Qazir de Mádenıet jáne sport mınıstrligi janyndaǵy monýmentti ónerdiń jańa qurylystaryn ornatý jónindegi komıssııanyń bir múshesi retinde osy rettegi jumys aıasynda óz oıymyzdy aıtyp, pikirimizdi bildirip kelemiz. Osy kúnderi qazaqtyń belgili tulǵalaryna eskertkish qoıýdan Atyraý, Aqtóbe, Almaty, Túrkistan, Jambyl, Mańǵystaý jáne Qyzylorda oblystarynyń belsendiligi anyq baıqalady.Osy óńirlerden komıssııaǵa bárinen kóp usynys túsip jatady. Súısinerlik jáne quptarlyq jaıt bul!
Mine, osy bir súısinerlik ıgi istiń tasasynda turǵan keıbir jaılardy da ortaǵa salsaq dep otyrmyz. Jasyratyny joq, qazirgi ýaqytta qazaqqa ejelden ortaq bolyp kelgen tulǵalarǵa tek qana óz týǵan óńirlerinde ǵana eskertkishter qoıý etek alyp barady. Osy oraıda komıssııanyń kezekti bir otyrysynda myna bir máseleni ortaǵa salýǵa májbúr boldyq. Biz, soltústiktiń qazaǵy, bala kúnimizde batysty eń áýeli Qurmanǵazynyń kúıimen, Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtiń únimen tanyp ósip edik. Qazaqqa Abaı da, Shoqan da, Aqan seri de, Isataı men Mahambet te, Sáken, Ilııas, Beıimbet te, Muhtar da, Jambyl da, Qanysh ta, Baýyrjan da, Mánshúk te, Álııa da, Málik te ortaq tulǵalar bolatyn. Al endi ejelden halqymyz úshin ortaq bolyp kelgen tulǵalarǵa qazirgi jaǵdaıda eskertkishter tek qana týǵan óńirlerinde ǵana turǵyzylýynyń jaıy ortaq el múddesi turǵysynan oılandyra túsedi. Árıne erler men tulǵalarǵa qurmet kórsetý eń áýeli olardyń óz týǵan jerlerinde bastalǵany da abzal. Buǵan qarsylyq joq. Degenmen bul bizdiń qanymyzǵa sińgen jershildik ǵadetiniń tusaýynan áli de bosaı almaı kele jatqanymyzdy kórsetpeı me degen oıdyń da mazalap júrgendigi jasyryn emes. Mine, osy oıymdy aıttym!
Qazaqstannyń soltústik óńirlerinde Uly dalanyń jáne qazaqtyń uly tulǵalaryna qoıylǵan eskertkishter saýsaqpen sanarlyq qana ekendigi anyq jaı. Bul osy óńirlerde nıettiń joqtyǵynan emes, sol eskertkishterdi qoıýǵa qajetti qarjynyń da qol baılap otyrǵandyǵy bar. Qarjy bolsa da keı jaǵdaıda qulyqtyń joqtyǵy da baıqalady. Sonymen birge áli de «ózgeler ne der eken, ózgelerdi renjitip almaımyz ba?» degen jaltaqtyq, tipti áldebir jasqanshaqtyq ta joq emes. Qazaq eliniń munaıly aımaqtarynda nıetpen birge, qarjy da bar ekendigi basy ashyq másele.
Qazir osy eskertkish qoıýdy da naýqanshyldyq pen básekelestikke aınaldyryp bara jatqandaı ahýal qalyptasyp bara ma dep te alańdaımyz. Tipti Sosıalıstik Eńbek Erlerine, eńbek ardagerlerine, soǵysqa qatysyp, sol maıdannan aman kelip, týǵan elinde ómir súrip jatqandarǵa da, áldebir aýdannyń qurmetti azamaty ataǵy barǵa da, partııa komıtetteriniń hatshylary, sovhoz dırektorlary bolǵandarǵa da bıýst qoıý etek ala bastady. Ásirese bul oraıda qolynda bıligi men qarjysy barlar ózderiniń ákeleri men atalaryna bıýst qoıýdy da jandandyra túskendeı bolyp otyr.
