Eńbek qaı qoǵamda da basty ról atqarady

«Biz Elbasy atap kórsetken 20 qadamdy iske asyra aldyq pa? Buǵan qanshalyqty atsalysyp júrmiz? Qoǵamnyń damýy úshin qandaı mańyzdy ister atqarylýy tıis?» degen suraqtarǵa jaýap izdeý bılik úshin ǵana emes, árbir qazaqstandyq úshin mańyzdy mindet.

Árıne, ótken kezeń ishinde Úkimet te, ákimdikter de Elbasynyń tapsyrmalaryna sáıkes kóptegen jumystar atqar­dy. Nur Otan partııasynyń saılaýaldy baǵdarlamasynda da halyqty jumyspen qamtý eń negizgi baǵyttardyń biri retinde belgilendi. Partııanyń kezeń-kezeńmen júzege asyrylyp kele jatqan keshendi baǵdarlamasynda halyqty jumyspen qamtý, jumyssyzdar qataryn azaıtý, baqýatty turǵyndardyń qataryn molaıtý sharalary kórinis tapty. Búgingi kúni Nur Otan partııasynyń ortalyq jáne óńirlik qabyldaý bólmelerine ótinishpen keletin azamattardyń basym bóligi ózderiniń muq­taj máselelerin aıtyp, jumysqa orna­lasýyna kómektesýdi suraıdy. Partııa bul máselelerdiń oń sheshimin tabýyna óz úlesin qosyp otyr.

Statıstıkaǵa súıener bolsaq, táýelsiz­dik jyldary 2 mıllıonnan astam jańa jumys orny ashylǵan eken. Tek qana Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń eki besjyldyǵynda myńnan astam óndiris orny iske qosylyp, qazirgi tańda olarda 300 myńnan astam jumysshy eńbek etýde. Shaǵyn jáne orta kásipkerlik órkendep keledi. Bul jerde memlekettiń shaǵyn bızneske qoldaý kórsetkeni jáne azamattarymyzdyń osy salany meńgerýde belsendilik pen iskerlik tanytqany oń nátıje berip otyr. Búginde óziniń qalaǵan kásibin ashyp, tabysqa jetip, halyqqa da, memleketke de paıdasyn tıgizip jatqan azamattar qatarynyń kóbeıip otyrǵany – qýanarlyq jaıt. Áıtse de bul sala áli de bolsa ekonomıkamyzdyń negizgi kúshine aınala qoıǵan joq. Biz el dáýletiniń negizgi úlesi shaǵyn bızneske tıesili bol­ǵan kezde ǵana damyǵan memleketterdiń qata­ryna kiremiz. Mysaly, Japonııada el ekono­mıkasynyń 90 paıyzynan astamy bıznestiń qolynda.

Ata-babamyz eńbektiń mańyzyn jete sezinip, ómirden alynǵan talaı maqal-mátelderdi urpaq tárbıesine arqaý etken. Olardy balalary men nemereleriniń qulaǵyna quıyp, urpaqtan-urpaqqa jetkizip otyrǵan. Halqymyzda «Eńbek – adamnyń ekinshi anasy», «Eńbek – erlikke jetkizedi, erlik – eldikke jetkizedi», «Eń­begi azdyń – ónbegi az, eńbegi kóptiń – ón­begi kóp» degen dana sózder bar. «Eńbekker uıqydan shırap turady, Erinshek uıqydan qırap turady» degen keremet maqal da bar. Shynynda da, erinshek adamnyń uıqysy qanbaı, únemi sharshap turatyny jáne ózinen basqaǵa ókpelep júretini belgili.

Qazaqtyń uly aqyny Abaı Qunanbaıuly:

«О́zińe sen, ózińdi alyp shyǵar

Aqylyń men qaıratyń eki jaqtap...» – degen. Búgingi zamanǵa sáıkestendirip aı­tar bolsaq, bul jerde aqyn ózińniń kúsh-qaı­ratyń, eren eńbegiń jáne aqylyń men bi­limiń qıyndyqtyń qyspaǵynan alyp shy­ǵatyn birden-bir jol ekenin nusqap tur.

