Ýaqyt – basty básekeles

Jańa oqý jylynyń bastalýyna da kóp ýaqyt qalǵan joq. Osy kezde balalaryn mektepke beretin ata-analar maǵan «Bolashaqta qandaı mamandyqqa suranys joǵary bolady?», «Balamyz osy bastan qandaı pánderdi kóbirek oqýy kerek?» degen sııaqty suraqtardy jıi qoıady. Buǵan naqty jaýap berý qıyn. Sebebi, qazirgi qoǵamda bári de tez ózgeredi. Árbir 9 aıda adamzattyń aqparat qory eki ese kóbeıse, ǵylym men tehnıkada paıda bolatyn ónertabys jumys istep júrgen mamandardyń biliktiligin shamamen jartysyna deıin tómendetedi. Sol sııaqty, mamandyqtarǵa degen suranys turaqty emes, jańa mamandyqtar kóptep paıda bolýda. Sarapshylardyń boljaýynsha, búgin mektep tabaldyryǵyn attaǵan balalardyń 40 paıyzy biz áli atyn bilmeıtin mamandyqtardy ıgeredi. Álbette, memleket bul ózgeristerden habardar jáne ýaqyt synyna der kezinde jaýap berýge tyrysady. Degenmen, qandaı deńgeıdegi teorııalyq daıyndyq bolmasyn, qazirgi zaman yrǵaǵyna tolyqtaı ilese almaıdy. Bul – bizdiń ǵana emes, búkil dúnıe júzi elderiniń ortaq problemasy. Sońǵy ýaqyttarda álem reıtınginde kósh bastaıtyn joǵary oqý oryndary túlekteriniń kópshiligi jumys berýshilerdiń kóńilinen shyqpaıtyn bolyp júr. Oǵan olar kináli emes. Másele túlekterden oqý ornynda ıgerilmegen, alaıda aǵymdaǵy praktıkaǵa asa qajet daǵdylardy talap etýde bolyp otyr.

 Jańa oqý jylynyń bastalýyna da kóp ýaqyt qalǵan joq. Osy kezde balalaryn mektepke beretin ata-analar maǵan «Bolashaqta qandaı mamandyqqa suranys joǵary bolady?», «Balamyz osy bastan qandaı pánderdi kóbirek oqýy kerek?» degen sııaqty suraqtardy jıi qoıady. Buǵan naqty jaýap berý qıyn. Sebebi, qazirgi qoǵamda bári de tez ózgeredi. Árbir 9 aıda adamzattyń aqparat qory eki ese kóbeıse, ǵylym men tehnıkada paıda bolatyn ónertabys jumys istep júrgen mamandardyń biliktiligin shamamen jartysyna deıin tómendetedi. Sol sııaqty, mamandyqtarǵa degen suranys turaqty emes, jańa mamandyqtar kóptep paıda bolýda. Sarapshylardyń boljaýynsha, búgin mektep tabaldyryǵyn attaǵan balalardyń 40 paıyzy biz áli atyn bilmeıtin mamandyqtardy ıgeredi. Álbette, memleket bul ózgeristerden habardar jáne ýaqyt synyna der kezinde jaýap berýge tyrysady. Degenmen, qandaı deńgeıdegi teorııalyq daıyndyq bolmasyn, qazirgi zaman yrǵaǵyna tolyqtaı ilese almaıdy. Bul – bizdiń ǵana emes, búkil dúnıe júzi elderiniń ortaq problemasy. Sońǵy ýaqyttarda álem reıtınginde kósh bastaıtyn joǵary oqý oryndary túlekteriniń kópshiligi jumys berýshilerdiń kóńilinen shyqpaıtyn bolyp júr. Oǵan olar kináli emes. Másele túlekterden oqý ornynda ıgerilmegen, alaıda aǵymdaǵy praktıkaǵa asa qajet daǵdylardy talap etýde bolyp otyr.

Olaı bolsa, Elbasy N.Á. Na­zar­baevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasynda qubylmaly tarıhı jaǵdaıda «Eskirgen nemese suranysy joq ǵylymı jáne bilim pánderinen arylý, sonymen birge, suranys kóp jáne bolashaǵy bar baǵyttardy kúsheıtý qajet» degen sózderin udaıy este ustaı otyryp, mamandyqtyń naqty túrin tańdaǵannan góri ómirde qajet, oqý pánderimen tyǵyz baılanysqan daǵdylardy ıgerýge kóbirek kóńil bólýimiz kerek.

