Jyl sanap elimizde kólik sany artyp keledi. Máselen, bıylǵy tamyz aıynyń sońyna deıin Qazaqstanda 3,7 mln jeńil avtokólik tirkelipti. Onyń 5,5%-y zańdy tulǵalar ıeliginde bolsa, 94,5%-y jeke tulǵalar menshiginde. О́kinishtisi sol, temir tulpar sany artqan saıyn Otanymyzdaǵy jol-kólik oqıǵalarynyń da sany artýda.
Joǵarydaǵy derekke qaıtyp oralaıyq. Osy jylǵy qańtar-tamyz aralyǵynda elimizde 10109 jol-kólik oqıǵasy oryn alyp (ótken jylmen salystyrǵanda 4,6%-ǵa artyq), saldarynan 14,9 myń adam zardap shekti. Jaraqat alǵandar sany – 13,4 myń adam. Arasynda kámelettik jasqa tolmaǵan 2,6 myń jasóspirim de bar.
Joǵaryda osy oqıǵalar saldarynan 1,3 myń adamnyń kóz jumǵanyn aıtqan edik. Onyń 959-y – er, 377-si – áıel adam. Azdy-kópti bir aýyl turǵyndary! Jaǵa ustaý bylaı tursyn, bir aýyl turǵyndary bir túnde ajal qushsa bútin bir el bolyp óre túregeler edik. Al jol-kólik oqıǵasy dese kún sanap etimiz úırenip bara jatqany nesi eken? Bile tura bilmegen, kóre tura kórmegen bolamyz.
Adam ólimine alyp kelgen mundaı oqıǵalar áli de tolastar emes. 21 qarashada Qyzylorda qalasynda 20 jastaǵy jeńil kólik júrgizýshisi ózge kólikke soǵylyp, sol sát aıaldamada avtobýs kútip turǵan adamdardy qaǵyp ketken edi. Oqıǵa ornynda kóz jumǵan úsh adamnyń ekeýi balalar. Taǵy eki adam aýrýhanaǵa jetkizildi. Araǵa úsh kún salyp, jeksenbide Nur-Sultan qalasyndaǵy Qabanbaı batyr dańǵyly boıynda iri jol-kólik oqıǵasy oryn alyp, qarsy baǵytqa shyǵyp ketken kóliktegi 3 adam kóz jumsa, kúni keshe Almaty-Horgos (Batys Qytaı – Batys Eýropa) tasjolynda 24 jastaǵy kólik júrgizýshisi temir tulparyn basqara almaı apatqa ushyrap, qaıtys boldy. Osyǵan uqsas oqıǵa Batys Qazaqstan oblysynda da oryn alyp, jol-kólik oqıǵasy kezinde 4 jasar bala ómirden ozdy.
– «Saqtyqta qorlyq joq» deıdi. Júrgizýshilerdiń basym bóligi osy saqtyq máselesine kelgende salǵyrttyq tanytyp jatady. «Apat aıtyp kelmeıdi» ǵoı. Kólik basqaryp otyrǵanda barynsha jınaqy bolyp, uıqy qanyqtyǵyn, oı bólinbeýin qadaǵalaǵan jón. Sebebi júrgizýshi óz ómirine ǵana emes, jol boıyndaǵy kez kelgen tirshilik ıesine de zııan keltirmeýine jaýapty. Sondaı-aq osy kúngi oqys oqıǵalarǵa uıaly telefon da sebepker der edim. Telefonǵa, áleýmettik jelige alańdaımyn dep, tizgindep otyrǵan temir tulparyn basqara almaıtyndar da bar, – deıdi kólik ınspektory Dıdar Baqyjanov.
Inspektordyń aıtýynsha, jol-kólik oqıǵalarynyń oryn alýyna odan ózge de túrli sebep bar. Eń aldymen, ereje saqtaýǵa degen enjarlyqty aıtar edik. Júrgizýshiler jyldamdyq saqtamaý men qaýipti manevr jasaý, ishimdik ishý, baǵdarsham belgilerin eskermeý, qarsy baǵytqa shyǵý syndy qatelikterge boı aldyrady.
Bul rette, ereje jattamaı temir tulpardyń tizginine umtylǵandardy da umyt qaldyra almaımyz. Tanys-tamyr jaǵalap, kólik júrgizý kýáligin oqyp-bilmeı, satyp alatyndar da az kezdespeıdi. Erejeni ústirt oqyp, sheńber men qıylysqa, jol torabyna kezikkende, bir jolaqtan kelesige aýysqanda, negizgi jol men qosalqy joldy aıyra bilýge kelgende keleńsizdikke ushyraıdy. Sondyqtan kólik júrgizý kýrsynyń tabaldyryǵyn attamaý – adam ómirine beıqamdyq tanytýmen para-par.
– Múlde ereje buzbadym deýge aýyz barmaıdy. Buzdym. Aıyppul da tóledim. Alaıda, ózge júrgizýshiniń ne bolmasa, júrginshi ómirine qaýip tóndirgen emespin. Keıingi eki jylda múlde buzbadym deýge bolady. Jalpy, kólik tizgindegenime 3 jyldyń muǵdary. Sondaǵy túıgenim, jol erejesin buzbaǵandar da jol-kólik oqıǵasyna tap bolyp jatady. О́z jolym, óz jolaǵymmen bettep bara jatqan kezderimde tórt márte jol-kólik oqıǵasyna ushyradym. Ereje buzǵandardyń kesirinen, árıne. Sondyqtan ondaı oqıǵalar oryn almas úshin aıyppul emes, júrgizýshi mádenıeti qalyptasýy qajet, – deıdi Qaıyrbek esimdi kólik júrgizýshi.
Júrgizýshi sóziniń jany bar. Ishki mádenıet, ózgege degen syılastyq bolmaı, osyndaı oqıǵalar áli de oryn ala bermek. Dese de, aıyppuldy da alyp tastaýǵa bolmas. Kólik ıesi qaltasy qaǵylmaǵanyn qalasa erejeni de eki oılanyp baryp buzady. Aıyppul quny artqan saıyn, buzýdy da múlde doǵarady. Aıtaıyq, ótken jylmen salystyrǵanda bıylǵy aılyq esep kórsetkishi (AEK) 2405 teńgeden 2525 teńgege ósýine baılanysty, aıyppul da arta tústi. Máselen, elimizdegi eń tómengi aıyppul 2 AEK bolsa, eń joǵarǵysy – 200 AEK. Ol – 501000 teńgeni quraıdy.
«Qys shanańdy – jaz saıla» deıdi. Qarashanyń sońyna deıin áli birer kún bar degenimizben, otandastarymyz avtokólikterin áldeqashan ázirlep úlgerdi. Alda – aptap boran, appaq qys. Temir tulpardy «taǵalaıtyn-aq» kez. Buǵan da nemquraılylyq tanytatyndar bar-aý. Tek, salǵyrttyqty táýekelge balamaýdy, jol júrý mádenıetine atústi qaramaýdy eskersek bolǵany.
Áıtpese, aıdyń, kúnniń amanynda jol-kólik oqıǵasynyń kesirinen qansha adam baqılyqqa attanyp jatyr...
