IýNISEF-tiń uıymdastyrýymen Qazaqstanda balalardyń durys tamaqtaný máselesine arnalǵan halyqaralyq sımpozıýmda Ortalyq Azııa men Kavkaz elderinde balalardyń boıynyń ósý kórsetkishinen góri artyq salmaq deńgeıi tym joǵary ekendigi týraly aıtyldy. Mamandar bala boıynyń ósýi báseńdep, kerisinshe dene salmaǵy aýyr tartýy tolymdy tamaqtanbaýdan dep biledi. Aımaqtaǵy balalardyń 10 paıyzynyń boıy jasyna laıyq emes, alasa.
Sımpozıýmda balanyń boıy óspeı, kerisinshe dene salmaǵynyń artýy ony qaterli aýrýǵa shaldyqtyratyny aıtyldy. «Qazirgi zamandaǵy balalar taǵamy sapa turǵysynan da, kólemi jaǵynan da jas urpaqty qanaǵattandyrmaıdy» deıdi mamandar.
Iá, búgingi azyq-túlik ónimderiniń sapasy osydan 20-30 jyl burynǵymen salystyrǵanda tómen. Taǵamdar qandaı dárýmendermen baıytylsa da tutynýshyny burynǵydaı qanaǵattandyrmaıtyny aıtylyp júr. Tipti nannyń dámi de ózgeriske ushyraǵan. О́nimder qorektiligi turǵysynan tabıǵılyqtan alystap barady. Kóp mólsherde tamaqtansa da jartylaı ashtyqty seziný, as qunarlyǵyna qanaǵattanbaý aldymen azyq-túlik quramyndaǵy elementtermen baılanysty, árıne.
Ortalyq Azııanyń basqa elderin aıtpaı-aq, Qazaqstandaǵy azyq-túlik týraly aıtsaq, kóteriletin másele kóp. О́nimder ósken, óndirilgen orynnan bastap, tutynýshyǵa jetkenshe birneshe tehnologııalyq óńdeýden ótedi. Osy óńdeý barysynda taǵam óziniń azyqtyq sapasyn joǵaltatyny aıtpasa da túsinikti. Densaýlyqqa paıdaly ónimder tabıǵı sapasyn joǵaltpaı tutynýshyǵa jetse deımiz. Biraq dúkende samsap turǵan, óndirýshi «sapaly ónim» dep usynatyn sút, dándi daqyl, jalpy kez kelgen azyq-túlik túri burynǵy qundylyǵynan aıyrylǵan.
Búginde mysaly, dúken sórelerindegi sút ónimderiniń arasynda bala densaýlyǵyna zııandy tıer taýarlar az emes. Neshe túrli mıkroorganızmdermen, dárýmendermen baıytylǵan azyq-túlik túrlerin kórgende «rasymen tabıǵı ma?» degen suraq keledi kókeıge. Tátti jemeıtin bala joq. Al sol táttilerdiń syrtyndaǵy qaǵaz oraýyna qarasańyz, aǵzaǵa zııandy boıaǵysh zattar, qaterli dert shaqyrar qospalary bar ekenin kóresiz. Dúnıejúzilik azyq-túlik júıesinde taǵamǵa qosylatyn hımııalyq qospalarǵa shekteý bolǵanmen, az mólsherde salynǵan qospanyń bala densaýlyǵyna kóp zııan tıgizerin eshkim oılamaıdy.
IýNISEF ókilderi taǵam sapasy máselesine kelgende densaýlyq, aýylsharýashylyq, bilim, áleýmettik qamsyzdandyrý tárizdi úkimettik quzyrly organdar birlese áreket etýi kerek ekenin aıtýda.
Qazirgi zamanda jas analardyń kóbisi burynǵy kezeńdegi áıelder sııaqty asty qoldan ázirlemeı, sábılerdiń qarnyn dúkendegi daıyn taǵammen toıdyrýǵa áýes. Daıyn bótelke, qutylardaǵy balalar taǵamdary qansha jerden tabıǵı bolsa da kóbisiniń quramynda zııandy hımııalyq zattar bolatyny belgili. Júz paıyz tabıǵı ónim uzaq saqtalmaıtyny belgili. О́ndirýshiler taýar uzaq saqtalý úshin onyń tabıǵı quramyna ózgeris engizedi. Máselen, baldyrǵandarǵa anasy óz qolymen pisirilgen botqadan góri dúkendegi daıynyn alýǵa áýes. Keıbir sondaı botqa qospasynyń quramynda mıkotoksın baryn ǵalymdar aıtyp júr. Mıkotoksınniń az mólsherde bolýynyń ózi balanyń búırek-baýyryna ǵana emes, júıke júıesine de zııandy.
Dúkendegi syrtynda «tabıǵı» degen jazýy bar shyryndar men jemis ezbeleri de bala densaýlyǵyna asa paıdaly emes. О́ıtkeni bul ónimder qutyǵa quıylmastan buryn birneshe qaıtara óńdeý, qaınatý prosesterinen ótedi. Al uzaq qaınatylǵan jemis – kókónister quramyndaǵy paıdaly elementterdi joǵaltatyny belgili. Jalpy sábılerge arnalǵan taǵamdardyń qaı túri bolsyn, úzdiksiz qoldana berse, bala aǵzasynda aýytqýlar bolýy ábden múmkin. Mysaly, 2004 jyly Reseı sarapshylary Batys elderinen keletin balalar taǵamdary quramynan genetıkalyq túrlendirilgen aǵzalardyń kóp mólsherin anyqtaǵan. Ǵalymdar taǵamdarda genetıkalyq túrlendirilgen aǵzalardyń kóbeıip ketýi adamzat tuqymyn aldaǵy 100 jylda urpaqsyz qaldyrýy múmkin dep dabyl qaǵýda.
Qazaqstanda 6-9 jas aralyǵyndaǵy balalardyń 20 paıyzy artyq salmaqtan zardap shegýde. Mektep oqýshylarynyń teń jartysy kún saıyn tátti, jasandy sýsyndardy ishedi. Qazirgi balalardyń úshten ekisi jasandy taǵamǵa táýeldi. Kóbi tabıǵı sút, dándi daqyldardy qalamaıdy, óıtkeni aǵzasy jasandy taǵamǵa úırenip ketken.
Dúnıejúzi boıynsha jańa týǵan sábılerdiń 20 paıyzy jasandy taǵammen aýyzdanady eken. Al nárestelerdiń 70 paıyzy úsh aıdan bastap jasandy taǵamǵa kóshetini anyqtalǵan. Ǵalymdar quramy qalaı baıytylsa da ana sútine eshteńe jetpeıdi degen ustanymda. Anasy ózi qoldan ázirlegen jemis syǵyndylary men botqany eshqandaı zaýyt ónimi almastyra almaıdy. Jas analardyń kóbi jasandy taǵamdardy qazan ustaýǵa ýaqyty tapshy bolǵan soń alatynyn aıtyp aqtalǵanymen, bala densaýlyǵy úshin bul qaterli ekenin eskere bermeıdi.
Sharafat JYLQYBAEVA
