Ákeniń qas-qabaǵy – balanyń bas sabaǵy

Osydan on jyldaı buryn, 2008 jyly búkil Batys álemin dúrliktirgen oqıǵa boldy jáne ol Eýropa betalysyn aı­qyn­daǵan jaıttardyń birine aınaldy. Áńgime Germanııa aza­matynyń joǵarǵy sot organy arqyly óz balasynyń tárbıesine qatys­paýǵa já­ne onymen aralaspaýǵa qol jet­kizýi týraly bolyp otyr. Árıne, óz balasynan qashqan ákeler qaı zamanda da, ár el­de de kezdesedi. Biraq bul olar­­dyń ar-ojdanynyń, uıat, parasatynyń máselesi retin­de qarastyrylatyn. О́ıt­keni barlyq din men ult ta kin­diginen taraǵan urpaǵyna qamqorlyq jasaý ákeniń pa­ryzy men mindeti. Bul – ta­bıǵat zańdylyǵy, tu­qymdy saq­taýdyń sharty. Ań-ekesh ań da, mal-ekesh mal da tólin janyn sala qorǵaıdy, «qanat­tyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqtyrmaı» ósiredi. Janýar­dan jaman bolǵanymyz ba?

Uzaq jylǵa sozylǵan, Eýro­pa qoǵamyn qaqqa jar­ǵan bul atyshýly sot isi germa­nııa­lyq sýdıalardyń sa­nasyn da sarsańǵa saldy. 2004 jy­ly Brandenbýrg soty ana­nyń jaǵyna shyǵyp, eger ákesi nekesiz týǵan ulyn tár­bıeleýden bas tartar bolsa, 25 myń eýro aıyppulmen jazalanatyny jóninde úkimin jarııalady. Sýdıalar balalar quqyǵyn qorǵaý mańyzdy jáne barlyq bala ata-anasymen qarym-qatynas jasaýǵa quqyly ekenin alǵa tartty. Alaıda er adam buǵan toqtamaı, nemistiń joǵarǵy sot ınstansııasyna deıin shaǵym túsirdi. Aqyry 2008 jyly Germanııa Federaldyq konstıtýsııalyq soty «eshkim de ata-anany óz balasymen qarym-qatynas jasaýǵa májbúrleı almaıdy» degen negizdememen álgi «kókek-ákeniń» kókeıin tesken ańsaryn zańdastyryp berdi.

Munyń barlyǵyn ne úshin egjeı-tegjeıli aıtyp otyrmyz. Árıne, bir jaǵynan, ákeni kúshtep tárbıe ju­mysyna tartý balaǵa da esh jaq­sylyq ákelmeýi múmkin. Áke tárbıesi adal nıetten, aq júrekten, izgi tilek­ten týǵany jón. Sonda ol balanyń boıyna nur bolyp da­rıdy.

Basqa jaǵynan alǵanda, bul oqı­ǵa qazaq halqyna da sabaq: ol qa­zirgi jahandaný dáýirinde ult­tyq qun­dylyqtarymyz men ulttyq bolmysy­myzdy saq­­taýdyń mańyzdylyǵyn kór­­­­setedi. Olaı bolmaǵanda, qa­zaq hal­­qy jahandaný jut­qynshaǵyna ju­tyl­ǵan ulttar men ulystardyń kebin qushady: pende retinde tiri júr­ge­nimen, ult retinde etnostyq jáne rý­ha­nı erekshelikterinen jurdaı bolady.

Bul jaıynda Tuńǵysh Prezı­­dentimiz – Elbasy Nur­sul­tan Nazar­baev «Bolashaq­qa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqala­synda jaqsy aıtty. «Jańa tur­patty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý. ...Jańǵyrý ataý­ly burynǵydaı tarıhı tájirıbe men ulttyq dástúrlerge sheke­den qa­ra­maýǵa tıis. Eger jań­ǵyrý eldiń ulttyq-rýhanı ta­my­rynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaıdy» – dedi Nursultan Nazarbaev.

Qazaqstan basym kópshiligi Batys memleketterinen tura­tyn damyǵan elderdiń «otyz­dyǵyna» kirýge bet aldy. Osy­­ǵan oraı respýblıka jurt­­­shylyǵy da ýaqyt ót­ken sa­ıyn boıy-basyn sol mem­le­­ketterge, solardyń stan­dar­ty­na, deń­geıine beıim­deýge umtyla bas­­­­taý­da. Qazaqstandyqtar áleý­­­met­tik normalar men qun­dy­lyq­tyq baǵdar­lardy qa­lyp­­tastyrýda damyǵan álem úlgi­lerin basshylyqqa alady. Sonymen birge Elbasy ol or­taǵa ulttyq kodymyzdy saqtap qosy­lýymyz kerektigin atap ót­ti.