Kezinde, jer-sý ataýlaryn qalpyna keltirý kezinde taǵy da sol yqpaly men qarjysy barlar óz degenderin jasaǵan da bolatyn. Bul jaıly «Egemen Qazaqstan» gazetinde der ýaǵynda «Atamnyń aty – aýylǵa, kókemniń aty – kóshege» atty maqala jarııalanyp, bul jaǵdaıda bir tártip ornaǵan da bolǵandaı edi. Biz bul arada ótkenge jáne sol ótken kezeńniń adamdaryna topyraq shashýdan aýlaqpyz. Tereńinen oılar bolsaq, kez kelgen aýylda eńbektiń de, soǵystyń da ardagerleri kóp boldy ǵoı! Qazaqstanda qazirgi esep boıynsha eki mıllıonǵa jýyq zeınetker bar bolsa, solardyń bári de eńbektiń ardagerleri emes pe? Qaısysynyń elge eńbegi sińbepti? Solardyń barlyǵyna birdeı ár aýylǵa, ár qalaǵa bıýst qoıyp shyqsaq, eldi mekenderimiz molaǵa aınalyp ketpes pe eken? Jáne de sol bıýst sol ardagerlerge túgel qoıyla ma? Bireýdiń bıýst qoıǵyzýǵa jaǵdaıy bar da, bireýde múmkindik joq degendeı.
Osy arada kimge eskertkish, kimge bıýst qoıý máselesin endigi arada Úkimettik deńgeıde sheshý kerek jáne munyń naqtyly bir erejesi men tártibi bolǵany da jón. Kimge jáne qaı jerge eskertkish qoıý kerektigine de Úkimet janyndaǵy arnaıy komıssııa usynysy bolǵany abzal. Bizde qazir eskertkish qoıý máselesi jergilikti jerlerdiń ıeliginde qalǵan syńaıly. Árıne ár óńirdiń basshylary eń áýeli ózi basshylyq etip otyrǵan eldiń halqyna jaǵý úshin de sol óńirdiń qaıratkerlerine eskertkish soǵýǵa múddeli. Máselen, Keńes Odaǵy kezinde Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn eki márte alǵandarǵa ǵana óz týǵan jerine bıýstin qoıý arnaıy qaýlymen sheshiletin edi. Biz osyndaı máseleni qazir qaýlymen emes, qarjymen sheshýge kirisip ketkendeımiz. Osy oraıda jeke bir áýlettiń, bolmasa jeke bir rýdyń qoryn quryp alyp, sol qorǵa túsken qarjy esebinen óz rýlastaryn túgendep, eskertkishter men bıýster qoıý derti de joq emes, bar.
Qazirgi jaǵdaıda osy eń áýeli eskertkishterdi túgendeý, solardyń esebin júrgizý qajet. Mysaly, Abylaı han men Abaıdyń, taǵy da ózge tulǵalardyń Qazaqstanda qansha eskertkishi bar, olar qaı jerlerde ornatylǵan? Sonymen birge astanamyz Nur-Sultan qalasynda, respýblıkalyq mańyzy bar iri qalalarda, oblys ortalyqtarynda, aýdandar men eldi mekenderde eskertkishter kimderge qoıylý kerektigin de aıqyndap alǵan abzal bolar edi. Bizdińshe, Nur-Sultan qalasynda eń áýeli bireýi atylyp, bireýi aıdalyp ketken jáne de qazaq jerinen bir ýys topyraq ta buıyrmaǵan Alash qaıratkerlerine eskertkish qoıýdyń reti bar ǵoı dep oılaımyz.
Eskertkish – eldiktiń belgisi. Olaı bolsa, talǵamsyz jáne de bir stılde soǵylǵan eskertkishterdi kóbeıte bergenshe, táýelsiz Qazaqstannyń búgingi bıik abyroıy men eldigine saı jáne de álemdik deńgeıdegi monýmentaldy óner týyndysy bolarlyqtaı dúnıeler jasaǵan abzal.
Jabal ERǴALIEV,
jazýshy,Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Senatorlar keńesiniń múshesi
KО́KShETAÝ
