Qazaqstandy Túrikmenstanmen erteden qalyptasqan tatý kórshilik jáne baýyrlastyq qatynastar tyǵyz baılanystyryp keledi. Bul baılanys ásirese táýelsizdik jyldarynda jańa mazmunda, jańa sıpatta damı tústi.
Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy N.Nazarbaevtyń Qazaqstan men Túrikmenstannyń ózara yntymaqtastyǵyn damytyp, osy baǵyttaǵy negizgi basymdyqtardy aıqyndap berýi nátıjesinde eki el senimdi seriktes, ustanymy bir odaqtas memleketterge aınaldy.
Syrtqy saıasat salasynda, sonyń ishinde bir-biriniń halyqaralyq bastamalaryn qoldaý isinde eki jaqtyń da kibirtiktegen kezi joq. Osy arada aıta keteıik, qaýipsizdik, qaqtyǵystardy beıbit jolmen sheshý syndy kún tártibinde turǵan aımaqtyq jáne halyqaralyq máseleler jóninde qos taraptyń ustanymy sáıkes keledi. Qazaqstan BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolǵan kezde elimizdiń barlyq bastamalaryna resmı Ashǵabat qoldaý bildirdi.
Búginde Qazaqstan-Túrikmenstan qatynastarynda ekonomıkalyq salanyń alar orny bólek. Ásirese kólik-tranzıt jáne energetıka baǵyttary boıynsha ekijaqty yntymaqtastyq damyp keledi. Osy oraıda ózara áriptestikti tereńdete túsýde basqa da salalardyń zor perspektıvasy bar ekenin, ázirge bul baǵytta izdenýdiń qajettigin aıta ketkenimiz oryndy.
Eki memlekettiń birlesip iske asyrǵan tabysty jobalarynyń biri retinde elimizden Túrikmenstanǵa, odan ári Iranǵa jol tartatyn temir jol jelisin aıtýǵa bolady. Úsh el aýmaǵy arqyly ótetin Qazaqstan-Túrikmenstan «О́zen – Bereket – Gorgan» temirjol ýchaskesiniń ashylýy Mańǵystaý aımaǵyn Kaspıı teńizine jáne ońtústik teńizderge shyǵýyn qamtamasyz etetin óńirge aınalýǵa múmkindik berdi.
Eki el arasynda tikeleı temirjol qatynasynyń bolýy júk aınalymynyń merzimin qysqartyp, júk tasymalyndaǵy básekelestikte tıimdiligin kórsetýde. Bul iskerlik belsendilikti arttyryp, nátıjesinde el ál-aýqatynyń artýyna ıgi yqpalyn tıgizedi.
Álemdik saýdanyń baǵyty, áleýetti óndiris ıgilikteriniń Azııaǵa qaraı bet burýy búginde Azııa qurlyǵyndaǵy naryqtyń mán-mańyzyn arttyrdy. Bul naryqty basqalarǵa qoljetimdi etýde kólik-tranzıt salasynyń orny erekshe. Qazaqstan men Túrikmenstan muhıtqa tike shyǵa almaıtyn memleketter bolǵandyqtan, jańa múmkindikterdi izdestirgeni quptarlyq is.
Qazaqstan men Túrikmenstan arasyndaǵy temirjol qatynasy kásiporyndar úshin jańa múmkindikter ashyp otyrǵanyn da eske sala keteıik.
Biz Ortalyq Azııa elderi men Kaspıı aımaǵyn Qara teńiz óńirimen, Kavkaz mańy memleketterimen biriktiretin ekonomıkalyq keńistiktiń paıda bolýy elimizdiń órisin keńeıtetinin de umytpaǵanymyz jón.
Eki el qatysqan birlesken halyqaralyq jobalardyń qatarynda Túrikmenstan – Qazaqstan – О́zbekstan – Qytaı gaz qubyry da bar. Sonymen qatar Ortalyq Azııadaǵy shekaralas ózenderdiń sý resýrstaryn ortaq ıgilikke paıdalaný isine qatysty da eki memlekettiń arasynda ózara túsinistik qalyptasqan.