Qazir naǵyz eńbek etetin zaman keldi. Búgin­gi tańda kásipkerlikpen aınalysqan adam­nyń baǵy janyp tur. Mal baǵyp, egin ekken jannyń adal eńbegi ózin de, elin de asyraıdy.

Búginde ár otbasynda, balabaqsha men mektepten bastap balany eńbekke baýlý, eńbek etý arqyly tabysqa jetýge bolatynyn nasıhattaý jaǵy kemshin soǵyp jatqan sııaqty. Aıtalyq, bıyl 1-synypqa bar­ǵan baldyrǵandar 2030 jyly mektep biti­redi. Halyqaralyq ǵylymı ortalyq ǵalym­dary­nyń, sheteldik sarapshylardyń bol­jamy boıynsha, 2030 jyly qazirgi 57 m­aman­dyq joıylyp ketedi eken. Sonyń ishinde býhgalter, qabyldaý bólmesindegi hat­shylar, keıbir kólik júrgizýshileri bar. Buǵan búgingi kúnniń ózinde kózimiz je­tip otyr. Qazir ushqyshsyz ushatyn ushaq­tar paıda bolyp, ǵaryshqa ǵaryshker basqar­maı­­tyn zymyrandar jiberilip jatyr. Ush­qysh­syz ushaqtar qazirdiń ózinde aýyl sha­rýa­shylyǵy salasynda paıdalanylyp júr.

Jańa tehnologııa zamany kóz aldymyzda qaryshtap damyp keledi. Elbasy 2018 jylǵy 10 qańtardaǵy «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty Jol­daýynda biz sondaı ǵalamat ózgeristerge daıyn bolýymyz kerek degen edi. Biz soǵan ázirmiz be? Sol sekildi 2030 jyldary 186 jańa mamandyq túri paıda bolady eken. Olardyń atynyń ózi adamdy oılanýǵa májbúr etedi. 3D-jobalaýshy, IT-dáriger, kıbertehnık, ınjıner-kosmojolshy, dırıjabel jobalaýshy, sıtıfermer sııaqty bolyp, kúrdelenip jalǵasa beredi. Buǵan bizdiń balalarymyz mektep qabyrǵasynda daıyndala ma? Jas urpaqty aıtylǵan salalarǵa baǵyttap, daıarlaıtyn muǵalimder jetkilikti me? Joǵary oqý oryndarynda jańa mamandyqtarǵa baýlıtyn fakýltetter ashyldy ma, bilikti oqytýshylar bar ma? Osy máseleler áli de bolsa ózekti kúıde qalyp otyr. On jyl degen kózdi ashyp-jumǵansha óte shyǵady. Sondyqtan da joǵaryda aıtylǵandardy nazarda ustaý kerek.

Elbasynyń saıasatyn sabaqtastyra jalǵastyryp otyrǵan Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bul máselege udaıy kóńil bólip keledi. Bıylǵy jyly mamyr aıynda eńbekpen qamtý jóninde arnaıy otyrys ótkizgen ol, Prezıdentti ulyqtaý rásiminde de osy máselege jeke toqtaldy. Joǵary oqý oryndaryn bitir­gen túlekterdi jumysqa ornalastyrý máselesin qozǵady.

Qazirgi tańda jyl saıyn myńdaǵan stýdent oqý ornyn bitirip, qolyna dıplom alyp shyǵady. Alaıda, olar ornalasatyn jumys orny joq.

Bizdegi basty kemshilik – oqý oryndary men jumys berýshiler arasynda baılanystyń joqtyǵy. О́ndiris orny ózimen-ózi, al ataǵy dardaı ýnıversıtet­ter sapa emes, san qýyp, jyl saıyn myń­daǵan túlekke dıplom ustatqanyna máz. Olar jumysqa ornalasa ala ma, joq pa, on­daı mamandyqtarǵa suranys bar ma, joq pa, buǵan bas qatyryp jatqan eshkim joq. Memleket basshysy Q.Toqaev muny da erekshe nazarǵa alyp, tıisti or­gan­darǵa osy olqylyqty joıý jóninde naq­ty tapsyrmalar berdi. Oqý oryndaryn yq­shamdap, bilim sapasyn kóterý, daıarlanatyn mamandardyń naryqta qanshalyqty kerek ekenin aıqyndaý, ásirese dıplomdardy ońdy-soldy úlestirip jatqan jáne jastarǵa eshqandaı bilim bermeıtin oqý oryndaryn qysqartý qajet ekenin aıtty.

