Tirshilik nárin qadirleýdiń japonııalyq úlgisi

Ulttyq tanymmen baılanysy

Japondar sýǵa tek turmysqa qajetti suıyq dep qaramaıdy, ejelgi zamannan ony ónermen de baılanystyrady. Ataqty sý­retshi Kasýshıka Hokýsaıdyń «Ár aımaqtyń sarqyramalaryna saıahat» dep atalatyn gravıýralar serııasynda taýdan aǵyp jatqan sarqyrama beınelengen. Qazirgi zamandaǵy japon sýretshileri men fotograftary sirkirep jaýǵan jańbyrdy, mól­dir bulaqty, tup-tunyq bas­taý sýyn sýretke túsi­rip, óner týyn­dylaryna arqaý etý­den ja­lyqpaıdy. Tipti qarly taýdaǵy soraıǵan muz súńgini de sýretke túsirgender bar.

Sý taqyryby ádebıet álemi­men de baılanysty. Ejelgi Ja­po­nııada tekti rý ókilderi ózen jaǵasyna jaıǵasyp, sake quıa­tyn ydys aǵyp ótkenshe oıynan vaka shyǵaryp, jyr jyrlaý dástúri bolǵan. Osy dástúr Kıotoda kúni búginge deıin saq­talǵan. Kıokýsýınoen dep atalatyn jyr merekesi Djoýnangý ǵıbadathanasynyń baǵynda ót­kiziledi.

Sýdyń ulttyq nanym-se­nim­men baılanysty mániniń te­reńdigi qazirgi turmys-tir­shi­­liginen baıqalady. Halyq ar­­naıy ǵıbadathanalarǵa baryp, hıtogata dep atalatyn ja­mandyqty beıneleıtin qaǵaz beınelerdi sýǵa aǵyzyp jiberý ǵurpyn oryndaıdy. Sýmen tazartý amaldary eldiń barlyq óńir­lerinde túrli rásimder ar­qyly júrgiziledi. Mysaly, ejel­­gi astana Kıoto Kamogava jáne Kasýragava ózenderiniń ortasynda ornalasqan. Osyndaı geografııalyq ereksheligine oraı shahar jerasty sýlaryna baı. Kamogava ózeni soltústikten oń­tústikke qaraı aǵyp jatyr.

Japondar úshin sý qasıetti sanalady. Sondyqtan ony beı-bereket shashý, orynsyz tógý bul elge jat. Ertede qýańshylyqtan zardap shekken kezderi de bolǵan. Baıyrǵy japondar Sý piriniń qaharyna ushyramas úshin ózen jaǵasyna ǵıbadathanalar salǵan. Sol zamannan jetken tirshilik nárimen baılanysty rásimder búginde udaıy ótkiziledi. Qurǵaq­shy­lyq kezinde Kamogava bo­ıyn­daǵy ǵıbadathanada tasattyq rásimderi jasalǵan. Sýmen baılanysty nanym-senimderdi q­azir­gi japon halqy berik us­tanady. Kıotoda kóshe taza ári júr­gin­shi­lerge qapyryq bolmaýy úshin dúkender men úılerdiń aldynda ýchı-mıdzý dep atalatyn sý shashý ádeti de bar.

 Baıyrǵy ádister saqtalǵan

Sý japon halqynyń kún­delikti turmys-tirshiliginde, ta­ǵamdyq mádenıetinde asa ma­ńyzdy element. Iýba, toýfý, fý sııaqty taǵamdardyń sapasyn saqtaý úshin ony ázirleýge taýdyń ushar basyndaǵy erekshe taza tunyq sýdy paıdalanady. Búginge deıin japon kásiporyndary men sharýa qojalyqtary ónim sapasyn saqtaý úshin shúmekten aqqan sýdy emes, bastaý sýyn jáne jergilikti qudyqtyń tabıǵı taza sýyn qoldanady. Shúmekten aqqan sýdan góri qudyq pen bas­taý sýynyń artyqshylyǵy kóp. Qubyrlar arqyly tasymaldanǵan sýda bastaý sýyna tán qasıet saqtalmaıdy eken. Sondyqtan shaı demdeý dástúri bolsyn, sake ázirleý tehnologııasy bolsyn, ár óńirdiń tabıǵı tunyq sýyn paıdalaný negizgi shart sanalady.

