Túbir astyndaǵy teńdeýdiń sheshimi

Siz ben biz jıi ushy­rasatyn bir shyn­dyq bar, osy kúnderi orta mektepti oıdaǵydaı bitirgen bozbala men boıjetken joǵary oqý ornyna qujat tapsyrar mezette matematıkadan synaǵy kóp bilim ordasyna táýekel jasaýdan azdap taısaqtaıdy, odan góri gýmanıtarlyq salalarǵa búırek burady. Al bizdiń kúndelikti ómi­rimizde matematıka aralaspaıtyn bir tetikti taýyp berińizshi! Aqparattyq tehnologııańyz, kom­pıýterińiz tunyp turǵan matematıka.

Já, kirispege osy «qaıyrma» molynan jeter. Búgingi keıip­kerimiz – Jaqsybaı Toqbergenov matematıkanyń maıyn ishken maman. Ony maqalamyzǵa «tuzdyq» úshin aıtyp otyrǵanym joq; ól­sheýli ǵumyrdyń san taraý beles­terinen birge ótip, jaq­sy­lyqty da jamandyqty da birge kórip, aza­mattyq ar-ojdan synǵa túser sátte ylǵı tabandylyq tanytyp, alǵan betinen qaıtpaıtyn týra­shyldyǵy men jora-joldasqa degen adaldyǵy arqyly júrek tórinen oryn alǵan tulǵalyq bet-beınesin boıamasyz ańǵarǵan soń ǵana Bıdaıbekulyn erekshe qurmet tutatyndyǵymdy yl­­ǵı alǵa tartqym keledi. Ár zaman­nyń ózine tán syry men sıpaty bolady. Jasyratyny joq, dál osy ýaqytta «Bolashaq» baǵdarlamasymen shetelden bilim alý, zárý mamandyqty sol jaq­tan úırenip kelý – moda. Halyq­aralyq stıpendııanyń qyzy­ǵyn kórip, bilim berý jóninen álemdik deńgeıdegi bıiktikterdi baǵyndyrǵan oqý oryndaryn oıdaǵydaı bitirip kelgen jas mamandardyń el ekonomıka­sy men halyq dáýletin artty­rý jolynda bilek sybana qyzmet istep jat­­qandyǵyn áste jasyrýǵa bo­l­maıdy. Olarǵa ár kez rızamyz. Al ótken ǵasyrdyń elýin­shi jyl­­darynyń aıaǵy, alpysyn­shy jyl­darynyń basynda she­tel­ge shyǵyp bilim alý dege­nińiz túske kiretin jaǵdaı edi ǵoı. My­na qyzyqty qarańyz, 1957 jyly ǵaıyptan taıyp, kór­shi Reseıdiń qazaq jastaryna ala-bóle janashyrlyq tany­typ, Novosibir memlekettik ýnı­ver­sıteti tosyn konkýrs jarııala­masy bar ma. Buǵan deıin de Reseıdiń irgeli oqý oryndarynan bilim alǵandar az emes-ti. Bul týrasynda ádildikke júgingenimiz abzal, Reseı bilimdi de bilikti kadr­lar daıarlaý jaǵynan kez kelgen mem­leketti aldyna sala qoımaıdy. Ásirese matematıkaǵa erekshe kóńil bólinetin, álem moıyndaǵan reseılik matematıkterdiń aty-jónderin sanamalaı bastasańyz, áńgimemizdiń uzańqyrap ketetin túri bar. Jáne bir ońtaıly tusy, kórshi memleketten oqý bitirip kelgender óz aramyzda qyzmetke turý jóninen de kóp kedergilerge kezige qoımaıtyn.

Novosibir ýnıversıtetine al­ǵyr, esep-qısabyńdy shemish­keshe shaǵatyn ári bolashaǵynan úmit kúttiretin «sen tur, men ataıyn» matematıkter ǵana kerek-ti. Ja­qań, Jaqsybaı dosymyz sol kezde Moıynqumnyń ortalyǵynan kelip, QazPI-diń matematıka fa­kýltetine qınalyssyz oqýǵa túsip, kóp­pen birge stýdenttik dáý­rendi bas­tan keship jatqan-dy. Myna tosyn habar jas jigittiń de júregin jaýlap aldy. Jaýlap alǵan sebebi, Jaqańnyń aldynda matematıkalyq teńdeýdiń myń-mıllıon qıpııasyn ashý synaǵy kútip turǵan-dy. Bilim ıne­men qudyq qazǵandaı, al shyn mánindegi naǵyz matematık atanýdyń mán-maǵynasy odan góri tereńde. Matematıkanyń ón bo­ıynda sen izdegen jahut-jaýhardyń bári bar, tipti matematıka men poe­zııanyń arasynda da anaý aıtqandaı aıyr­mashylyq joqtyń qasy. Zama­nymyzdyń zańǵar matematıgi As­qar Jumadildaevtyń esep shy­ǵa­rýdan jalyqqan sátinde oıǵa quıy­la salatyn óleń joldaryn jazyp tastaıtyndyǵy sirá, sodan shyǵar-aý!