Búgingi kúni oqý bitiretin túlekterdiń bo­la­shaq jumys orny kúni buryn belgili bol­sa, tipti stýdent oqý barysynda sol jer­de taǵ­lymdamadan ótse, quba-qup bolar edi.

Damyǵan elderde bala 7, 8-synyptan keıin ózi tańdaǵan mamandyǵyn tereń meń­gerýge kirisedi. Bolashaq jumysyna qa­jet­ti sala boıynsha pánderdi ǵana oqı­dy. Mysaly, Germanııada mektepter úsh deń­geıli. Bastaýysh synyptardan keıin bala ata-anasymen birge qandaı mamandyq ıesi bolatynyn ózi tańdaıdy. Aıtalyq, po­ıyz jáne avtokólik júrgizýshisi, elektrık, aspaz, shashtaraz, elektrondyq jab­dyq­tardy, tehnıkany jóndeıtin maman bolamyn dese, sol salaǵa qatysty bilim alady. Al joǵary bilim alyp, ınjener, dáriger, oqytýshy bolǵysy kelse, so­ǵan beıim­del­gen mektepte oqıdy. Eger ǵylym­men aı­na­lysýdy qalasa, gımnazııaǵa baryp, ózi qa­la­ǵan salany tereń zertteýge múm­kin­dik alady. Sóıtip mektep bitirgen kezde óz ma­man­­dyǵyn birshama bilip shyǵa­dy. Ári qa­raı bilimin jetildiremin dese, oǵan da jol ashyq. Biraq mektep qabyr­ǵasynda bala­lar­dyń bárine UBT tapsyryp, joǵary oqý or­ny­na túsý kerek dep jatqan saıasat joq.

Kórshiles jatqan О́zbekstannyń ózinde 9-synyptan keıin ár oqýshy óziniń qandaı mamandyqqa baratynyn belgilep alady. Sodan soń ózi tańdaǵan sala boıynsha bilimin jetildirýge kúsh-jigerin salady. Onyń nátıjesi de bar. Erteńgi kúni óz kásibiniń bilikti mamany bolyp shyǵady.

Adamnyń qabileti ártúrli. Biri matematıka jaǵyna, esepter shyǵarýǵa júırik bolsa, endi biri ádebıet pen tarıh­ty jetik biledi. Tipti jaqsy oqıtyn oqý­shynyń ózi qınalyp oqıtyn pánder kezdesedi. Biraq bizde soǵan qaramastan, oqý úlgerimi tómeni de, ortashasy da, úzdigi de on bir synypty túgel oqyp shyǵady. Onyń balalardyń sana-sezimine, oılaý qabiletine aýyr soǵa­tyn kezderi de bolady.

Aldymyzda sıfrlandyrý zamany, robottehnıkasyn damytý kezeńi kele jatyr. Qazirgi eńbek – oqý, izdený, naqty jobalar boıynsha jumys isteý. Sondyqtan jastardy sala-sala boıynsha aldyn ala baǵyttaýdyń, eńbekke beıimdeýdiń mańyzy óte zor.

Osy oraıda balany erte bastan eńbek­ke aralastyrý jón sekildi. Biraq qazir olardyń jumys isteýine tyıym salynǵan. Bul jas býynnyń alańsyz bilim alýyna, densaýlyǵy jaqsy bolýyna óte qajet te shyǵar. Áıtse de eńbek etip, shynyqpaǵan balalar boıkúıez, jalqaý bolyp ketpeı me? Olardyń boıynda masyldyq pıǵyl qalyptassa, qalaı bolady? Osy jaǵy bárimizdi de alańdatady.