Basqasyn bylaı qoıǵanda, japondar ulttyq tátti túrlerin jasaýǵa úıdegi shúmekten aǵatyn sýdy emes, tek bastaýdyń saf sýyn alady. Osy oraıda Japo­nııa­­da krannan aǵatyn sýdyń álem boıynsha eń taza sý ekenin aıta ketý kerek. Sanıtarlyq tur­­ǵydan óte taza bolǵandyqtan qalalyq turǵyndarǵa ony ishýge ruqsat etilgen. Japonııanyń kez kelgen mekemesinde shóldegen jan tamaǵyn jibitip qana qoı­maı, sýdy qumary qanǵansha ishe alady. Kitaphana, aýrýhana, dúkenderde adamdar ishý úshin shúmek ornatylǵan. Ar­naıy júrgizilgen saýaldama nátıjesinde belgili bolǵandaı, Tokıo turǵyndarynyń basym bóligi dúkende satylatyn plastık shólmektegi sýdan góri qu­byr­men úıge kelip turǵan sýdyń sapasy anaǵurlym joǵary ekenin aıtqan.

Taý sýymen ıkebana men baý-baqshany sýarady, qolónershiler de qoldanady. О́ıtkeni meıli ol qysh qumyra bolsyn, meıli ór­nektelip toqylǵan kezdeme bolsyn, sheberler tabıǵı taza sýdyń arqasynda ónim óndirýdiń joǵary sapasyna qol jetkizgen. Japon mamandary kez kelgen taýarǵa qatysty joǵarǵy sapa jáne tutynýshynyń kóńilinen shyǵý degen ustanymdy joǵary qoıady. Búginde Kúnshyǵys eliniń qaı óńirine barsańyz da sýdy paıdalaný tehnologııasynda ba­ıyrǵy zamanǵy ádisterdi saqtap qalǵanyn kóresiz. Japondar ósip turǵan ár aǵashty, árbir bastaý kózin tirkep, kútimge alǵan.

Sýdy únemdeý tehnologııasy

Japonııa aınalasyn muhıt qorshaǵan, ózen-kólge baı el bolsa da, sýdy únemdeýdiń bire­geı tehnologııalaryn jetil­dirýmen keledi. Bul memleket­te tabıǵat bergen aǵyn sýdyń ár­bir tamshysy ornymen jum­sa­­lady. Mysaly, sýdy únem­deıtin vanna men dýshty alaıyq. Toto kompanııasy adam dýshqa túskende sý az mólsherde quıylsa da mol aqqandaı áser beretin quralyn jasap shyǵardy. Mun­daı santehnıkalyq quraldan aqqan sý aqqan aýamen aralasyp, kó­lemi artady da, sý 35 paıyzǵa únemdeledi. Sýdy kóp aǵyzatyn dýshtan anaǵurlym tıimdi. Osyn­daı ádispen sý únemdeıtin zamanaýı ýnıtazdar da jasaldy. Japon mamandary oılap tapqan «Tornado» ýnıtazynda sý zor ekpinmen quıylýmen qatar bir aqqanda 3,8 lıtr sý únemedeledi eken. Bul sanıtarlyq quraldyń sýdy únemdeý kórsetkishi jóninen álem boıynsha eń úzdik nátıje.

Al «Toshıba» kompanııasy kirdiń kólemin, kezdemeniń túrin jáne temperatýrany anyqtaıtyn sensorlar ornatylǵan zamanaýı kir jýǵysh mashına jasap shyǵardy. Mundaı kir jýǵysh mashına sýdy únemdep qana qoı­maı, jýý prosesiniń sapasyn da qadaǵalaıdy. Osy sııaqty Ja­ponııadaǵy ydys jýǵysh mashınalar da sýdy az sýmen kóp ydys jýady.

Árıne Japonııa qurǵaqshy­lyqty kórgen el. Eń sońǵy iri qur­­ǵaqshylyqtyń biri Fýkýo­kada 1987 jyly boldy. Qala tur­ǵyndary 287 kún boıy sý­ǵa erkin qol jetkize almaǵan soń, aqy­ryn qala basshylyǵy tir­­shilik nárin únemdi paıdala­nýdyń jańa júıesin jasady. Sý sha­rýashylyǵyn basqarý orta­lyǵy sý sapasyn táýlik boıy ba­qylaýda ustaıdy.

