Anaqarys pen Abaı: dalalyq zerde oıyndary

Zerdelik bul oıyndardyń barlyǵy derlik sanadaǵy saıys qabiletin shyńdaıdy. Al sanalyq bul qabilet burynǵy dáýirde sport esebinde emes, áskerı daıyndyqtyń rýhanı kórinisi edi. Osyǵan oraı ejelgi dáýirdegi áskerı demokratııalyq qoǵam ornatqan attylar mádenıetindegi zerdelik oıyndardyń mańyzy men orny  qanshalyqty jáne onyń qandaı úlgisi boldy?  degen saýalǵa jaýap izdeý ózekti.

 Atına (Afıny) qalasynda jıi bolatyn saq danyshpany Anaqarys áıgili grek bıleýshisi Solonmen kezdesip, búgingi shahmattyń túpki nusqasy – el­lın­dik doıby taqtasyn oılap tabady. Atalmysh tarıhı jaıt doıby túrleriniń bir tanymnan týyndaǵanyna meńzeıdi jáne bul aqparat doıby bitken grektiki degen tujyrymdy joqqa shyǵarady.

Ýkraınalyq dene tárbıesi pániniń muǵalimi Evgenıı Kadnıkovtyń zert­teýine qaraǵan­da, qıǵashjúristi doıbynyń shyǵýy saqtarǵa tán bolǵan. Bul doıbyny oınaýǵa saq sarbazdary barynsha qumar bolypty. Oǵan ıtermelegen sol kezdegi dala bıleýshileri kórinedi. 

Bizge jetken tarıhı aqpar bo­ıynsha ejelgi saqtardyń saptaǵy eń tómengi áskerı bólimi 9 sarbazdan tur­ǵan: shaıqas alańynda tórteýi aldyń­ǵy shepte, beseýi artqy qatarǵa jaı­ǵa­sady. Artqy bestiktiń qaq ortasynda toǵyz­basy júredi. Munymen ol ózine qaras­ty áskerı bólimsheni kórý­ge, bas­qarýǵa jáne sardar retinde ózi­niń qaýipsizdigine múmkindik alady. Saq­tardyń maıdandaǵy bul shebinen hab­ary mol grekter toǵyzbasyn ólti­rip, álgi áskerı bólimsheni ydyratý arqy­ly ońaı jeńiske jetýmen saqtardy tuıyq­qa tireı bastaıdy. Saqtardyń bul eskirgen áskerı taktıkasy qupııa túr­de qalyptasqan áskerı quramy 9h9 ólshem­di tikejúristi doıby oıynynda kórinis tapqan.

Áskerı taktıkalyq refor­manyń ýaqyty kelgenin sezgen saqtardyń sol kezdegi qaǵany Saýly (Savlıı) bul qurylymdy ózgertý arqyly jańa taktıka ázirleýdi óziniń týǵan baýyry Anaqarysqa (Anaharsıs) tapsyrypty. О́ıtkeni Anaqarys Gre­kııada oqyp, ǵylym men bilimdi meńgergendigi óz aldyna, onyń sol kezdegi belgili ónertapqyshtyǵy men oıshyldyǵy áıgilene bas­taǵan edi. Ol ózgeristi sol kezde saqtar oınaǵan  doıby taqtasyn ózgertýden bastaıdy.

Anaqarys kemeńger áskerı bó­limsheni 9h9 ólshemdi tike­júris­ti doıby taktıkasyn óz­ger­tip, úsh qatarǵa ornalasqan 14 sarbazdan jasaqtaıdy: bi­rin­shi qatarda – bes sarbaz, ekin­shi qatarda – tórteý jáne úshin­shisinde – bes sarbaz. Sóıtip toǵyz­basy úshinshi qatardyń qaq or­tasynda bolady. Keıin osy taktıkaǵa sáıkes saq sarbazdary qumarta oınaıtyn qosboıaýly doıbynyń 9h9 ólshemi ózgerip, úsh qatarly 5:4:5 túrindegi doıby tastarynyń jaıǵasýy túzilgen.