Aýyldaǵy áke-sheshe, aǵaıyn-týys úshin Novosibir degeni dúnıeniń qıyr sheti jáne tanymaıtyn beıtanys ólke. Ákesi Bıdaıbek sharýa baqqan, adal eń­beginiń arqasynda otbasyn ishim-jemnen taryqtyrmaı, ba­la-shaǵasyn úkilep ósirgen, oqý-toqýdyń túbin túsirmese de, ómirdiń betalys-baǵdarynan habary mol kózi ashyq, zerdeli adam. Orta mektepti óte jaqsy bitirgen ulynyń talabyna qarsylyq jasamaıtyndyǵy belgili. «О́zińniń baılamyń solaı ma, álde kóptiń dúrmegine erip, qosyla shabýdan saýmysyń?» deıtin óńmenińnen ótetin jalǵyz suraqtyń jaýabyn kútken-di taǵatsyzdana. Jaqsybaı da­ tolyqqandy jaýap berýge tyrys­ty. Dúrmekke eretindeı emes, irgeli oqý ornynyń mań­daıdan shertip qalap ala­tyny qazaqstandyq on eki stýdent qana. Mundaı múmkindik endigi jerde kezige me, kezikpeı me, kim bil­sin. Al Bıbihan anamyzdyń ýáıimi kóp-ti. Oqý izdep sonaý Al­maty aspaı-aq, myna turǵan Jambylda da Jaqsybaıǵa jetip-artylatyndaı ınstıtýt bar ǵoı dep ishinen kúńkildep júrgende Novosibir degende shalqasynan túse jazdady. Osy bir ómirlik shtrıhty Jaqsybaı búgin jasy seksenge kelse de áli kúnge deıin umytpaıdy. Ákesiniń týǵan aǵa­lary Ábdiraıym, Noǵaıbek. Al Ábdiraıym aqsaqal ómirden kórgen-túıgeni mol, eskilikti áń­gi­meler men ázil-qaljyńǵa kelgende de aldyna jan salmaıtyn darqan kóńil, tóńiregine topyrlatyp adam jınap júretin kópshil kisi edi. Jazataıym Moıynqum óńirine joly túse qalǵan ákim-qaralardyń Ábekeńniń shańyraǵyn attap ótkenderi shamaly. Tamyr qýalaǵanda ataqty Aǵybaı batyr­dyń tuqym-juraǵaty bop keletin qazynaly qarııanyń kóp áńgimesin Jaqsybaı da jatqa soǵady. Qyzy­ǵa tyńdaısyń. Fantazııa men shyndyq qamshynyń órimindeı qatar túziledi. Anasyn kóndirgen de sirá, osy ákesi bolar.