Gýdzıo qalasy, Hachıman aýdanynda Nagaragava, Ioshıdagava, Kodaragava dep atalatyn úsh ózen aǵyp jatyr. Japon arhı­pe­la­gynyń dál ortasynda or­na­lasqan bul qalada 107 saf bastaý bar. Bastaýdyń tunyq sýy aǵash as­taýǵa quıylady. Joǵarǵy jaq­taǵy sýdy ishýge paıdalansa, tó­mengi jaǵyna jemis, kókónis jýa­dy. Únemniń qarapaıym ári tıim­di ádisiniń osy biri bolsa kerek.

Japon ǵalymdary tirshilik náriniń sapasyn jaqsartý men onyń tapshylyǵyn joıý maq­satynda álemniń kóptegen elde­rine kómek qolyn sozyp, erek­she amal-tásilderin usynýda. Onyń ishinde tabıǵı jolmen súzgiden ótkizetin qarapaıyp amaldar da bar. Mysaly, fermenttelgen soıa burshaǵymen tazartýǵa bolady eken. Soıa burshaǵynyń quramyndaǵy γ-polıglýtamın qyshqyly sýdaǵy qajetsiz ból­shekterdiń birigýine áser etedi. Atalǵan hımııalyq zat sýǵa tús­kende ydystyń túbine túıdek­telgen massa túzilip, artyq elementtter tómen shógip, sý móldir kúıge enedi. Bul japondyq joba búginde Bangladesh, Brazılııa, Kolýmbııa, Indııa, Tanzanııa sııaqty elderde qoldanylady.

Kóp ǵasyrlyq tarıhy bar sý júıesi

Al jerasty qubyrlaryna kelsek, sý júıesiniń sapasy boıyn­sha Japonııa álemde teńdessiz tehnologııalarǵa ıe. Bir Tokıo qalasynyń jerasty sý júıesiniń uzyndyǵy 27 myń shaqyrymǵa jetedi eken. Mamandar arnaıy qural­dardyń kómegimen jeras­ty qubyrlarynyń saý ıa zaqym­dan­ǵanyn tekserip biledi. Ony anyq­taıtyn stetoskop qolǵa je­ńil, qoldanýǵa yńǵaıly. Jalpy jerasty qubyrynan sý ketý degen Japonııada múlde bolmaıdy desek artyq emes. Bul onyń álem boıynsha eń min­siz, joǵary sapaly ekenine bir dálel. Eske salaıyq, sýasty qubyrynyń jarylý faktileri Japonııada basqa damyǵan eldermen salystyrǵanda áldeneshe ese az bolady.

Memlekettegi sý sapasy óte joǵary deńgeıde bolýy úshin Tokıo ákimshiligi gı­dro­­teh­nı­kalyq qurylǵylar bóli­miniń maman­dary ormandy al­qap­tar­dy da udaıy baqylap, jasyl jelekti aımaqtardy kútimge alǵan. Japonııada bir qaraýsyz aǵash nemese kózi qoqyspen bitel­gen ıesiz bastaý joq. Tokıo mý­nı­sıpalıteti sý óńdeýde ozon­dy paıdalanady. Ozondyq óńdeý bas­seınderiniń jumysy da jo­ǵary deńgeıde.

Japonııa astanasynda sý jú­ıesiniń kóp ǵasyrlyq tarıhy bar. Tokıoda 1590 jyly Koı­­shı­kava Dzıosýı degen sý qubyry tartyldy. Sol kezdiń ózinde aǵashtan, tas­tan ja­sal­ǵan qubyrmen arnaıy sıs­­ternaǵa sý ótkizý tehnologııa­syn paıda­lanypty. Sol ar­qy­ly sý egistik alqaptaryna jet­ki­zilgen. Qubyrlar ózen ań­ǵar­la­ryna ornatylǵandyqtan sý jú­ıesi qalany túgel qam­tyǵan. Al sısternalarǵa tur­ǵyn­dardyń tur­my­syna qajet sý jınalǵan. 400 jyl burynǵy sý qubyrlardyń bi­razy áli kúnge deıin paıdalanylýda.