Bul doıby qıǵashjúristi bolyp keledi jáne oıyn alańy aıqyshtalǵan júris jolymen tórtke bólingen. Ádette attyly sarbazdar bir-birine týralaı sha­ýyp mańdaı túıistire betpe bet sha­býylǵa attanǵan. Anaqarys saqtardyń bulaısha tup-týra attandaýyn doǵarýdy usynyp, attyly sarbazdyń mańdaıyn 45 gradýsqa buryp qııalaı shabýdy jón sanaıdy.  Muny teńizdik áskerı tilmen «galspen/qıǵashtap jyljý» deı­di, ıaǵnı qııalaı shapqan sarbaz qarsylastyń týralaı ornalasqan qataryn qaptaldan alyp sıretýge múmkindik alady jáne de sarbazdar bes qarýdy birinen soń birin jappaı bir pármenmen qoldaný kerek bolǵan: áýeli  sadaq tartylady, sosyn naıza jumsalady, odan keıin súńgi laqtyrý men aıbalta ne qylysh, sosyn shoqpar. Jaýǵa jaqyndaǵan saqtar qoıan-qoltyq urysqa kirisip, soıyl men qylyshty iske qosqan. Sóı­tip urys dalasynyń oıyn taqtasyna túsirilýi dúnıege qıǵash júristi úsh tústi doıbyny ákelgen. Anaqarystyń bul taktıkasy jaýdyń záresin ushyrǵan kórinedi.

Bizge jetken jazba ańyzdarǵa sensek, kemeńger Anaqarys (anyq oıly degen laqapat bolýy kerek dep topshylaımyz) patshalyq sarbazdar, ıaǵnı toǵyz­basylaryna úshtústi osy doıbyny oınatyp, aqyl-oı daǵdylaryn shyńdaǵan. Budan soǵys taktıkasy men onyń doıbylyq úlgisiniń qunyn jaqsy sezgen saq patshasy oıyn taqtasy men erejesin qupııa retinde jarııalap, onymen tek sarbazdardy oınatqan. Onyń bylaıǵy jurtqa taralýy men ashyq oınalýyna qatań tyıym salǵan. Saýly qaǵan Anaqarysqa barlyq qolbasylar men sardarlardy úıretýge buıryq etken. Osylaısha saqtardyń áskerı-tak­tıkalyq oı júıesi taqtaǵa túsip, astyrtyn zerdelik sportqa ulasqan. Demek, aqyl sporty Uly dalaǵa jat emes, tipti sol Dala doıbynyń shyǵý tórkini bolǵan syńaıly.

E.Kadnıkovtyń ejelgi jazyndylardan keltirýi boıynsha, b.d.d. 596 j. Anaqarys ejelgi Olım­pıada oıyndaryna alǵash ret qatysyp, grek doıbyshylaryn utyp, saq danyshpany ejelgi Grekııadaǵy óziniń mármár músinin qoıǵyzýǵa eńbek sińirgen birden-bir dalalyq jigit ekendigi málim bolyp otyr.

Mańǵalatektes bizdiń ta­ǵy bir oıynymyz bar, ony búgin­de «toǵyzqumalaq» ataımyz. Qyr­­ǵyzdar «toǵyzkórgol» deı­di. «Kórgol» – mańǵolsha quma­laq degen sóz. Bizdiń oıyn deý­ge búginde daladaǵy tasta qa­shal­ǵan oıyn taqtasy ǵana emes, hakim Abaı Qunabaıuly oı­na­ǵan tastyń Jıdebaıdaǵy qoryq-úıde saqtalǵan aǵash taq­tasy kýá. Iаǵnı, bul oıyn qazaq elıtasynyń birden-bir zerdelik atrıbýty bolǵan. Buǵan qosa aıtarymyz, atalǵan oıyn Abaı tusynda toǵyzqumalaq emes, «toǵyzat» atalǵan.  Bul ataýǵa patshalyq Reseıdiń shendisi ári qazaq-qyrǵyzdyń etnografııalyq muralaryn zerdelegen Toqmaq qalasynyń ámirshisi G.S.Zagrıa­j­skııdiń 1874 jyly  «Týrk­menskıe vedomostı» jýrnalynda jaryq kórgen «Byt kochevogo naselenııa dolın Chý ı Syr-Darı» jınaǵyndaǵy shaǵyn «Togýz ad» maqalasy kýá.

