Eldiń de, jerdiń de qaı shalǵaıy bolsyn, jaz aılary qaınaǵan jumystyń ýaqyty. Shilde shilińgirlenip turǵanymen, artynsha tarazy týyp tań sýyıdy, súmbile týyp sý sýyıdy. Odan soń bir kún meıiz, bir kún kıiz bolyp, qazan aıy týady, kúreń kúz, qara kúz – bári de ókpek jeli bet qaratpaıtyn qarashaǵa tán. Sonda ar jaǵynda qylyshyn súıretip qys kelmegende nesi qaldy?..
Sharýa adamy osynyń barlyǵyn oılaǵanda, shildeniń ystyǵynda terlep otyryp, arqasy muzdaıdy. Uzynkól aýdany ortalyǵyndaǵy meshittiń ımamy Esengeldi qajy Ajmahan jaz shyǵysymen qystyq otyn men kómirdiń qamyna kirisedi. Obaly ne kerek, meshitke kerek dese, eshkim de munyń qolyn ári ıtermeıdi. Degenmen, jyl saıyn qol jaıa bergen kimdi de bolsa mezi qylady. Sondyqtan, ımandylyq úıine jamaǵattan jınalǵan, meshitke qolushyn sozyp turatyn kásipker jigitterdiń kómeginen túsken qarajattyń shetin shyǵarmaı, birdi birge jalǵap, aldymen otyndy jınatyp, butatyp, meshittiń saraıyna kirgizip alady. Odan kómirdi tasyp, kún sýyǵanda tap-tuınaqtaı bolyp otyrady. Meshittiń ishi jylymasa, taza bolmasa, kórkemdigi kelispese, oǵan kelýshilerdiń kóńili ortaıady. Esengeldini oılantatyny osy jaǵy.
– Arqanyń qysy uzaq. Otyn-sýymyzdy daıyndap, qysta eshkimge qol jaımaı, kelgen jandardy jyly meshitte qarsy alamyz. El bolǵan soń, jyl on eki aı ishinde ólim-jitim de, toı-tomalaq ta bolyp turady. O dúnıelik bolǵan jandardy osy meshitten arýlap, attandyramyz. Jastardyń nekesin qııamyz. Meshit janynda jastarǵa, tilek bildirgen barshaǵa dinı sabaq beremiz, ýaǵyz aıtamyz, – deıdi Esengeldi qajy.
Mundaı jumystar tek Uzynkólde emes, barlyq meshitterde de júredi. Bir qaraǵanda, aıyryp aıtar eshteńe joq sekildi. Degenmen, Uzynkól aýdanynda jasalatyn dinı joralǵylar jóninde súısingen áńgimelerdi jıi estýge bolady. Jasyratyny joq, «as kóp bolsa –qade kóp» degendeı, jer-jerdegi janazada ysyrap kóp. Kisisi ólip, qaraly bolǵan úıdiń qaıǵy jutqany azdaı, «jurttan qalmaý úshin» qaryzǵa da belshesinen batady. Janazada jaıǵan dastarqan tabaq-tabaq etten, túrli taǵam túrlerinen, jemisten kórinbeıdi. Tabaqqa múshelep túrlegen ettiń ysyraby da mol. Qaraly jıynǵa jınalǵan jurtqa Qytaıdyń arzanqol matalaryn dar-dar aıyryp, jyrtyp taratatyny taǵy bar. Esengeldi qajy ımam bolyp jumys istegen jıyrma jyldan astam ýaqyt júrgizgen jumysynyń nátıjesinde, sońǵy jyldary Uzynkól aýdany óńirindegi aýyldardyń barlyǵynda osyndaı ysyrapqa jol berý toqtaǵandaı. Taǵdyrdyń jazýymen o dúnıelik bolǵan kisini arýlap, janazasy oqylyp, shyǵarylǵannan keıin, meshit janyndaǵy arnaıy ashanada as berilip, aǵaıyn duǵaǵa qol jaıady. Janazanyń asy toı emes. Onyń jupynylyǵy eshkimge ersi kórinbeýi tıis. Aqylǵa salǵanda da bireý adamynan aıyrylyp, ony jer qoınyna tapsyryp, ah uryp otyrǵanda ózgelerge qalaı as batady?
– Dastarqanǵa aldymen as atasy – nan qoıylady, ulttyq tamaǵymyz et tartylady, seldiretip baýyrsaq, konfet shashylady, qant, meıiz-órik qana qoıylady. Túrlep salattar, sýsyndar, ózge de táttiler, jemister qoımaýǵa jamaǵatpen keliskenbiz. Etti de múshelep qoıǵyzbaı, barlyq tabaqqa birdeı etip, týrap tartady. Janazaǵa jınalǵan jurtty «qudandalyǵy bar edi, qyzmet istegen edi, elge syıly edi» dep alalap, tabaqty múshelep tartý adamgershilikke jatpaıdy. Qaraly jandardyń qaıǵysyn bólisýge, o dúnıelik bolǵan kisini aqtyq saparǵa shyǵaryp salýǵa kelip, duǵaǵa qol jaıyp otyrǵan adamnyń barlyǵyn birdeı kórýge tıispiz. Men jamaǵatqa osylaı túsindiremin. Al HHI ǵasyrda bir japyraqtan mata jyrtyp úlestirýdiń qandaı maǵynasy bar? Aýyldaǵy aǵaıyn qazir túsinip, muny da qoıdy, – deıdi ımam.
Esengeldi ásker qatarynda júrgende Máskeýde, Qyzyl alańda bolǵany bar. Sonda shirkeýdiń qońyraýy qaǵyldy. Myna kórinisti qyzyqtap turǵan jas jigitke «bizde nege meshitter joq, olarda azan nege shaqyrylmaıdy?» degen oı qylań berdi. Biraq ol kezde balań jigittiń bul oıy ishte tunshyǵyp qalǵan, ony aıtqanmen eshkim túsinbes edi. 1986 jyly qyzyl qursaýǵa qarsylyq kórsetken jastar qanǵa boıalǵan Jeltoqsan oqıǵasynan keıin atynkúrek jel soqty. Esikten qarap qalǵan tilimizge, aıaqasty bolǵan dinimizge degen bir aıaýly kózqaras qaıta oıandy. Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy Esengeldi ósken ortada ulttyq dástúrdiń, minezdiń, aq dinimizdi aqıqat dep bilýdiń boıaýy kónere qoımaǵan edi. Almatyda ashylǵan Islam ınstıtýtyna tústi de, ony bitirgen soń 1992 jyly bilim ordasyndaǵylardyń joldaýymen Qostanaı oblysyndaǵy Uzynkól aýdanyna