Mekteptegi muǵalimder de oqýshylardy eńbek etýge baýlyǵany jón. Osy jerde bala kúnimde bolǵan qyzyq jaıt oıyma oralyp otyr. Birinshi synypqa bar­ǵanymda muǵalimniń aıtqany áli esimde. Ol «birinshi kezekte sabaqtaryńdy jaqsy oqyńdar. Úıge barǵan soń, bergen tapsyrmalardy oryndańdar. Ekinshiden, ata-analaryńa kómektesińder», – degen edi. Osyny uǵyp alǵan men úıge kele salyp, mektepke kıip barǵan taza kıimimdi sheshpesten, sypyrǵyshty qolyma alyp, shańyn burqyratyp óz úıimizdiń aýlasyn sypyryp júrgenimde, anam kelip: «Ne istep jatyrsyń?» – dedi. Men: «Muǵalim sizge kómektes dep edi. Sosyn aýlany sypyryp jatyrmyn», – dedim. Sonda anam basymnan sıpap turyp: «Joq, sen odan bastama, áýeli kıimińdi aýystyryp, sabaǵyńdy oqyp al. Sodan keıin aýlany ne qora-qopsyny tazalaýǵa bararsyń, taýyqtarǵa jem salyp, malǵa qaraısyń», – dedi. Sol kezde ata-anamyz úıdegi 7-8 balaǵa úı sharýasyndaǵy jumystardy ret-retimen bólip berýshi edi.

Reti kelgende aıta keteıin, buryn oqýshylar 5-synyptan keıin qyzylsha, alma, júzim jınaý, jýa, maqta terý sııaqty aýyl sharýashylyǵy jumysyna jiberiletin. Sonda jasóspirimder alǵash ret «eńbektiń» dámin tatyp, tabystyń ońaı jolmen kelmeıtinin túsinetin. Az da bolsa jalaqy taýyp, ózine kıim-keshek jáne oqýyna qajetti qural-jabdyqtar, kitaptar satyp alatyn. Balada «men muny mańdaı terimmen taptym» degen oı paıda bolady. Kim bolsa da, óziniń osyndaı tabys taýyp, paıdaly jumys istegenine qanaǵattanady. Joǵary oqý ornyna túsken kezde de stýdenttik jasaqtar qurylyp, jazǵy demalysta aýyldarǵa baryp, kirpish quıyp, úıler men mal qoralaryn salyp, ári qarjy taýyp, ári sharýashylyqtarǵa qolǵabysyn tıgizip qaıtatyn edi. Búgingi tańda, keıbir mektep­terde eńbek sabaǵynyń ózi qalaı bolsa solaı ótkizilip, balalardy eńbekke beıim­deýge aıtarlyqtaı áser etip otyrǵan joq. 

Qazirgi naryq zamanynda bul jumysty dál burynǵydaı uıymdastyrý múmkin emes shyǵar. Biraq onyń ońtaıly joldaryn qarastyrsa, tıimdiligi óte joǵary bolmaq. Sońǵy jyldary «Jasyl el» degen stýdentter jasaǵy qurylyp, jumys istep jatqanyn estip júrmiz. Biraq ol búkil jastardy tolyq qamtymaıdy. Eger qazir de stýdentter jazǵy demalysta uıymdasqan túrde eńbek etse, olardyń áleýmettik jaǵdaıy jaqsara túser edi. Dúnıe júzinde ekonomıkasy eń damyǵan alǵashqy úshtikke kiretin Japonııada bas­taýysh synyp oqýshylarynan bastap, búkil mektep balalary ózderi oqıtyn synyptaryn ózderi jýyp-jınap, taza ustaıdy eken. Olardy eńbekqor etip tár­bıeleý bul eldiń oqý oryndarynyń bas­ty taqyryby bolyp tabylady.

Abaı atamyz «Sen de bir kirpish dú­nıege, ketigin tap ta bar qalan» degen. Sol sııaqty ár adam óziniń qalaǵan ma­man­dyǵyn taba bilse, eńbegi janady, sol jolda baqyt­qa, qurmetke bólenedi, eńbeginiń jemi­sin jeıdi. Mysaly, qalada jaqsy avto­kólik jóndeıtin sheber, úı tehnıka­syn jóndeıtin myqty maman, on saý­saǵynan óner tógilgen tiginshi, kisi kelbe­ti­ne sán beretin shashtaraz bolsa, jurttyń bári soǵan barmaı ma, mundaı mamannyń taby­sy da zor bolmaı ma...

