«Artyq qylamyn dep, tyrtyq qyldy», degen osyndaıda aıtylsa kerek. Jaqynda Báıdibek aýdanynda bir sotqa aryzdanýshy máseleni tez sheshýdiń tóte jolyn tabamyn dep basy daýǵa qaldy. Ol isti óz paıdasyna sheshý úshin sýdıaǵa bara bermeı, para berýdi jón sanapty. Taǵy máselesin sýdıanyń zaıyby arqyly sheshpek bolǵanyn qaıtersiz?! Qaı jerde, qandaı qyzmet atqaratynyn aldyn ala bilip alyp, áıeldiń kabınetine kirip barǵan da, az-kem áńgimege tartqannan keıin áı-shaıǵa qaramastan konvertin tastap ketken kórinedi. Áıel quzyrly organdarǵa habarlasyp, bólmeniń esigi mórlenip, keıinirek tekserý barysynda shynynda para retinde tastap ketken 50 myń teńge tabylǵan. Qazir bul is boıynsha tergeý júrip jatyr. Bul arandatýshylyq oqıǵa sottardy qatty oılantyp tastaǵany ras.
Shynynda eldiń quqyqtyq saýaty, sanasy áli de jetilmeı jatqanyn moıyndaýymyz qajet. Bul bir jaǵy sot isin shapshań júrgizýge qolbaılaý bolýda. Bir iste 10 kýáger bolsa, solardy sotqa shaqyryp, sózderin tyńdaý qııamet tirlik. Sot bolatyn kúni qoldary tımeı qalady. Áıteýir, «meni sotqa shaqyrdy» degen jaýapkershilikti, kórgen-bilgeni isti naqtylaý úshin aýadaı qajet ekenin sezine bermeıdi. Al is sozylǵan saıyn «bul sýdıa bir nárse dámetip júr» degen áńgimeniń shyǵatyny taǵy bar. Bıylǵy jyldyń 6 aıynda jergilikti sottarǵa 2473 qylmystyq is túsipti. Bul ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 19,4 paıyzǵa óskenin baıqatady. Osydan keıin qaralǵan isterdiń sany 14,5 paıyzǵa, úkim shyǵarylǵan is 23,2 paıyzǵa artqan.
Jasyratyny joq, kópshiliktiń túsiniginde sot tek sottaýmen, jaza berýmen ǵana aınalysatyn sııaqty. Bul bir jaqty túsinik. Jazyqsyz jandardy aqtaý jaǵynan Ońtústik alǵashqy orynda. Bıylǵy jyldyń 6 aıynda jergilikti sottarmen qabyldanǵan aqtaý úkimderiniń sany ótken jylǵy osy kezeńmen salystyrǵanda 33,3 paıyzǵa artyp, 63 tulǵa sot zalynan aqtalyp shyǵypty. Byltyr osyndaı keńshilikti bastan keshirgenderdiń sany 23 eken. Sondaı-aq, ótken jyly 6 tulǵany zańsyz sottaý faktisi oryn alǵandyǵy ókinishti-aq. Sondaı-aq, bıyl 450 azamattyq is, 26268 aryz ben talap aryz túsken. Túsken talap aryzdyń sany ótken jylǵy kezeńmen salystyrǵanda 10,7 paıyzǵa artqan.
Osy tusta sottar jumysynyń aýyrlyǵyn, júktemeniń óte kóp ekenin aıta ketý qajet. Negizi normatıv boıynsha ár sýdıa ary ketkende 28 is qaraýy tıis. Al, ońtústikte halyq kóp bolǵandyqtan shyǵar, sýdıalardyń aldy tom-tom papkige toly. Mysaly, Ál-Farabı aýdanynyń ár sýdıasy orta eseppen 60-70 isti qaraýǵa májbúr bolsa, Maqtaaralda bul kórsetkish 89-ǵa jetip otyr. Sondyqtan sýdıalardyń sanyn kóbeıtý eń kúıip turǵan máseleniń biri ekeni anyq. Áıtse de el ishinde sottyń jumysyna kóńil tolmaýshylyqtyń kóp ekenin, «sýdıalar dóreki, qatal, sózińdi erkin aıtýǵa múmkindik bermeıdi» degen áńgimelerdi jıi estıtinimizdi jasyrýǵa bolmas. Sodan bolar, bıyl sot jumysyn dattaǵan 181 shaǵym túsipti, onyń 53-i tikeleı sýdıalardyń ózin aıyptaǵan. Bıyl oblysta qaralǵan 2324 qylmystyq istiń 120-sy medıatorlardyń qatysýymen aıaqtalypty. Áıteýir, medıasııa isi endi-endi jandanyp kele jatqan sııaqty. Zańnyń osy tártibimen bıyl 112 azamattyq is qaralypty. Byltyr bar-joǵy 26 is bolǵan eken.
Sot úshin eń abyroısyz úrdis – úkimniń buzylýy. Bıyl 13 tulǵaǵa qatysty 11 qylmystyq is qaıta tergeýge joldanypty. Oblystyq sottyń appellıasııalyq sot alqasynda barlyǵy 12 úkim, kassasııalyq sot alqasynda 2 úkim buzylyp, 31 úkim ózgertilgen. «Munyń bir sebebi, alqabılerdiń shynaıylyq tanyta almaýynda jatyr, – deıdi qylmystyq ister jónindegi appellıasııalyq sot alqasynyń tóraǵasy Bek Ámetov. – Negizi alqabılerdi jergilikti ákimshilik usynady. Biraq, osy máselege bıliktiń salǵyrt qaraıtynyn aıta ketý kerek. Alqabılerdi tańdaýǵa baılanysty el arasynda úgit-nasıhat, túsindirme jumystary sylbyr júrýde. Tipti, keı adamdar alqabıler qataryna qalaı ótýdiń qarapaıym erejesin bilmeıdi, bizden kelip suraıdy. Bul topqa kiretin adamdar buryn-sońdy eshqandaı tártip buzbaǵan bolýy kerek. Tipti, ol kóliginiń jyldamdyǵyn arttyryp, jol polısııasy tarapynan jazaǵa ushyraǵan bolsa da jaramaıdy. Túsinik jumystarynyń kemshindiginen shyǵar, osyndaı aıyptaryn keıbir adamdar jasyrady. Sóıtip, alqabıler qataryna ótip alyp, adam taǵdyryna tórelik etedi» – deıdi Bek Ámetov.
Oralhan DÁÝIT,
«Egemen Qazaqstan».
Ońtústik Qazaqstan oblysy.