Álgi aıtylǵan oqıǵa erne­ýinen asyp-tasyp qaınaǵan qazan­daı bi­raz­ǵa deıin eýro­palyq aqparat qu­ral­daryn­daǵy býyrqanǵan talaı pikir­talastarǵa tamyzyq boldy. Ba­­tystyq qoǵam bulqyna, julqyna kele, aqyry dástúrge qarsy, biraq zań­dastyrylǵan úkimge kóndikti. Oqı­ǵanyń tú­ıi­nin aıtsaq, eýropalyq alapat daý-janjal daýylynyń tap ortasy, epısentrine túsip qalǵan baıǵus bala eń sońynda qos ata-anasynan da tirileı aıyrylyp, balalar úıinen bir-aq shyqty.

Jasyratyny joq, nekege jáne urpaqty, tuqym-tek­ti jalǵastyrýǵa qu­rylǵan dás­túrli otbasy ınstıtýty damyǵan elderde, ásirese, Ba­tys jurtynda birte-birte kúı­rep, jo­ıy­lyp barady. My­­salǵa, zertteý ná­tıjesi kór­set­kendeı, Germanııa tur­ǵyndarynyń 39 paıyzy ǵana otbasyly bolyp shyqqan. Bul rette osy esepti túzgen nemis­tiń statıstıka mamandary «otbasy» dep eń bolmaǵanda bir ba­lasy bar ata-ananyń ózin esepke alǵan.

Munyń barlyǵy ǵasyrlar boıǵy nebir nəýbetterdi, esep­siz qııanat-azaptardy basynan ótkerip, qazir ǵana sany 18 mıllıonnan asyp oty­rǵan Qazaq­stan halqy úshin jaramsyz. Mamandardyń boljamdyq baǵa­laýynsha, respýblıkamyz turǵyndarynyń sany 2050 jyly 24,5 mıllıon adamǵa ázer jetpek.

Onyń ústine bala tár­­­­­­­bıe­sinen beziný qazaqtyǵymyzǵa da, ımany­myzǵa da jat. Paıǵam­barymyz (salaallahý ǵaleıhı ýá sállám) óz hadısinde: «Áke­niń balaǵa beretin eń úlken syı­lyǵy – durys tárbıe» dep, áke tárbıe­si­niń bala ómirindegi mán-ma­ńy­zyn ereksheleıdi.

Zamanaýı ákelerdiń birazy balamdy asyrasam, kúndelikti kerek-jaraǵyna aqsha berip, qajet­tilikterin ótep otyrsam jetkilikti dep esepteıdi. Shy­­nynda, qazaq halqynda áke tárbıesi san qyrly jáne ol fı­zıologııalyq, rýhanı, áleýmettik, psıhologııalyq, es­te­tıkalyq, ekonomıkalyq ıaǵ­nı bala ómiriniń barlyq jaq­­taryn qamtıdy. Osy qyr­lar­dyń eń quryǵanda bir-ekisi áke nazarynan qalys qalsa, tár­bıe de tolyqqandy bolmaı­dy.

Árıne, jubaıynyń tastap ketýi ne ómirden ótýi saldarynan bar balany bir ózi baǵyp-qaǵýǵa májbúr jal­ǵyzbasty ákeler nemese balasyn tańer­teń jumysqa ketkende jáne tún­de oralǵanda tek uıyqtap jatqan kúıinde ǵana kóretin jumysbasty áke­lerdiń tereń tárbıege qulash urýǵa múm­kindigi de, ýaqyty da jetpeýi múm­kin. Biraq balaǵa kúnine birer sát bolsa da ýaqyt taýyp, kóńil bólgen abzal.

Balalarǵa durys hám to­lyq­qandy tárbıe berý asyl dinimiz – Islamnyń asa mańyzdy qaǵıdattarynyń bi­ri bolyp esepteletinin es­ten shyǵar­maýymyz qajet. Ár­bir qazaqstandyq ákeniń qa­sıet­­ti bir paryzy – balasyn aqty qara­dan, shyndyqty jal­ǵannan, jaryqty túnekten, jaq­sy­lyqty zulymdyqtan aıy­ra bilýge baýlý bolmaq.

Dúnıege kele sala álem sy­­ryn ashyp, ómir qupııasyna qa­­­nyǵýǵa áýes­tenetin kez kel­gen bala úshin áke – jol­bas­shy. Demek, ol balasyna ómir­lik oń tájirıbesin tabys­taý­­ǵa, onyń boıyndaǵy qa­jyr­­­lylyq pen qaı­sarlyq qa­sıet­­terin ushtaýǵa, bilimi men má­de­nıetin damytýǵa, onyń ın­tel­­lektýaldyq deńgeıin kó­te­rýge mán ber­geni abzal. Áke sú­ıemeldeýimen úlken ómirge aıaq basqan bala batyl bolady, jańany tanýǵa umtylady. О́z kezeginde áke maqtaýyna laıyq bolý úshin bala óz áleýetin jar­qyrata júzege asyrýǵa yn­tyǵady. Sondyqtan da ákeniń qas-qabaǵy – balanyń bas sa­baǵy.

Baqytbek SMAǴUL,

Parlament Májilisiniń depýtaty, Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń múshesi