Saq doıbysy men toǵyzat oıynyn dalalyq tanymdyq ólshemdi áıgileıtin birden-bir aıǵaq retinde tanýymyz kerek. Eki oıyndy biriktiretin sol aıǵaqtardy atap óteıik. Birin­shiden, saq doıbysy arqyly maı­dandaǵy dala áskeriniń toǵyz­dan quralǵan eń kishi zvenosyn eskersek, kúni keshege deıin qa­lyń­maldy toǵyzben eseptegen ólshemdi alsaq, bul dalalyq tanym kemi úsh myń jyl boıy úzilmeı keledi jáne munyń bir kórinisi toǵyzólshemdi saq doıbysy men toǵyzat oıyny der edik. Bul zerdelik oıyndar bir qaýymnyń, bir keńistiktiń jáne birtutas zerdeniń týyndysy deýge aıǵaq bolmaq.

Ekinshiden, saqtardaǵy áskerı qury­lym toǵyz sarbazdan bas­talsa, dalalyq to­ǵyz taıpany birik­tirgen han­dyq memleket toǵyzdyq saıası birlikten qural­ǵan. Osydan kelip, toǵyz oǵyz, toǵyz oba, toq­soba uǵymdary or­nyq­qan. Toǵyz taıpadan turǵan handyq barynsha ornyqty da myq­ty ári bolashaq qaǵanattyń negizin qalaǵan.

Úshinshiden, toǵyzattyń taq­ta­sy áskerı demokratııalyq memlekettiń júıe­sin tanytady: ejelgi tanym boıynsha kıeli 9 sanyna ıek artqan attylar qoǵamy basty sheshýshi mándi 9 sanymen sıpattaǵan da, memleket qurýshy elder/taıpalar sanyn da toǵyzben eseptegen. Abaı ortasy oınaǵan toǵyzat oıynynyń taqtasy toǵyz otaýdan turatyn toǵyz taıpanyń tutastaný kórinisi men eki handyqtyń ózara shaıqasyn baı­qatatyn oıyn alańy. Jeńgeni halyqty qyrmaıdy, basqa oıyn­dardaǵydaı «jemeıdi», qo­syp alyp tutastyrady. Bul – dalalyq tanym men danalyqqa tán tujyrym.

Tórtinshiden, toǵyzat oıy­nynyń bas­ty ataýlary attylar qoǵamyna tıesili, ásirese jylqyny dáripteıdi. Oıyn taqtasyndaǵy túrkilerge ortaq otaý ataýlaryn biriktirsek, atty qoǵamnyń oılaý júıesin ǵana qanaǵattandyratyn toǵyz ataýdyń toǵyzy da attylar qaýymyna tán sózdik qorǵa nazar aýdartady: mańdaı, kókmoıyn, qandyqaqpan, belbasar, bel, atsyratar, tekturmas, art/quıryq.

Saıyp kelgende, Abaı Qunanbaıuly – sonaý Anaqarys dáýirinen buryn kele jatqan qundylyqtardyń jarqynshaǵy ispetti toǵyzat oıynyn bizge aman jet­kizgen zııatker tulǵa. Saq dáýiri men bú­gingi zamandy jalǵap turǵan toǵyzat oıy­nyn jetkizýshi ári dáripteýshi oıshyl – Abaı. Ol – qazaqtyń toǵyzat oıynyna qatysty murasynyń kýáligin jetkizip ketken kýáger. Toǵyzatqa qatysty tarı­hı jazbalardy eseptemegende, ult­tyń tól kýáligi retinde sol Abaıdyń klas­sıkalyq taqtasyn ǵana al­ǵa tarta alamyz. Bul taqta Ana­qarys pen Abaı dáýirlerin tutas­tyryp turǵan tarıhı birden-bir dalalyq atrıbýt.

Serik ERǴALI,

mádenıettanýshy