ekonomıkany ulttyq deńgeıge kótere almady.
Ekonomıka teńiz deıtin bolsaq, munaı-gaz salasy soǵan syrttan kelip quıatyn bulaqtyń bir arnasy ǵana. Biz sol arnanyń munaı-gaz sektorynan ózge kózderinen aıyrylyp qaldyq. Qazir álemdik ekonomıkanyń munaıǵa degen táýeldigi tómendep kele jatyr. Álem sýtegimen júretin tehnıkaǵa bet bura bastady. Tipti Arab elderiniń ózi munaıdan keıingi dáýirdiń jaıyn oılana bastaǵanyn estip jatyrmyz.
Is tetigi – oryndaýshyda
Prezıdent Qasym-Jomar Toqaevtyń kásipkerlikke kedergi jasaǵan faktordy memlekettik qylmys degen sózi kóptiń oıynan shyqty.
«Kásipkerlikti nege damyta almadyq?» degen máseleniń sheshimi de barynsha kedergi keltirip turǵan faktordy qylmys dep tanymaýymyzǵa, muny jaı qalypty jaǵdaıdyń biri dep jyly jaýyp qoıýmyzǵa baılanysty bolyp kelgen edi. Demek bul faktor memlekettik deńgeıde tanyldy.
Másele, bıznestiń damýyna kedergi keltirip júrgenderdi ustap alyp, qamaýmen sheshilmeıdi. Demek korrýpsııanyń tamyrlanyp ketýine múmkindik beretin sharttardy zań arqyly shektep tastaý kerek.
Qazaq bıznesi eki polıarly jaǵdaıda tur. Biriniń basynda – kásipke ońaı jolmen kelgender, ekinshisinde – kásipterin mańdaı terlerimen dóńgeletkender. Arbaǵa «Mersedestiń» motoryn ornatsań, arba báribir arbalyǵyn isteıdi. Bizdegi bıznes soǵan kóbirek uqsaıdy. Bıznes memlekettiń yqylasynan kende dep aıta almaımyz. Másele qarjy bólýmen sheshilmeıdi. Másele – baǵdarlamaǵa jaýapty tulǵalarda. Baǵdarlama qabyldanǵanmen, oǵan jaýapty tulǵalardyń aty-jóni naqtylanbaıdy. Keıde memlekettik baǵdarlamalardyń bir mınıstrlikten ekinshi mınıstrlikke kóship-qonyp júrgeni jaıly derekterdi de estip qalamyz. Budan strategııalyq mańyzy bar qujattarǵa bólingen qarjy qaıda ketti dep suraý salýdyń ózi artyq bolyp kelgen edi.
Memleket basshysy sońǵy 9 jylda 1200 kásiporyn iske qosylǵanyn, onyń ekonomıkaǵa áseriniń az bolǵanyn ashyp aıtty. Endi aldaǵy ýaqytta memleket tarapynan qarjylandyrylatyn jobalar ishki naryqtyń qajettiligimen úılestirilip otyrylýy tıis. Biz sol kezde ǵana jańarý men tazarýǵa baǵyt alamyz. Bul jalpyǵa birdeı ádiletti qoǵamnyń alǵysharty.
Prezıdenttiń jarlyǵy máseleni sheshpeıtinin biz de bilip qaldyq. Másele – oryndaýshyda. Qoǵam men bılik arasyndaǵy senimsizdik sındromynyń qalyńdap ketýine sol oryndaýshylardyń biliksizdigi sebep bolyp keldi. «Al oryndaýshylar qalaı daıyndalady, memlekettik baǵdarlamalardyń oryndalýyna kim jaýapty?» degen saýalǵa kelgende jigerimiz jasyp, tómenshiktep qalamyz. Mysaly, memleket tarapynan qarjylandyrylǵan jobalardy kásiptiń ne ekenin bilmeıtin, ómirinde 5 adamǵa jumys taýyp bere almaǵandar baqylaıdy. Bıznes – tiri aǵza. Ol jaıly jerde ǵana ósip-órkendeıdi. Biz ShOB týraly ádemi ýádeler bermesten buryn oǵan jaıly atmosferany qalyptastyraıyq. Zańmen jolyn ashaıyq. Qoldanystaǵy zańnyń oryndalýyn tıip-qashyp emes, naqty, burmalamaı, han men qaraǵa birdeı ortaq jaýapkershiligin alǵa tartyp, baqylaıyq. Kásipkerdiń kásibin júrgizýge kedergi keltiretin kez kelgen tulǵalardy qatań jazalap, memleket pen qoǵamǵa jasaǵan qylmys deńgeıinde baǵalamaıynsha, zań qol-aıaǵyn erkin qımyldata almaıtyn qýyrshaq zań, bos sóz bolyp qala beredi.
Sol kezde ǵana bıznes ishki jalpy ónimniń kúretamyryna qan júgirtetin faktorǵa aınalady. Sol kezde ǵana qoǵam «bıliktiń yńǵaıy túzeldi, endi biz de túzeleıik» dep etek-jeńin jınaı bastaıdy. Qazaqtyń jetidegi balasy men jetpistegi qarııasyna deıin jumyspen qamtylǵan ulttyq ekonomıkany, ashyq qoǵamdy qalyptastyrý «kim jaýapty» degen máseleni naqtylap alýdan bastalady.
Eger osy tusta múlt ketsek, áleýmettik áljýazdyq degen uǵym men álsiregen áleýmettik toptardan aryla almaımyz.
Uzaqbaı AITJANOV,
«Atameken Holding»
dırektorlar keńesiniń tóraǵasy
ALMATY