Qazirgi tańda Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jónindegi úkimetaralyq komıssııa ekijaqty yntymaqtastyqtyń negizgi mindetterin júzege asyrýda. Taraptar shart-quqyqtyq bazany jetildirýge, kásiporyndardyń eki eldegi iri ınfraqurylymdyq jobalarǵa qatysýyna nazar aýdarýda. Osy oraıda Qazaqstan men Túrikmenstan arasyndaǵy Strategııalyq seriktestik týraly sharttyń, Qazaqstan-Túrikmenstan memlekettik shekarasyn belgileý týraly kelisim óte qundy. Qazaqstan Ortalyq Azııa memleketteriniń ishinde alǵashqy bolyp Túrikmenstanmen osyndaı shartqa qol qoıǵan-dy.
Tek Kaspıı mańy elderine ǵana emes, halyqaralyq qoǵamdastyq úshin de ózekti bolyp kelgen máselelerdiń biri – Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesin anyqtaý isine qatysty bolǵan kelissózderde atalǵan eki memleket ortaq múdde oraıynda birlese qımyldap, Kaspıı konvensııasynyń qabyldanýyna zor úles qosty. Bul da óz kezeginde Qazaqstan-Túrikmenstan yntymaqtastyǵynyń joǵary deńgeıin kórsetti.
Qazirgi tańda saýda-ekonomıkalyq qatynasty odan ári keńeıtýge úlken mán berilýde. Eki eldiń úkimetteri ózara saýda qatynasy kólemin edáýir ulǵaıtty. Aradaǵy saýda qatynasynda kólik-tranzıt, energetıka, aýyl sharýashylyǵy, mashına jasaý, temir jol kóligi mashınasyn jasaýǵa qajetti ónimderdi jetkizýge áskerı-tehnıkalyq jáne aeroǵaryshtyq salaǵa basymdyq berilýde.
Sonymen qatar óńirlik ınfraqurylymdyq jobalardy qarqyndy damytýǵa kóńil aýdarý mańyzdy. Bul baǵytta áli qolǵa alynbaǵan sharýalar, múmkindikter barshylyq. Máselen, Soltústik – Ońtústik jańa temir jol dálizi arqyly júk aǵyndaryn Reseı, Qytaı, Azııa-Tynyq muhıt óńirine, Parsy shyǵanaǵyna shyǵarý múmkindigin tıimdi paıdalaný qajet. О́ńirdegi saýda baılanysyn damytýǵa baǵyttalǵan qolaıly tarıftik jeńildikter bar. Aıta keteıik, 2018 jylǵy qańtarda eksporttyq-ımporttyq tasymal kólemi 2017 jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda eki esege artqan.
Taǵy bir aıta keter jaıt, eki eldiń shekaralas ornalasqan aımaqtarynyń áriptestik áleýetin kúsheıtý kún tártibinen túspek emes. Máselen, elimizdiń Mańǵystaý oblysy men Túrikmenstannyń Balqan ýálaıatynyń uqsas tustary kóp. Bul aımaqtar qurlyq arqyly da, teńiz arqyly da shektesedi. Olarda munaı-gaz jáne hımııa ónerkásibi jaqsy órkendegen ári ekeýi de kólik-logıstıkalyq hab bolyp tabylady. Qos óńirdi teńiz, temirjol jáne avtokólik joldary baılanystyrady. Kórshi aımaqtar arasyndaǵy taýar aınalymy 2017 jyly 4,5 mıllıon dollardan asqan. Búginde Mańǵystaýda túrikmen kásipkerleriniń qatysýymen birneshe birlesken kásiporyn jumys isteıdi. Olardyń sany aldaǵy ýaqytta óse túsedi dep kútilýde.
Qalaı degende de ekijaqty áriptestiktiń qalyptasqan úrdisin odan ári sabaqtastyra jalǵastyrý qajettigi anyq. Bul oraıda Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Túrikmenstanǵa jasaǵan sapary barysynda aldaǵy ýaqytta qolǵa alynýy tıis tıimdi kóptegen sharaǵa, sonyń ishinde aradaǵy taýar aınalymy kólemin ulǵaıtýǵa nazar aýdarylady dep oılaımyz.