Jýyrda Novosibir memlekettik ýnıversıteti óziniń alpys jyl­dyǵyn álemdik dárejedegi toı-dýman retinde atap ótti. Jo-joq, toı-dýman emes, iskerlik jaǵ­daıyn­da. Osy kúnderi Jer sha­rynyń 48 memleketinde atalmysh oqý ornynyń túlekteri qyzmet isteıdi eken. Deni matematıkter. Jaqańdar osy málimetti maq­tanysh tutady. Alǵashqy túlek­terdiń on ekisi Qazaqstanda. Tú­gel matematıkter. Ǵylym joly­­na túsken pendeńizdiń eńbek­aqy­synyń shama-sharqy qa­shannan bel­gili ǵoı, búginderi de kú­rep alyp jatqandary shamaly. Bul ózi «Aıta-aıta Altaıdy, Jamal apaı qartaıdynyń» taýsylmaıtyn jyry. Ǵylym salasyna bel sheship kirisetin jastar osy kún­deri tipti saýsaqpen sanarlyq. Bul problemanyń qashan bir iz­ge túsetindigin tiri jan jáne tap basyp aıta almaıdy. Al Ja­qańdar ómir boıy osy salanyń qal-qaderinshe kem-qutyǵyn bú­tin­deýmen keledi. Ashtan ólip, kóshten qalyp jatqandary shamaly, qudaıǵa shúkir, ul-qyzdaryn ósirip, nemerelerine sanaly tár­bıe berip, peshenege jazylǵan ne­si­beni azsynbaı da kópsinbeı, el qatarly tirlik keshýde. Ataqty oqý ornynyń mehanıka-matematıka fakýltetin oıdaǵydaı tá­mamdasymen Ǵylym akademııasynyń Matematıka jáne mehanıka sektorynyń aǵa laboranty bolyp eńbek jolyn bas­tady. Araǵa eki jyl salyp, Más­keýdegi KSRO ǴA-nyń O.Iý.Shmıdt atyndaǵy Jer fızıkasy ınstıtýtynyń aspırantýrasyna túsip, kandıdattyq dısser­tasııasyn qorǵady. О́zimizdiń Seı­s­mologııa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, Qazaq polı­tehnıkalyq ınstıtýtynyń aǵa oqytýshysy, do­senti jáne «Qol­danbaly matematıka» kafe­drasy meńgerýshisiniń orynba­sary, táýelsizdik jyldarynan bastap, Almaty avtomobıl-joldary ınstıtýtynyń «Jo­ǵary matematıka jáne esepteý teh­­nıkasy» kafedrasynyń meńge­rý­shisi, Kólik jáne kommýnıka­sııa aka­demııasynyń dosenti, professory, ha­lyqaralyq Eko­lo­gııa akademııasynyń akade­mıgi, Almaty tehnologııa ýnıver­sıtetiniń dosenti, 60-tan astam ǵy­ly­mı jáne metodıkalyq eńbek­tiń av­­tory. Osyǵan ár jyldary ma­ra­pat­­talǵan qurmetti ataqtaryn qo­sy­ńyz... Jas ul­ǵaıǵan saıyn shynaıy dos­tardyń arasy sıreksıdi, ol – ómir zańy. Al biz úshin sonaý qulynshaq kún­derden úzeńgi qaǵysyp birge kele jatq­an Erkinbek Baratbaev, Januzaq Toqybetov, Quraqbaı Sekeev, Toǵyz­bek Nartanov, Galına Rys­qulova... sekildi áriptesterdiń jóni bólek. Basymyz qo­sy­la qalsa tań­nyń qalaı atyp, kúnniń qalaı batqanyn ańǵarmaı qalamyz.

Jaqańnyń súıikti jary – Dáne­gúl hanym da matematık, Seıs­mologııa ıns­tıtýtynda uzaq jyl jemisti qyz­met istep, osy taıaýda ǵana qurmetti de­malysqa shyqty. Qyzy men uldary – Gúlsim, Erjan, Nurjan – óńsheń matematıkter. Kelinderi Sholpan, Dına – bank salasynyń mamandary. Nemereleri – Azamat, Alýa, Jáńgir, Aıanat, Aıarý, Danııa, Adelıa – Jaqań men Dánegúldiń kóz qýanyshtary. Jáńgiri osy kúnderi birneshe mate­matıkalyq olımpıadalarǵa qatysyp, júldeli oryndardy ıelenip úlgerdi. Shetelge de shyǵyp keldi. Túbi osy nemeresi atasynyń jolyn qýyp, úmitin aqtaıtyn sekildi.

Seksen. Aıaq-jolyn ázer taýyp júre­tin búkshıgen qarııa deıtin túsinikti bul joly múldem qaperge almańyz. Til-aýzymyz tasqa, Jaqań áli tyń. Kún saıyn­ úsh-tórt shaqyrym jaıaý jú­re­di. Erteńgilik muzdaı sýmen jýy­nady. Shetelden shyǵatyn mate­matıkalyq ǵylymı jýrnaldarda jaryq kóretin maqalalardy qalt jibermesten astyn syzyp, muqııat oqıdy. Sheshimin taptyr­maı júrgen matematıkalyq teń­deý­ler shash-etek­ten. Já, onyń da bir jóni tabylar. Kisi­niń ala jibin attamaı adal ómir súrý; joq pen bardyń ara salmaǵyn bezbendep­, qanaǵatshyl bolý; sypaıy, salmaq­ty, kisi kóńilin qaldyrmaı dos-ja­ranmen kishipeıil qatynasta tir­lik keshý... túbir astyndaǵy teń­­deýdiń sheshi­min tabýdan ońaı ǵoı deımisiz?! Jaq­sybaı Bıdaı­bek­ulynyń maǵynaly ǵumyr ja­syn­daǵy basty baılamy osy! Bál­kim, tú­bir astyndaǵy teńdeýdiń she­shi­mi de osy qaǵıdamen úndesetin bolar...

Esbergen BOJANOV,

fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Nıý-Iork akademııasynyń tolyq múshesi