Osydan 20–30 jyl buryn joǵary oqý orny bergen bilim adamnyń búkil ǵumyryna azyq bolǵandaı edi. Qazirgi talap ózgerdi. Endigi jerde ýaqyt úrdisine ilesý úshin azamattar óz bilimderin udaıy jetildirip otyrýlary kerek. Osy joldy tańdaǵan azamattar aqparatty ózdiginen tabady, olardy ártúrli jaǵdaıda paıdalana alady, tıimdi sheshim qabyldaıdy, iskerligimen daralanady. Birneshe jyl buryn ótkizilgen halyqaralyq zertteýler qazaqstandyq oqýshylardyń pánder boıynsha tereń bilim alatynyn kórsetti. Biraq olardyń bar-joǵy 5 paıyzy ǵana sol bilimin naqty ómirde paıdalana alatyn bolyp shyqty. Damyǵan elderdegi oqýshylardyń bul kórsetkishi 28,6 paıyz. Demek, bul arada jas urpaqty ne úshin, qalaı oqytý kerek degen saýal týyndaıdy.

Ne úshin? Birinshi kezekte ekonomıka turatyny aıtpasaq ta túsinikti. Oqýyn bitirgen jas eń aldymen naryqta kádege jaraıtyn maman bolýǵa tıis. Degenmen, ol jahandaný úderisine ilinemin dep jeke basynyń ulttyq ereksheliginen ajyramaýy, ony saqtap, tarata bilýge úırenýi kerek. Osyǵan oraı kez kelgen oqý materıaly, tipti qoldanylatyn pedagogtik ádis-tásilder de bilim berýdiń barlyq satylarynda, oqý oryndarynyń menshik túrine jáne oqytylý tiline qaramastan halqymyzdyń salt-dástúrimen, ulttyq mádenıetpen, jergilikti derektermen etene baılanysta qarastyrylǵany jón.

Sol sııaqty, «Ashyqqanǵa ba­lyq berme, qarmaq ber» degendeı, ustaz shákirtine bilim berý­men qatar, onyń óz betimen izde­nýi­ne yqpal etýge tıis. Oqý mate­rıa­lynyń mazmuny osy maqsatqa baǵyndyrylady. Qalaısha? Bul arada muǵalimniń «járdemdesýshilik» róli basym bolǵany jón. Ádette, «berýshiniń» oqýshysy enjar keledi. О́ıtkeni, ol kóp ýaqytyn tyńdaýmen jáne usynylǵan materıaldardy jattap qaıtalaýmen ótkizedi. Al «járdemdesýshiniń» shákirti bolsa, mazmundy ózdiginen ıgerip, jeke pikirin qalyptastyratyn belsendi áreketimen tanylady. «Járdemdesýshi» muǵalim: ózi sóıleı bermeı balalarǵa suraq qoıady; aqyl aıtýmen shektelmeı, qoldaý kórsetedi; standartty sheshimdi talap etpeıdi, erekshe pikirlerdi qoldaıdy.

Kezinde hakim Abaıdyń ózi sózdiń maǵynasyna tereń boılamaı jattaýdyń tıimsiz ǵana emes, qaýipti ekenin 38-shi qara sózinde bylaı dep aıtqanyn eske túsireıikshi: «Bul kúndegi táhsılǵulým eski medreseler ǵurpynda bolyp, bul zamanǵa paıdasy joq bolady. ...Mundaǵylar uzaq jyldar ómir ótkizip, ǵylymdy paıdasyz uzaq bahastar birlán kúnin ótkizip, maǵıshat dúnıede nadan bir essiz adam bolyp shyǵady da, haraketke laıyǵy joq bolǵan soń, adam aýlaýǵa, adam aldaýǵa salyndy».

Sonymen, oqý úderisi belsendi ári jańany úırený turǵysynda júrgizilýi kerek. Shákirt shynaıy ómir týraly jeke túsinigin ózi qalyptastyrady, muǵalim onyń túsinigin qoǵammen, ortamen baılanystyrýǵa jaǵdaı týǵyzýǵa, qajet bolǵanda baǵyt-baǵdar, aqyl-keńes berýge mindetti.