Kıotoda arnaıy salynǵan kanal arqyly Shıga prefek­tý­­rasyndaǵy Bıva kólinen sý ke­ledi. Osy kanaldyń arqasynda Ja­­ponııadaǵy tuńǵysh GES salynyp, sý sharýashylyǵy myqty damyǵan.

Japon mamandary tasqynnan qorǵanýdyń erekshe jolyn tap­qan. Jaýyn-shashyn kóp bola­tyn óńirde jańbyr sýyna arnalǵan jerasty kollektory ornatylǵan. Mysaly, Kandagavanyń jer as­­ty kollektoryna 540 myń ton­­­na jaýyn-shashyn sýy sııady. Alyp týnnel tárizdi kollektor qyryq metr tereńdikte ornalasqan. Onyń soltústikten ońtústikke deıingi uzyndyǵy 4,5 km. Tokıonyń tasqynnan qor­ǵaý­da paı­dalanatyn kollektor jú­ıesi álemdegi eń úzdigi sanalady.

Japonııada sýdy apattyq jaǵdaıda kenetten óshirip tastaý degen múlde joq. Osy oraıda Al­matyǵa birneshe jyl japon tilin oqytqan muǵalimniń myna bir sózi eske túsedi: «Qazaqstanda bári jaqsy. Biraq maǵan unamaǵan bir jaıt bar, ol keıde vannada jýynyp jatqanda sýdyń belgisiz sebepten toqtap qalatyny. Biz­diń qalalarda da, aýylda da ys­tyq sý da, sýyq sý da eshqashan toq­tamaıdy. О́ıtkeni qubyrlar áýel basta sapaly jasalǵan. Kóp qabatty úılerde sý júıesi kenetten isten shyǵyp, turǵyndardyń biraz ýaqyt sýsyz qalýy degen jaǵymsyz jaıttar japondardyń túsine de kirmeıdi».

 Iá, rasynda respýblıkanyń iri qalalarynda sýdyń kenetten toqtap qalýyna baılanysty turǵyndar jýyna almaı, aýyz sý satyp alý úshin dúkende kezekke turatyn jaıttar kezdesedi. Bir ǵana Almaty qalasynyń ózinde sýdy jylyna birneshe ret, keıde birneshe kúnge deıin óshirip tastaıtynyna tipti úırenip ket­kendeımiz. Quzyrly mekemege habarlassaq, beretin jaýaby belgili: «apatty jaıdaı oryn aldy» nemese «qubyrdy jóndep jatyrmyz».

 Bastaý sýyn ıgerýdiń ereksheligi

Japonııada taýdyń taza sýy aýyl sharýashylyǵynyń basqa da salalarynda qoldanylady. Máselen, Tokıonyń soltústigi, Tochıgı prefektýrasynyń taýly Nakagavamachı qalashyǵynda tunyq qaınarǵa fýgý balyǵy ósiriledi. Balyqtyń dál osy jerde ósirilýiniń basty sebebi – Nakagavamachıde jerasty ystyq qaınarlary bar. Bul qaınar paıdaly mıneraldarǵa baı, zııandy element atymen joq. Sondyqtan balyqtyń erekshe túrin dál osy jerde ósirý qolǵa alynypty. Negizinde fýgý tuz mólsheri 3,5 paıyz bolatyn teńizde tirishilik etip, sýdaǵy tuzdyń mólsherin 0,9 paıyzǵa deıin azaıtatyn kó­rinedi. Nakagavamachıdiń sýyn­daǵy tuz mólsheri de 0,9 pa­ıyz bolǵandyqtan balyq­tar ony azaıtýǵa energııa shyǵyn­da­­maı­dy. Atalmysh qaınar sýy mıne­raldarǵa asa baı bolǵan­dyq­tan mundaǵy balyqtar teńiz­degi fýgýge qaraǵanda iri keledi.