Eńbektiń jemisi demekshi, kezekti bir issapar kezinde birneshe depýtat Jambyl oblysynyń Jýaly aýdanyna baryp, halyqpen kezdestik. Sonda jastarǵa barlyq eńbektiń óz jemisi bolatynyn aıtqan bir ardager aqsaqal óz otbasynda bolǵan jaǵdaıdy baıandap bergen edi. Ol kisiniń ákesi Uly Otan soǵysyna qatysyp, tepse temir úzetin 25 jasynda bir qolynan aıyrylyp, múgedek bolyp oralady. Biraq jas jigit múgedekpin dep áke-sheshesine masyl bolmaı, bir qolyna shalǵy alyp, ekinshi qolynyń ornyna moınyna qaıys ilip, shóp shaýyp, mal asyrap, úılenip, alty balaly bolyp, olardyń báriniń joǵary bilim alýyna múmkindik jasaǵan. Sondyqtan qandaı kásiptiń de óz násibi bar, jumystyń jamany bolmaıdy.

Elimiz jer kólemi jóninen álemdegi al­ǵashqy toǵyzdyqqa kiredi. Qazir jer betin­de halyq sany kúnnen-kúnge kóbeıip barady. Ár adamǵa, ár memleketke azyq-tú­lik qajet. 7 mıllıardtan astam halyqty tamaq­pen qamtý qashanda ózekti taqyryp. Son­dyqtan da bul másele 10, 20, tipti 50 jyl­dan keıin de álem elderiniń bas aýyrtatyn basty máselesi bolyp qala bermek. Osy oraıda Qazaqstanǵa úlken múmkindik týyp otyr. Sarapshylar men ǵalymdardyń bol­jamy boıynsha elimiz 100 mıllıonnan astam adamdy azyqpen qamtamasyz ete alady eken. Bul úshin aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa, aýyldyq jerlerdi kórkeıtýge jańa kózqaraspen qarap, jańǵyrtý reformalaryn qarqyndy túrde jalǵastyrý kerek. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin, dándi daqyldardy óńdep, daıyn ónim retinde eksportqa shyǵaratyn, álemdik saýda-sattyqta básekege túse alatyn óndiris oryndaryn ashý kerek. О́skeleń urpaq ozyq óndiristi júrgizetin, jańa tehnologııany meńgergen bilikti maman bolýǵa tıis. Aýyl jáne mal sharýashylyǵy ónim­derin zamanaýı tehnologııa negizinde qaıta óńdeýimiz qajet. Onyń ústine Qazaq­stannyń ekologııalyq eń taza ónimder shyǵarýǵa qunarly jeri de bar, únemdep paıdalanatyn bolsaq, sýy da jetkilikti.

Taǵy bir ózekti másele – múmkindigi shekteýli adamdardy jumyspen qamtý máselesi. Bizdiń elde múgedek jandardy jumysqa tartý tolyq sheshimin taýyp jatyr dep aıta almaımyz. Bir ǵana mysal keltireıin. Osydan 3-4 jyl buryn issa­parmen Armenııaǵa barǵan edim. Son­da kórgenim ol jerde múmkindigi shek­teýli adamdardyń kóbin otyryp isteıtin jumystarǵa ornalastyrady eken. Tek qana tótenshe jaǵdaılar ortalyǵynyń dıs­pet­cherliginde 30 shaqty adam jumys isteıdi. Olardyń bári tıisti daıarlyqtan ótken, birneshe tildi meńgergenderi de bar. Amerıkada «911» degen jedel qyzmet túri bar ǵoı, bulardiki de sondaı. Eldiń ár buryshynan qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan adamdar qońyraý shalǵanda, qandaı kómek berilýi tıis ekenin anyqtap, jan-jaqqa, mysaly, jedel járdemge, polısııaǵa nemese órt sóndirýshilerge shuǵyl bólip otyrady. Sol jerde qyzmetkerlerdiń 90 paıyzy qolarbaǵa tańylǵan azamattar. Múgedek adamdar ómirden túńilip, jumyssyz ári qoldaýsyz, ot basy, oshaq qasyna tańylyp qalmasyn dep Armenııa eliniń iske asyryp jatqan osyndaı jaqsy jobasy bar eken. Olardy jumysqa alyp keletin arnaıy avtobýstar da bar. Ǵımarattyń ishinde, ashanasynda olardyń júrip-turýyna barlyq jaǵdaı jasalǵan.