Sózdiń shyny sol, kompıýter, ınternet, smartfon sekildi kóz jaýyn alatyn kommýnıkasııalyq tehnologııalar arasynda týyp-ósken jańa dáýir oqýshylary burynǵysha oqyǵylary kelmeıdi. Zamanaýı aqparattyq orta adamzat tarıhynda dál qazirgideı baı ári jan-jaqty bolyp kórgen emes. Al osy resýrstardyń belsendi paıdalanýshysy bola qoımaǵan muǵalim balanyń ol ortada áreket etýin shekteıdi, sóıtip, oqýshylardy standartty sheshimderdi qajet etetin, ish pystyratyn tapsyrmalardy oryndaýǵa májbúrleıdi. Budan olardyń oqýǵa yntasy tómendeıdi, zerigýshilik paıda bolady. Jaǵdaıdyń osy qalypta qalýy shákirtterdiń tanymdyq qyzyǵýshylyǵynyń oqyǵan saıyn árbir kelesi satyda tómendeı berýine ákelip soqtyrady. Oqý materıalyn sapaly ıgermeıtin, qoǵamda óz ornyn taba almaıtyn túlekter sanynyń kóbeıe berýiniń bir syry osynda jatyr. Sondyqtan oqý-tárbıe prosesinde oqýshylardyń jeke basynyń erekshelikterin eskerýdiń mańyzy zor. Bul úshin deńgeıli tapsyrmalardyń oryndalýy, oqýshylardyń qyzyǵýshylyǵy men ıkemdiligine qaraı jeke ba­ǵyt­ty aıqyndaýy jáne t.s.s. múm­kindikterdiń qarastyrylǵany jón.

Buqaralyq aqparat qu­ral­daryn­da Djordj Lend pen Bet Djar­mannyń «Baqylaý núktesi men sheksizdik: Bolashaqty bú­gin­nen meńgeremiz» atty kita­by arqyly taraǵan 15 jylǵy táji­rıbeniń nátıjeleri tańǵaldyrady. Tájirıbege qatysqan 3–5 jas aralyǵyndaǵy 1 600 balaǵa tap­syr­malardyń ár alýan sheshimderin tabýǵa qatysty testiler be­rildi. Balalardyń 98 paıyzy «shy­ǵarmashylyqtyń kemeńgeri» atandy. Bes jyldan keıin osy balalarmen test qaıta ótkizilgende 32 paıyzy ǵana «kemeńger» már­tebesin rastaı aldy. 13–15 jas sha­masynda bul kórsetkish 10 paıyzǵa tómendep ketti. Qyzyǵy, bul testilerdi tapsyrǵan eresek adamdardyń nátıjesi – 2-aq paıyz! Biz kishkene balanyń qolynan keletini shamaly, olardyń qabileti eseıgen kezde ǵana ashylady dep oılaımyz. Sóıtsek, qazirgi oqytý júıesinde balanyń shyǵarmashylyq qabiletteri jyldan-jylǵa tómendeı beredi eken. Sonda ne isteý kerek degen suraqqa Sony korporasııasynyń negizin qalaýshylardyń biri, erte tárbıe berý teoretıgi Masarý Ibýkı sábıdi úsh jasqa deıin oqyp úıretý kerek, bul onyń áleýeti eń joǵary kezi dep jaýap beripti. Úsh jasqa deıin sábıdiń ár kúni – onyń jan-jaqty shalqyp damýynyń kezeńine aınalýy múmkin eken. Demek, dana halqymyz "El bolamyn deseń, besigińdi túze" dep bekerge aıtpaǵan ǵoı! Tek mamandardyń keńesterimen qarýlanyp, bul maqaldy shyn máninde otbasylyq tárbıeniń qaǵıdatyna aınaldyrý qajet. Balalarynyń balabaqshaǵa deıingi tárbıesine erekshe mán berý – ata-analardyń paryzy. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda, balanyń boıyna týmysynan bitken darynnyń ashylýyna balabaqsha da, mektep te oıdaǵydaı áser ete almaıdy.

Mekteptegi oqýda biz birdeı nátıjege, biryńǵaı jumys jasaýǵa úıretýden bas tartqanymyz jón. Oqýshylardy qatelesip qalamyn ba degen qorqynyshtan bosatyp, shyǵarmashylyqqa, táýekelshildikke baýlý qa­jet. Bul rette balalardyń qyzy­ǵý­shy­l