Japonııa turmystyq tehnıka óndirisin ulǵaıtqanymen ózen-kóli lastanbaǵan biregeı memleket. Tabıǵatqa aıalap qaraıtynyn túbindegi balyǵy kóringen tunyq ózen, taza sýly kólderden kórýge bolady. Mysaly, Nıodogava ózeni Ehıme prefektýrasynan bastalyp, taýlardyń arasymen ótip, Shıkoký araly arqyly ıre­leńdep aǵyp jatyr. 124 sha­qyrymdyq aqqan ózenniń sýy móldir kúıinde qalady. Ha­lyq erekshe qasıetti sanaıtyn Nıo­dogava eldegi sýy óte sapaly ózender tiziminde bi­rinshi orynda tur.

Nıodogavanyń jaǵasynda myń jyldan astam tarıhy bar Tosavashı qaǵazynyń óndiris oshaǵy oryn tepken. Qolmen jasalatyn japon qaǵazy sapaly ári myqty bolýy úshin taý ózeniniń sýy asa mańyzdy. Mine, sondyqtan da japon sheberleri Tosavashı qaǵazyn jasaýda Nıo­dogava óze­niniń saf taza sýyn paıdalanady. Búginde ejelgi jasaý tehnologııasy buzylmaı saq­talǵan Tosavashı qaǵazy tek Japonııa ǵana emes, shet­­elge taralýda. Tosavashı qaǵa­zynan jelpýish, quttyqtaý qaǵaz­dary, taǵy basqa da buıym jasalady. Bul aımaqtaǵy mıneraldy aýyz sý Nıodogavadan alynady. Iýdzý sıtrýsynyń dámi bar tabıǵı bal­muzdaq ta Nıodogavanyń tunyq sýynan ázirlengen.

Bastaý muzynan jasalǵan tátti

Japondyq mamandar sýdy ıgerýdiń ǵajaıyp tehno­lo­gııa­laryn tıimdi ıgerýde. Bas­taýdyń móldir sýyn qaty­ryp, odan kakıgorı dep atalatyn muz táttisin jasaıdy. Saı­tama pre­fektýrasynyń batysyndaǵy Chı­chıbý taýynyń bastaý sýynan ja­salǵan tátti muz arnaıy dúkende satylady eken. Kakıgorıdi ja­saý­da kúrdeli tehnologııalyq júıe qoldanylady. Tabıǵı kólshiktiń betine qatqan muz jaýyn-shashyn sýymen lastanbaýy úshin qa­rasha týa onyń betin jaýyp qoıady. Sodan soń jeltoqsan aıynda oǵan taýdan aqqan mól­dir bulaq sýyn jiberedi. Ka­kıgorı táttisine arnalǵan muz sanıtarlyq turǵydan taza bolýy úshin sý sırkýlıasııasy únemi baqylaýda bolady. Betine 15 santımetr muz qatqannan keıin ony syndyryp alyp, muz qoı­mada saqtaıdy. Osylaısha qyrkúıek týǵansha tabıǵı taý sýynan túzil­gen muzdan kakıgorı táttisi alynady. Kakıgorıdi kez kelgen sýdan emes, tek tunyq bastaý sýynan alatyn sebebi, taýdaǵy qaınar sýynda tabıǵı mıneraldar mol saqtalǵan.

Qasıetti taý sýyn toýfý dá­min ázirleýge de paıdalana­dy. Mysaly, Kanagava prefektýrasy, bıik Oıama taýynda bas­taý sýyn toýfý úshin ıgerip otyrǵan «Koıde toýfýten» degen dúken bar. Toýfý soıa ezbesiniń dámi sý sapasyna baılanysty bolǵandyqtan jaýyn-shashyn sýy tımeıtin bıik taý qoınaýyndaǵy bastaýdan alynady. Mundaǵy toýfý ázirleıtin dúkenniń birneshe júzjyldyq tarıhy bar. «Koıde toýfýten» dúkenindegi qural-saımandar da kóne qalpynda saq­talǵan. Mysaly, toýfý kesetin pyshaqqa eki júz jyldan asady.

Aıta bersek, Japonııanyń tirshilik nárin qadirleıtini, únem­dep paıdalanatyny haqyn­da kóptegen qyzyqty mysal keltirýge bolady. Biz úshin bul eldiń osy baǵyttaǵy tehnologııasyn úırenýdiń paıdasy mol bolar edi.

Sharafat JYLQYBAEVA,

japontanýshy