Rýhanı kámpeske

Rasynda ǵalym aǵamyzdyń joǵaryda aıtqan pikirimen kelispeý múmkin emes. Keshe ǵana kúni batqan Keńes dáýiriniń ózinde qazaqty orystandyrý saıasaty patsha kezindegi «ulttar men ulystardyń birigýi» (slııanıe nasıı ı narodnosteı) atty urannyń óńin sál ózgertip «halyqtar dostyǵy – ınternasıonalızm» degen jeleýmen jalǵastyrdy. Mysaly, 1926 jylǵy sanaqtyń qorytyndysy boıynsha Keńes bıligi ornaǵanda odaq kóleminde 194 ult pen ulys ómir súrgen bolsa, odaq qulaǵanda solardyń teń jartysy jer betinen joıylyp ketipti. Aman qalǵandardyń biri – qazaq.

Dese de, qazaqty joıý úshin ultymyzdyń rýhanııatyna tikeleı jasalǵan qııanat qanshama. Mysaly, N.S.Hrýshev bılikke kelgen soń kishi halyqtardyń ádebıet-óner salasyndaǵy jat pıǵyldarmen kúresý ja­ıynda tapsyrma boldy. Osyny oryndaý úshin 1959 jyly 15-19 maýsymda Qazaq KSR Ǵylym akademııasy qazaq ádebıeti máselelerine arnalǵan ǵylymı-teorııalyq konferensııa ótkizilip, nátıjesinde qazaq aýyz ádebıetiniń 100 tomǵa jýyq qundy týyndylary partııa sheshimimen qoǵamǵa zııandy dep tanyldy. Budan qutylýdyń joly  – qazaq rýhanııatynyń túp-tamyryn ózgertip, eýropalyq mádenıetke almastyrý qajet degen sheshimge keldi.

Sonyń ishinde shyǵarmashylyq qaýymdy ulttyq tanym, tarıhı sanany jańǵyrtatyn taqy­rypqa soqtyrmaı, tek qyzyl sózdi kópir­tip, kórkem ádebıet jazýǵa jarystyryp qoıa ber­di. Onymen qoımaı arnaıy (óndiris, aýyl eń­bek­shileri, halyqtar dostyǵy, t.b.) taqyryp tań­dap berip, mol qalamaqy tólep, jazǵan-syz­ǵan dúnıelerin qatań baqylap otyrdy.

Osylaı óte mádenıetti túrde baqylaý­ǵa alynǵan ulttyq qundylyqtar aqyn-jazý­shylardyń týyndylarynan kórinis bergen jaǵdaıda, olardy biriniń ústinen biri shaǵymdanýǵa, ıakı, domalaq aryz-hat uıym­dastyrýǵa jaǵdaı jasap, adam aıtqysyz sat­qyndyqtyń qazaq zııalylary arasynda qalyptasýyna oraı týǵyzdy. Jazýshy Bekejan Tilegenov «Tuıyq ómirdiń qupııasy» deıtin roman-tolǵaýynda: «Keńes zamanynda qazaq halqynyń tarıhı sanasyna serpin bergen dúnıe – Ilııas Esenberlınniń romandary edi. Onyń kitaby shyqqan saıyn ile-shala Ortalyq Komıtetke jamandap kelýshiler de kóbeıe túsetin. Ol ádeıi uıymdastyrylatyn»  deıdi.

Mundaı keleńsiz úrdis kadr máselesinde de kórinis tapty. Tulǵany talantyna, qabi­letine qarap emes, onyń partııalyǵyna, tilal­ǵ­yshtyǵyna qarap baǵalaý ádeti ornady. Sondyqtan joǵary bılikte isker, talantty adamnan góri ortańqol, jylpos, jaǵympaz adamdar tez kóterildi. «Osylardyń tárbıesi negizinde týǵan jurtyna jatbaýyr jańa bir etnografııalyq top, bálkim, múlde jańa, basqa bir halyq dúnıege keledi» dep jazady qalamger Muhtar Maǵaýın  «Ultsyzdaný urany» deıtin tyń týyndysynda.

Keńes kezindegi taǵy bir keleńsiz oqıǵa. El basqarýǵa detdomda tárbıelengen adamdardyń tartylýy. Bul tipti patsha aǵzam zamanynda josparlanǵan eken. «Buratana halyqtardy joıýdyń joly – áke-sheshesiz jetim balalardy paıdalaný» depti patshalyq otarlaýshylar. Tóńkeristiń aldynda Jetisý ólkesiniń general-gýbernatory Kolpakovskıı qyrǵyz-qazaqtyń jetimekterin jınap alyp Ystyqkólde jáne taǵy birneshe jerde mektepter ashyp, orys rýhynda tárbıeleýdi bastaǵan bolatyn. Bul saıasat Keńes Odaǵy ornaǵan alǵashqy jyldary qatty qarqyn aldy.

Nátıjesinde, jetim qalǵan myńdaǵan balalar men kedeıdiń urpaǵyn áspettep júz­degen detdomdar (jetimder úıi) ashyp, qazaq balalaryn oryssha oqytyp, ózine qarsy tárbıeledi. Álbette, kópke topyraq shashpaımyz, olardyń arasynda ultyn umytpaı, halqyna qyzmet etkender de kóp.

Detdomda tárbıelengen bala úkimettiń aıryqsha «jaqsy kóretin» tulǵasy bolyp sanaldy. Tipti osyndaı teksizdik maqtanyshqa aınaldy. Detdom balalary jappaı bılikke keldi. Ult rýhanııatynyń osynshama qul­dy­rap, kámpeskelenýine bul adamdardyń qos­qan úlesi ushan-teńiz. Dál osy oqıǵa jaıly kezinde dańǵyl jazýshy, oıshyl qalamger Muhtar Áýezov: «...qazaqtyń jetim balalaryn oqytyp «izgilik áreketke» paıdalaný etek aldy...» dep kúrsine jazypty.