Biz olardyń eńbekke degen qulshyny­syn, jaıdary júzin anyq kórdik. Tipti ujym­da ortaq is-sharalar ótkizedi eken. О́zderiniń arasynda qurylǵan kórkem­óner­pazdar toby da bar. Osyndaı jobalardy bizdiń elde de tıimdi iske asyrsaq, onyń nátıjesi mol bolatyny sózsiz.

Statıstıka derekterine súıensek, jyl saıyn elimizde 450 myńdaı adam jumyssyz retinde tirkeledi eken. Sonymen bir mezgilde elimizge jyl saıyn kórshi elderden 1 mıllıonǵa jýyq adam kelip jumys isteıtin kórinedi. О́zimizde jumyssyz júrgen azamattardy sheteldikter atqaryp júrgen jumystarǵa tartsaq, tıimdi bolmaı ma. Osy jaǵyn uıymdastyrýda kemshilikter bar sııaqty. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi janynda azamattardy jumyspen qamtýǵa qatysty barlyq máseleni keshendi túrde sheshetin jáne joǵary oqý oryndaryn bitirgen túlekterdiń jumysqa ornala­sýyn rettep otyratyn arnaıy bir mekeme qurylsa jón bolar edi.

Jalpy, Eńbek mınıstrligi óz aldyna jeke shańyraq kóterip, bólek shyqsa, al óńirlerde oblys, aýdan ákimderiniń bir orynbasary, sol sekildi aýyldyq deń­geıde jaýapty bir adam halyqty jumys­pen qamtý máselesimen turaqty túrde, kún­delikti aınalysyp otyrsa, jumys­syz­dyq máselesi oń sheshimin tabar edi. Tipti oblystar reıtıngisinde jumys­syz­dyqtyń qanshalyqty azaıtyl­ǵany, qansha adamnyń jumysqa ornalas­tyryl­ǵany basty kórsetkish retinde qaralsa, óte oryndy. О́ıtkeni bul bizdiń qoǵamdaǵy áleýmettik máselelerdi sheshýdiń basty joly bolyp tabylady.

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, baqýat turmystyń kilti – eńbekte. Sondyqtan bizdiń Úkimet, múddeli mınıstrlikter men barlyq deńgeıdegi ákimdikter Elbasynyń «Eńbek» baǵdarlamasynda belgilengen tapsyrmalardy tıisti deńgeıde iske asyryp, Prezıdent alǵa qoıǵan mindetterdi der kezinde oryndasa, halyqty jumyspen qamtý jáne eńbek adamyna laıyqty jalaqy tóleý máselesin udaıy nazarda ustasa, buǵan saıası jáne qoǵamdyq uıymdar da atsalyssa, «jumyla kótergen júk jeńil» demekshi, kózdelgen maqsatqa qol jetip, táýelsiz jurtymyzdyń kóshi ilgeri basatyny anyq.

Osy maqalanyń núktesin qoıar tusta Úkimettiń keńeıtilgen otyrysy ótip, onda nátıjeli jumyspen qamtýda jáne jap­paı kásipkerlikti damytý 2017 - 2021 jyl­darǵa arnalǵan «Eńbek» memle­ket­­tik baǵdarlamasy qaralyp, tıisti memle­ket­tik organdarǵa aýqymdy, naqty tapsyr­malar berilipti. Osy otyrystan keıin, «Biter istiń basyna, jaqsy keler qasy­na»,  demekshi, joǵaryda kóterilgen másele­lerdiń de oń sheshimi tabylyp qalar dep oılaımyz jáne senimdemiz!

Ersultan BEKTURǴANOV,

Parlament Májilisiniń depýtaty, Nur Otan partııasynyń múshesi